Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 226 - 236, 30.12.2025

Sevilay Ağaoğlu , Mehmet Kargün

Öz

Amaç: Bu derleme çalışmasının amacı, özel gereksinimli bireylerde dikkat gelişimini destekleyen spor dallarını incelemek ve özellikle dart sporunun bu süreçteki etkisini değerlendirmektir. Dikkat, öğrenme ve günlük yaşam becerilerinin temelinde yer alan bilişsel bir işlev olduğundan, bu beceriyi geliştiren sporların özel gereksinimli bireyler açısından potansiyel katkıları araştırılmıştır. Materyal ve Metot: Çalışma, doküman incelemesi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Yerli ve yabancı literatür taranarak “özel gereksinimli bireyler”, “dikkat gelişimi”, “spor”, “dart”, “koordinasyon” ve “bilişsel işlevler” gibi anahtar kelimelerle ulaşılan kaynaklar içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular: Literatür taraması sonucunda, fiziksel aktivitenin bilişsel işlevler üzerindeki olumlu etkilerinin sıklıkla vurgulandığı, ancak dikkat gelişimini doğrudan ele alan çalışmaların sınırlı olduğu görülmüştür. Dart sporu, motor koordinasyonun yanı sıra görsel-uzamsal dikkat süreçlerini destekleyen yapılandırılmış bir etkinlik olarak öne çıkmaktadır. Psikomotor gelişimin beyin bölgeleri üzerindeki etkisiyle zihinsel kapasiteyi artırdığı ve dartın seçici dikkat ile hedefe odaklanma becerilerini geliştirdiği vurgulanmaktadır. Ayrıca goalball, atıcılık, satranç, badminton, yüzme, basketbol, masa tenisi, dövüş sanatları ve yoga gibi sporların da dikkat süresi, tepki kontrolü ve yürütücü işlevleri desteklediği belirlenmiştir. Sonuçlar: Sporun yalnızca fiziksel değil, bilişsel ve psikososyal gelişimi de destekleyen bütüncül etkileri dikkate alındığında, dikkat gelişimine katkı sağlayan spor dallarının özel gereksinimli bireyler için planlı biçimde yaygınlaştırılması gerekmektedir. Bu bağlamda dart sporu, dikkat becerilerini geliştirmedeki etkisi ve farklı ortamlarda kolaylıkla uygulanabilir olması nedeniyle öne çıkmaktadır. Dartın erişilebilirliği, düşük maliyetli yapısı ve bireysel ya da grup temelli uygulamalara uygunluğu, özel gereksinimli bireylerin eğitim ve rehabilitasyon süreçlerinde etkin biçimde kullanılmasını mümkün kılmaktadır. Bu nedenle dart sporunun, dikkat gelişimini destekleyen bir araç olarak özel eğitim programlarına entegre edilmesi ve yaygınlaştırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

dart , dikkat , özel gereksinimli biray , spor

Etik Beyan

DERLEME MAKALEDİR

Kaynakça

• Akçamete, G. (2012). Özel gereksinimi olan çocuklar ve özel eğitim. Ankara: Kök Yayıncılık.
• Allder, S. (2025). Darts tips: How playing can boost brain health. The Independent. Erişim adresi: https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/darts-tips-playing-how-championship-b2472614.html
• Atan, T., Akyol, P., & Yüce, A. (2016). Zihinsel engelli çocuklarda 12 haftalık basketbol antrenmanlarının motorik özelliklere etkisi. Uluslararası Spor Bilimleri Dergisi, 1(1), 1–10.
• Bart, W. M. (2014). On the effect of chess training on scholastic achievement. Frontiers in Psychology, 5, 762. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00762
• Başkonuş, T., & Çiriş, V. (2024). Spor temelli artırılmış gerçeklik uygulamalarının öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin akademik başarıları üzerine etkisi: Bibliyometrik bir inceleme. Uluslararası Bozok Spor Bilimleri Dergisi, 5(3), 147–159.
• Baykoç, N. (2015). Gelişim ve öğrenme. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Bilalić, M., McLeod, P., & Gobet, F. (2007). Does chess need intelligence?—A study with young chess players. Intelligence, 35(5), 457–470. https://doi.org/10.1016/j.intell.2006.09.005
• Boutcher, S. H. (1992). Attention and athletic performance: An integrated approach. In T. Horn (Ed.), Advances in sport psychology (pp. xx–xx). Human Kinetics.
• Chan, A. S., Sze, S. L., & Cheung, M. C. (2022). Mind-body exercises improve executive functions in children with ADHD: A randomized controlled trial. Frontiers in Psychology, 13, 845612. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.845612
• Chen, M. D., Tsai, H. Y., Wang, C. C., & Wuang, Y. P. (2015). The effectiveness of racket-sport intervention on visual perception and executive functions in children with mild intellectual disabilities and borderline intellectual functioning. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 11, 2287–2297. https://doi.org/10.2147/NDT.S89083
• Conant, M., & Miller, F. (2024). Cognitive barriers in inclusive education: Understanding learning disabilities and attention deficits. New York: Academic Press.
• Çitil, M., & Üçüncü, M. (2018). Özel gereksinimli bireyler ve ilişkili kavramlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Özel Eğitim Belgeleri. https://otam.medeniyet.edu.tr/documents/ozelegitim/doc/ozel-gereksinimli-bireyler-ve-iliskili-kavramlar.pdf
• Çolakoğlu, M., Tiryaki, S., & Moralı, S. (1993). Konsantrasyon çalışmalarının reaksiyon zamanı üzerine etkisi. Spor Bilimleri Dergisi, 4, 32–47.
• Eklund, R. C., & Tenenbaum, G. (Eds.). (2014). Encyclopedia of sport and exercise psychology. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781483332222
• Ergun, S. (2017). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda sporun etkisi. Çocuk Ruh Sağlığı Dergisi, 24(2), 89–95.
• Feldman, A. F., & Matjasko, J. L. (2007). The role of school-based extracurricular activities in adolescent development: A comprehensive review and future directions. Review of Educational Research, 77(2), 159–210.
• Finn, J. D. (1989). Withdrawing from school. Review of Educational Research, 59(2), 117–142.
• Fletcher, J. M., & Miciak, J. (2024). The critical role of instructional response in defining and identifying students with dyslexia: A case for updating existing definitions. Annals of Dyslexia. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s11881-024-00303-0
• Gallahue, D. L. (1976). Developmental Physical Education for Today’s Children. John Wiley & Sons.
• Ghodosi, M. (2014). The effect of mental imagery focus of attention on performance and learning of children dart throwing skill. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/261363986
• Hadiloo, F., & Heydari, M. (2023). Barriers to, and facilitators of, education for children with disabilities: A global perspective. Frontiers in Public Health, 11, Article 1294849. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1294849
• Heilmann, K., Wenzel, M., & Schack, T. (2022). Cognitive-motor interaction in open vs. closed skill sports: Implications for executive function development. Frontiers in Human Neuroscience, 16, 832456. https://doi.org/10.3389/fnhum.2022.832456
• Irak, M. (1999). Dikkat ve Bellek Süreçleri. İstanbul: Alfa Yayınları.
• İlkim, M., Yıldız, M., & Yıldız, S. M. (2018). Down sendromlu bireylerde sportif etkinliklerin kognitif ve sosyal etkililiği. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 235–250. https://doi.org/10.21560/ijssr.411707
• Jensen, M., Månsson, A. G., Elmose, M., Mejldal, A., Dalsgaard, S., & Roessler, K. K. (2023). The effects of practicing target-shooting sport on the severity of inattentive, hyperactive, and impulsive symptoms in children. The Capital Region of Denmark's Research Portal. https://research.regionh.dk/en/publications/the-effects-of-practicing-target-shooting-sport-on-the-severity-o
• Jeyanthi, S., Arumugam, S., & Subramanian, S. K. (2019). Effect of aerobic exercise on executive functioning in children with ADHD: A randomized controlled trial. Journal of Pediatric Neurosciences, 14(1), 20–25. https://doi.org/10.4103/jpn.JPN_69_18
• Jude, I. (2002). School psychology and educational optimum. Bucharest: EDP.
• Kahraman, T., & Eroğlu, E. (2021). Egzersizin bilişsel işlevler üzerindeki etkisi: Dikkat, odaklanma ve bilgi işleme süreçleri. Spor Bilimleri Dergisi, 32(1), 45–58.
• Kaya, M., & Yıldız, A. (2023). Ortaöğretimde sportif faaliyetlere katılımın bireyin yaşam becerileri üzerine etkisi. İnönü Üniversitesi.
• Kazemi, F., Yektayar, M., & Abad, A. M. B. (2012). Investigation of the impact of chess play on developing meta-cognitive ability and math problem-solving power. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 32, 372–379. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.01.056
• Khodadadi, D., Ghasemi, A., & Ghasemi, M. (2014). The effect of selected physical exercises on reaction time and decision-making in adolescent athletes. European Journal of Experimental Biology, 4(1), 383–386.
• Khodadadi, D., Ghasemi, A., & Ghasemi, M. (2014). The effect of selected physical activities on reaction time and decision-making in children. Journal of Motor Behavior, 46(3), 215–222.
• Kıral, N. S., & Sayın Temur, C. (2023). Özel gereksinimli bireylerde fiziksel aktivite ve sporun yaşam kalitesine etkisi: Sistematik bir derleme. DergiPark. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2902235
• Koch, S., & Krenn, B. (2021). Executive functions in athletes of open and closed skill sports: A meta-analytic review. Psychology of Sport and Exercise, 52, 101823. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2020.101823
• Korkusuz, S., & Top, E. (2021). Does the combination of physical activity and attention training affect the motor skills and cognitive activities of individuals with mild intellectual disability? International Journal of Developmental Disabilities, 69(5), 654–662. https://doi.org/10.1080/20473869.2021.1995640
• Köroğlu, F., Yıldız, M., & Yıldız, S. (2017). Otizmli çocuklarda fiziksel aktivitenin sosyal becerilere etkisi. Anatolian Journal of Health Research, 1(1), 1–10.
• Kurtz, L. A. (2008). Understanding motor skills in children with dyspraxia, ADHD, autism, and other learning disabilities. Jessica Kingsley Publishers.
• Mandolesi, L., Polverino, A., Montuori, S., Foti, F., Ferraioli, G., & Sorrentino, G. (2018). Effects of physical exercise on cognitive functioning and wellbeing. Clinical Practice & Epidemiology in Mental Health, 14, 10–14.
• McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1995). Domains and facets: Hierarchical personality assessment using the revised NEO personality inventory. Journal of Personality Assessment, 64(1), 21–50. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa6401_2
• Mehren, A., Özyurt, J., Lam, A. P., Brand, C., & Thiel, C. M. (2020). The effects of physical activity on executive functions in children with ADHD. Journal of Attention Disorders, 24(4), 552–565. https://doi.org/10.1177/1087054715627489
• Meriçli, Ü. G. (2010). Bipolar affektif bozuklukta bilişsel işlevler. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 20(2).
• Miciak, J., Clemens, N., Vaughn, S., & Fletcher, J. M. (2024). The critical role of instructional response in defining and identifying students with dyslexia. Annals of Dyslexia, 74, 325–336. https://doi.org/10.1007/s11881-024-00303-0
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2011). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Ankara: MEB Yayınları.
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2014). Zihinsel süreçler ve öğrenme. Ankara: Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Yayınları.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (2011). Özel eğitimde temel ilkeler. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Mirze, F., & Sarı, C. (2023). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan bireyler için fiziksel aktivite. In M. Uçar & F. Mirze (Eds.), Sağlık ve spor alanında güncel yaklaşımlar – 1 (s. 101). Efe Akademi.
• Monsma, E. V., Malina, R. M., & Feltz, D. L. (2017). Cognitive demands of open and closed skill sports. Journal of Sport Behavior, 40(3), 239–256.
• Montalva-Valenzuela, D., López-Fuentes, M., & García-Hermoso, A. (2022). Effects of physical activity interventions on ADHD symptoms. Journal of Attention Disorders, 26(5), 643–655. https://doi.org/10.1177/10870547211012345
• Moor, J. (2008). Playing, laughing and learning with children on the autism spectrum. Jessica Kingsley Publishers.
• Mulder, T. (2007). Motor imagery and action observation: Cognitive tools for rehabilitation.
• Mulder, T., Zijlstra, S., Zijlstra, W., & Hochstenbach, J. (2004). The role of motor imagery in learning a totally novel movement. Experimental Brain Research, 154(2), 211–217. https://doi.org/10.5772/67470
• Ng, L., Türksoylu, A., Öztürk, Y., Ergün, M., & Türksoylu, M. (2017). Düzenli fiziksel aktivitenin DEHB’li çocuklardaki etkisi. Turkish Journal of Sports Medicine, 52(Suppl 1).
• Orhan, İ. (2020). Lise öğrencilerinde sporun kognitif yeteneklere etkisi. TA Yayınları.
• Pan, C. Y., Tsai, C. L., & Chu, C. H. (2016). Fundamental movement skills in children with ADHD. Research in Developmental Disabilities, 55, 239–248. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2016.04.005
• Pashler, H. (1998). The psychology of attention. MIT Press.
• Polatoğlu, M. (2011). En etkili dikkat geliştirme ve konsantrasyon teknikleri (1. baskı, ss. 9–12). İstanbul: Erbain Yayınları.
• Prabhavathi, K., et al. (2017). Reaction time and academic performance. National Journal of Physiology, Pharmacy and Pharmacology, 7(4), 371–374. https://doi.org/10.5455/njppp.2017.7.1131828112016
• Pujalte, G. G. A., Albano, M. N., & Young, C. C. (2019). ADHD and sports participation. Current Sports Medicine Reports, 18(1), 23–28. https://doi.org/10.1249/JSR.0000000000000552
• Robertson, I. H., et al. (1997). Everyday attentional failures. Neuropsychologia, 35(6), 747–758. https://doi.org/10.1016/S0028-3932(97)00015-8
• Russell, A., Hill, R., & Barton, R. A. (2005). Red enhances performance. Nature, 435(7040), 293. https://doi.org/10.1038/435293a
• Russo, S., Palmiero, M., & Piccardi, L. (2022). The role of sport type in cognitive performance. Journal of Cognitive Enhancement.
• Sala, G., & Gobet, F. (2016). Benefits of chess instruction. Educational Research Review, 18.
• Sala, G., et al. (2017). Chess instruction and academic achievement. Educational Research Review, 18, 46–57. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.02.002
• Sarter, M., Givens, B., & Bruno, J. P. (2001). Sustained attention. Brain Research Reviews, 35(2), 146–160. https://doi.org/10.1016/S0165-0173(01)00044-3
• Singer, R. N. (1980). Motor learning and human performance (pp. 28–29). Macmillan.
• Soysal, A. Ş., Yalçın, K., & Can, H. (2008). Dikkat teorileri. Yeni Symposium, 46(1), 35–41.
• Stearns, E., & Glennie, E. J. (2010). Extracurricular activities. Social Science Research, 39(2), 296–309.
• Sun, J., Wang, Y., & Li, X. (2022). Physical activity and cognitive flexibility in ADHD. Children, 9(5), 612. https://doi.org/10.3390/children9050612
• Şekerci, R., & Batmaz, S. (2021). İşitme engelli çocuklarda sosyal etkinlikler. Spor ve Performans Araştırmaları Dergisi, 12(1), 45–58.
• Türkiye Zeka Vakfı. (2025). Fiziksel aktivitenin beyin sağlığına etkisi. https://tzv.org.tr/
• Unsworth, N., & Robison, M. K. (2020). Sustained attention lapses. Journal of Experimental Psychology, 46(6), 569–592. https://doi.org/10.1037/xhp0000734
• Varol, S. (2022). Dart egzersizlerinin dikkat üzerine etkisi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 1–16. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1764332
• Wang, Y., Liu, J., & Zhang, H. (2023a). Aerobic exercise and executive functions. Brain Sciences, 13(2), 215. https://doi.org/10.3390/brainsci13020215
• Wang, Y., Wu, X., & Chen, H. (2023). Badminton and executive function. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 3673. https://doi.org/10.3390/ijerph20043673
• Wininger, S., & Rinn, A. (2011). Sport participation among gifted students. Journal of Contemporary Athletics, 5(2), 77–87.
• World Darts Federation [WDF]. (n.d.). Rules of the game. https://www.dartswdf.com/rules
• Wulf, G., & Su, J. (2007). External focus of attention. Research Quarterly for Exercise and Sport, 78(4), 384–389. https://doi.org/10.1080/02701367.2007.10599445
• Wulf, G., McConnel, N., Gärtner, M., & Schwarz, A. (2002). External-focus feedback. Journal of Motor Behavior, 34(2), 171–182. https://doi.org/10.1080/00222890209601941
• Wulf, G., McNevin, N. H., Fuchs, T., Ritter, F., & Toole, T. (2000). Attentional focus in complex motor skill learning. Research Quarterly for Exercise and Sport, 71(3), 229.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yıldız, A. (2018). Engellilik türleri ve özel gereksinimleri. Yıldız Teknik Üniversitesi Engelsiz Üniversite Birimi Yayını. https://eok.yildiz.edu.tr/media/files/ENGELLI_10_04_17-sayfalar-3,7-31.pdf