Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü

Sevilay Ağaoğlu; Mehmet Kargün

Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü

Öz

Amaç: Bu derleme çalışmasının amacı, özel gereksinimli bireylerde dikkat gelişimini destekleyen spor dallarını incelemek ve özellikle dart sporunun bu süreçteki etkisini değerlendirmektir. Dikkat, öğrenme ve günlük yaşam becerilerinin temelinde yer alan bilişsel bir işlev olduğundan, bu beceriyi geliştiren sporların özel gereksinimli bireyler açısından potansiyel katkıları araştırılmıştır. Materyal ve Metot: Çalışma, doküman incelemesi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Yerli ve yabancı literatür taranarak “özel gereksinimli bireyler”, “dikkat gelişimi”, “spor”, “dart”, “koordinasyon” ve “bilişsel işlevler” gibi anahtar kelimelerle ulaşılan kaynaklar içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular: Literatür taraması sonucunda, fiziksel aktivitenin bilişsel işlevler üzerindeki olumlu etkilerinin sıklıkla vurgulandığı, ancak dikkat gelişimini doğrudan ele alan çalışmaların sınırlı olduğu görülmüştür. Dart sporu, motor koordinasyonun yanı sıra görsel-uzamsal dikkat süreçlerini destekleyen yapılandırılmış bir etkinlik olarak öne çıkmaktadır. Psikomotor gelişimin beyin bölgeleri üzerindeki etkisiyle zihinsel kapasiteyi artırdığı ve dartın seçici dikkat ile hedefe odaklanma becerilerini geliştirdiği vurgulanmaktadır. Ayrıca goalball, atıcılık, satranç, badminton, yüzme, basketbol, masa tenisi, dövüş sanatları ve yoga gibi sporların da dikkat süresi, tepki kontrolü ve yürütücü işlevleri desteklediği belirlenmiştir. Sonuçlar: Sporun yalnızca fiziksel değil, bilişsel ve psikososyal gelişimi de destekleyen bütüncül etkileri dikkate alındığında, dikkat gelişimine katkı sağlayan spor dallarının özel gereksinimli bireyler için planlı biçimde yaygınlaştırılması gerekmektedir. Bu bağlamda dart sporu, dikkat becerilerini geliştirmedeki etkisi ve farklı ortamlarda kolaylıkla uygulanabilir olması nedeniyle öne çıkmaktadır. Dartın erişilebilirliği, düşük maliyetli yapısı ve bireysel ya da grup temelli uygulamalara uygunluğu, özel gereksinimli bireylerin eğitim ve rehabilitasyon süreçlerinde etkin biçimde kullanılmasını mümkün kılmaktadır. Bu nedenle dart sporunun, dikkat gelişimini destekleyen bir araç olarak özel eğitim programlarına entegre edilmesi ve yaygınlaştırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

DERLEME MAKALEDİR

Kaynakça

Akçamete, G. (2012). Özel gereksinimi olan çocuklar ve özel eğitim. Ankara: Kök Yayıncılık.
Allder, S. (2025). Darts tips: How playing can boost brain health. The Independent. Erişim adresi: https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/darts-tips-playing-how-championship-b2472614.html
Atan, T., Akyol, P., & Yüce, A. (2016). Zihinsel engelli çocuklarda 12 haftalık basketbol antrenmanlarının motorik özelliklere etkisi. Uluslararası Spor Bilimleri Dergisi, 1(1), 1–10.
Bart, W. M. (2014). On the effect of chess training on scholastic achievement. Frontiers in Psychology, 5, 762. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00762
Başkonuş, T., & Çiriş, V. (2024). Spor temelli artırılmış gerçeklik uygulamalarının öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin akademik başarıları üzerine etkisi: Bibliyometrik bir inceleme. Uluslararası Bozok Spor Bilimleri Dergisi, 5(3), 147–159.
Baykoç, N. (2015). Gelişim ve öğrenme. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Bilalić, M., McLeod, P., & Gobet, F. (2007). Does chess need intelligence?—A study with young chess players. Intelligence, 35(5), 457–470. https://doi.org/10.1016/j.intell.2006.09.005
Boutcher, S. H. (1992). Attention and athletic performance: An integrated approach. In T. Horn (Ed.), Advances in sport psychology (pp. xx–xx). Human Kinetics.

Chan, A. S., Sze, S. L., & Cheung, M. C. (2022). Mind-body exercises improve executive functions in children with ADHD: A randomized controlled trial. Frontiers in Psychology, 13, 845612. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.845612
Chen, M. D., Tsai, H. Y., Wang, C. C., & Wuang, Y. P. (2015). The effectiveness of racket-sport intervention on visual perception and executive functions in children with mild intellectual disabilities and borderline intellectual functioning. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 11, 2287–2297. https://doi.org/10.2147/NDT.S89083
Conant, M., & Miller, F. (2024). Cognitive barriers in inclusive education: Understanding learning disabilities and attention deficits. New York: Academic Press.
Çitil, M., & Üçüncü, M. (2018). Özel gereksinimli bireyler ve ilişkili kavramlar. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Özel Eğitim Belgeleri. https://otam.medeniyet.edu.tr/documents/ozelegitim/doc/ozel-gereksinimli-bireyler-ve-iliskili-kavramlar.pdf
Çolakoğlu, M., Tiryaki, S., & Moralı, S. (1993). Konsantrasyon çalışmalarının reaksiyon zamanı üzerine etkisi. Spor Bilimleri Dergisi, 4, 32–47.
Eklund, R. C., & Tenenbaum, G. (Eds.). (2014). Encyclopedia of sport and exercise psychology. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781483332222
Ergun, S. (2017). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda sporun etkisi. Çocuk Ruh Sağlığı Dergisi, 24(2), 89–95.
Feldman, A. F., & Matjasko, J. L. (2007). The role of school-based extracurricular activities in adolescent development: A comprehensive review and future directions. Review of Educational Research, 77(2), 159–210.
Finn, J. D. (1989). Withdrawing from school. Review of Educational Research, 59(2), 117–142.
Fletcher, J. M., & Miciak, J. (2024). The critical role of instructional response in defining and identifying students with dyslexia: A case for updating existing definitions. Annals of Dyslexia. Advance online publication. https://doi.org/10.1007/s11881-024-00303-0
Gallahue, D. L. (1976). Developmental Physical Education for Today’s Children. John Wiley & Sons.
Ghodosi, M. (2014). The effect of mental imagery focus of attention on performance and learning of children dart throwing skill. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/261363986
Hadiloo, F., & Heydari, M. (2023). Barriers to, and facilitators of, education for children with disabilities: A global perspective. Frontiers in Public Health, 11, Article 1294849. https://doi.org/10.3389/fpubh.2023.1294849
Heilmann, K., Wenzel, M., & Schack, T. (2022). Cognitive-motor interaction in open vs. closed skill sports: Implications for executive function development. Frontiers in Human Neuroscience, 16, 832456. https://doi.org/10.3389/fnhum.2022.832456
Irak, M. (1999). Dikkat ve Bellek Süreçleri. İstanbul: Alfa Yayınları.
İlkim, M., Yıldız, M., & Yıldız, S. M. (2018). Down sendromlu bireylerde sportif etkinliklerin kognitif ve sosyal etkililiği. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 235–250. https://doi.org/10.21560/ijssr.411707
Jensen, M., Månsson, A. G., Elmose, M., Mejldal, A., Dalsgaard, S., & Roessler, K. K. (2023). The effects of practicing target-shooting sport on the severity of inattentive, hyperactive, and impulsive symptoms in children. The Capital Region of Denmark's Research Portal. https://research.regionh.dk/en/publications/the-effects-of-practicing-target-shooting-sport-on-the-severity-o
Jeyanthi, S., Arumugam, S., & Subramanian, S. K. (2019). Effect of aerobic exercise on executive functioning in children with ADHD: A randomized controlled trial. Journal of Pediatric Neurosciences, 14(1), 20–25. https://doi.org/10.4103/jpn.JPN_69_18
Jude, I. (2002). School psychology and educational optimum. Bucharest: EDP.
Kahraman, T., & Eroğlu, E. (2021). Egzersizin bilişsel işlevler üzerindeki etkisi: Dikkat, odaklanma ve bilgi işleme süreçleri. Spor Bilimleri Dergisi, 32(1), 45–58.
Kaya, M., & Yıldız, A. (2023). Ortaöğretimde sportif faaliyetlere katılımın bireyin yaşam becerileri üzerine etkisi. İnönü Üniversitesi.
Kazemi, F., Yektayar, M., & Abad, A. M. B. (2012). Investigation of the impact of chess play on developing meta-cognitive ability and math problem-solving power. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 32, 372–379. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.01.056
Khodadadi, D., Ghasemi, A., & Ghasemi, M. (2014). The effect of selected physical exercises on reaction time and decision-making in adolescent athletes. European Journal of Experimental Biology, 4(1), 383–386.
Khodadadi, D., Ghasemi, A., & Ghasemi, M. (2014). The effect of selected physical activities on reaction time and decision-making in children. Journal of Motor Behavior, 46(3), 215–222.
Kıral, N. S., & Sayın Temur, C. (2023). Özel gereksinimli bireylerde fiziksel aktivite ve sporun yaşam kalitesine etkisi: Sistematik bir derleme. DergiPark. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2902235
Koch, S., & Krenn, B. (2021). Executive functions in athletes of open and closed skill sports: A meta-analytic review. Psychology of Sport and Exercise, 52, 101823. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2020.101823
Korkusuz, S., & Top, E. (2021). Does the combination of physical activity and attention training affect the motor skills and cognitive activities of individuals with mild intellectual disability? International Journal of Developmental Disabilities, 69(5), 654–662. https://doi.org/10.1080/20473869.2021.1995640
Köroğlu, F., Yıldız, M., & Yıldız, S. (2017). Otizmli çocuklarda fiziksel aktivitenin sosyal becerilere etkisi. Anatolian Journal of Health Research, 1(1), 1–10.
Kurtz, L. A. (2008). Understanding motor skills in children with dyspraxia, ADHD, autism, and other learning disabilities. Jessica Kingsley Publishers.
Mandolesi, L., Polverino, A., Montuori, S., Foti, F., Ferraioli, G., & Sorrentino, G. (2018). Effects of physical exercise on cognitive functioning and wellbeing. Clinical Practice & Epidemiology in Mental Health, 14, 10–14.
McCrae, R. R., & Costa, P. T. (1995). Domains and facets: Hierarchical personality assessment using the revised NEO personality inventory. Journal of Personality Assessment, 64(1), 21–50. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa6401_2
Mehren, A., Özyurt, J., Lam, A. P., Brand, C., & Thiel, C. M. (2020). The effects of physical activity on executive functions in children with ADHD. Journal of Attention Disorders, 24(4), 552–565. https://doi.org/10.1177/1087054715627489
Meriçli, Ü. G. (2010). Bipolar affektif bozuklukta bilişsel işlevler. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 20(2).
Miciak, J., Clemens, N., Vaughn, S., & Fletcher, J. M. (2024). The critical role of instructional response in defining and identifying students with dyslexia. Annals of Dyslexia, 74, 325–336. https://doi.org/10.1007/s11881-024-00303-0
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2011). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği. Ankara: MEB Yayınları.
Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2014). Zihinsel süreçler ve öğrenme. Ankara: Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı Yayınları.
Millî Eğitim Bakanlığı. (2011). Özel eğitimde temel ilkeler. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Mirze, F., & Sarı, C. (2023). Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan bireyler için fiziksel aktivite. In M. Uçar & F. Mirze (Eds.), Sağlık ve spor alanında güncel yaklaşımlar – 1 (s. 101). Efe Akademi.
Monsma, E. V., Malina, R. M., & Feltz, D. L. (2017). Cognitive demands of open and closed skill sports. Journal of Sport Behavior, 40(3), 239–256.
Montalva-Valenzuela, D., López-Fuentes, M., & García-Hermoso, A. (2022). Effects of physical activity interventions on ADHD symptoms. Journal of Attention Disorders, 26(5), 643–655. https://doi.org/10.1177/10870547211012345
Moor, J. (2008). Playing, laughing and learning with children on the autism spectrum. Jessica Kingsley Publishers.
Mulder, T. (2007). Motor imagery and action observation: Cognitive tools for rehabilitation.
Mulder, T., Zijlstra, S., Zijlstra, W., & Hochstenbach, J. (2004). The role of motor imagery in learning a totally novel movement. Experimental Brain Research, 154(2), 211–217. https://doi.org/10.5772/67470
Ng, L., Türksoylu, A., Öztürk, Y., Ergün, M., & Türksoylu, M. (2017). Düzenli fiziksel aktivitenin DEHB’li çocuklardaki etkisi. Turkish Journal of Sports Medicine, 52(Suppl 1).
Orhan, İ. (2020). Lise öğrencilerinde sporun kognitif yeteneklere etkisi. TA Yayınları.
Pan, C. Y., Tsai, C. L., & Chu, C. H. (2016). Fundamental movement skills in children with ADHD. Research in Developmental Disabilities, 55, 239–248. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2016.04.005
Pashler, H. (1998). The psychology of attention. MIT Press.
Polatoğlu, M. (2011). En etkili dikkat geliştirme ve konsantrasyon teknikleri (1. baskı, ss. 9–12). İstanbul: Erbain Yayınları.
Prabhavathi, K., et al. (2017). Reaction time and academic performance. National Journal of Physiology, Pharmacy and Pharmacology, 7(4), 371–374. https://doi.org/10.5455/njppp.2017.7.1131828112016
Pujalte, G. G. A., Albano, M. N., & Young, C. C. (2019). ADHD and sports participation. Current Sports Medicine Reports, 18(1), 23–28. https://doi.org/10.1249/JSR.0000000000000552
Robertson, I. H., et al. (1997). Everyday attentional failures. Neuropsychologia, 35(6), 747–758. https://doi.org/10.1016/S0028-3932(97)00015-8
Russell, A., Hill, R., & Barton, R. A. (2005). Red enhances performance. Nature, 435(7040), 293. https://doi.org/10.1038/435293a
Russo, S., Palmiero, M., & Piccardi, L. (2022). The role of sport type in cognitive performance. Journal of Cognitive Enhancement.
Sala, G., & Gobet, F. (2016). Benefits of chess instruction. Educational Research Review, 18.
Sala, G., et al. (2017). Chess instruction and academic achievement. Educational Research Review, 18, 46–57. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2016.02.002
Sarter, M., Givens, B., & Bruno, J. P. (2001). Sustained attention. Brain Research Reviews, 35(2), 146–160. https://doi.org/10.1016/S0165-0173(01)00044-3
Singer, R. N. (1980). Motor learning and human performance (pp. 28–29). Macmillan.
Soysal, A. Ş., Yalçın, K., & Can, H. (2008). Dikkat teorileri. Yeni Symposium, 46(1), 35–41.
Stearns, E., & Glennie, E. J. (2010). Extracurricular activities. Social Science Research, 39(2), 296–309.
Sun, J., Wang, Y., & Li, X. (2022). Physical activity and cognitive flexibility in ADHD. Children, 9(5), 612. https://doi.org/10.3390/children9050612
Şekerci, R., & Batmaz, S. (2021). İşitme engelli çocuklarda sosyal etkinlikler. Spor ve Performans Araştırmaları Dergisi, 12(1), 45–58.
Türkiye Zeka Vakfı. (2025). Fiziksel aktivitenin beyin sağlığına etkisi. https://tzv.org.tr/
Unsworth, N., & Robison, M. K. (2020). Sustained attention lapses. Journal of Experimental Psychology, 46(6), 569–592. https://doi.org/10.1037/xhp0000734
Varol, S. (2022). Dart egzersizlerinin dikkat üzerine etkisi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(1), 1–16. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1764332
Wang, Y., Liu, J., & Zhang, H. (2023a). Aerobic exercise and executive functions. Brain Sciences, 13(2), 215. https://doi.org/10.3390/brainsci13020215
Wang, Y., Wu, X., & Chen, H. (2023). Badminton and executive function. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 3673. https://doi.org/10.3390/ijerph20043673
Wininger, S., & Rinn, A. (2011). Sport participation among gifted students. Journal of Contemporary Athletics, 5(2), 77–87.
World Darts Federation [WDF]. (n.d.). Rules of the game. https://www.dartswdf.com/rules
Wulf, G., & Su, J. (2007). External focus of attention. Research Quarterly for Exercise and Sport, 78(4), 384–389. https://doi.org/10.1080/02701367.2007.10599445
Wulf, G., McConnel, N., Gärtner, M., & Schwarz, A. (2002). External-focus feedback. Journal of Motor Behavior, 34(2), 171–182. https://doi.org/10.1080/00222890209601941
Wulf, G., McNevin, N. H., Fuchs, T., Ritter, F., & Toole, T. (2000). Attentional focus in complex motor skill learning. Research Quarterly for Exercise and Sport, 71(3), 229.
Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Yayıncılık.
Yıldız, A. (2018). Engellilik türleri ve özel gereksinimleri. Yıldız Teknik Üniversitesi Engelsiz Üniversite Birimi Yayını. https://eok.yildiz.edu.tr/media/files/ENGELLI_10_04_17-sayfalar-3,7-31.pdf

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Engelliler için Beden Eğitimi, Spor ve Fiziksel Aktivite

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Sevilay Ağaoğlu ^*
0000-0002-3674-0030
Türkiye

Mehmet Kargün
0000-0003-3836-9383
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

30 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

20 Kasım 2025

Kabul Tarihi

30 Aralık 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Cilt: 9 Sayı: 2

IZ

https://izlik.org/JA93KL49FT

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Ağaoğlu, S., & Kargün, M. (2025). Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 9(2), 226-236. https://izlik.org/JA93KL49FT

AMA

1.Ağaoğlu S, Kargün M. Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü. K7AÜBESBİD. 2025;9(2):226-236. https://izlik.org/JA93KL49FT

Chicago

Ağaoğlu, Sevilay, ve Mehmet Kargün. 2025. “Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi 9 (2): 226-36. https://izlik.org/JA93KL49FT.

EndNote

Ağaoğlu S, Kargün M (01 Aralık 2025) Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi 9 2 226–236.

IEEE

[1]S. Ağaoğlu ve M. Kargün, “Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü”, K7AÜBESBİD, c. 9, sy 2, ss. 226–236, Ara. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA93KL49FT

ISNAD

Ağaoğlu, Sevilay - Kargün, Mehmet. “Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi 9/2 (01 Aralık 2025): 226-236. https://izlik.org/JA93KL49FT.

JAMA

1.Ağaoğlu S, Kargün M. Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü. K7AÜBESBİD. 2025;9:226–236.

MLA

Ağaoğlu, Sevilay, ve Mehmet Kargün. “Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, c. 9, sy 2, Aralık 2025, ss. 226-3, https://izlik.org/JA93KL49FT.

Vancouver

1.Sevilay Ağaoğlu, Mehmet Kargün. Özel Gereksinimli Bireylerde Dikkat Gelişimi: Sporun ve Dart Sporunun Rolü. K7AÜBESBİD [Internet]. 01 Aralık 2025;9(2):226-3. Erişim adresi: https://izlik.org/JA93KL49FT