Entrepreneurial Activities in the Late Ottoman Period and Early Republican Period from the Perspective of Business History: Trade Interaction with the United Kingdom

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 723 - 753, 28.02.2026

Utku Demirci

https://doi.org/10.25229/beta.1809995

https://izlik.org/JA62SK77NY

Öz

The aim of this research is to determine the entrepreneurial activities in Turkey's industrialisation process and to reveal the commercial interaction with the UK in this process. The study mainly focuses on the initiatives in the late industrialisation period that started in the second half of the 19th century in the Ottoman Empire, the entrepreneurial activities in the national industrialisation move that marked the founding period of the Republic of Turkey, and the commercial interaction with the UK in both periods. In accordance with the purpose of the study, qualitative research method was preferred and the data of the research was obtained through document analysis. In the entrepreneurial activities in the late Ottoman period, it was observed that the railway and banking sectors came to the fore. In the Early Republican period, the pioneer of entrepreneurial activities was the state sector and investments were concentrated in the defence sector. It has been determined that 36 British companies operated in the Ottoman Empire during the late Ottoman period. British investments between 1851 and 1918 were concentrated in the railway and banking sectors. British ventures during the early Republican period, however, remained quite limited compared to those of the late Ottoman period.

Anahtar Kelimeler

Business History , Entrepreneurial Activities , Late Ottoman Period , Early Republican Period , United Kingdom

İşletme Tarihi Penceresinden Geç Osmanlı Dönemi ve Erken Cumhuriyet Döneminde Girişimcilik Faaliyetleri: İngiltere ile Ticari Etkileşim

https://izlik.org/JA62SK77NY

Öz

Bu araştırmanın amacı, işletme tarihi perspektifinden Türkiye’nin sanayileşme sürecindeki girişimcilik faaliyetlerini tespit etmek ve söz konusu süreçte İngiltere ile gerçekleşen ticari etkileşimi ortaya koymaktır. Araştırma amacı doğrultusunda çalışmada temel olarak, Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başlayan geç sanayileşme dönemindeki girişimlere, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş dönemine damgasını vuran milli sanayileşme hamlesi içerisindeki girişimcilik faaliyetlerine ve her iki dönemde İngiltere ile gerçekleşen ticari etkileşime yer verilmiştir. Çalışmanın amacı ve kapsamına uygun olarak, nitel araştırma yöntemi tercih edilmiş ve doküman incelemesi yoluyla araştırmanın verileri elde edilmiştir. Geç Osmanlı dönemindeki girişimcilik faaliyetlerinde, demiryolları ile bankacılık sektörlerinin ön plana çıktığı görülmüştür. Erken Cumhuriyet döneminde, girişimcilik faaliyetlerinin öncüsü devlet kesimi olmuş ve yapılan yatırımların savunma sektöründe yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Geç Osmanlı döneminde 36 İngiliz şirketinin Osmanlı ülkesinde faaliyet gösterdiği belirlenmiştir. 1851-1918 yılları arasındaki dönemde gerçekleşen İngiliz yatırımlarının demiryolları ve bankacılık alanlarında yoğunlaştığı görülmüştür. Erken Cumhuriyet dönemindeki İngiliz girişimleri ise geç Osmanlı dönemindeki girişim faaliyetlerine nazaran oldukça sınırlı düzeyde kalmıştır.

Anahtar Kelimeler

İşletme Tarihi , Girişimcilik Faaliyetleri , Geç Osmanlı Dönemi , Erken Cumhuriyet Dönemi , İngiltere

Kaynakça

• Akdoğu, S. K. (2014). 1929 krizi sonrasında Türkiye ekonomisinde iktisat politikası arayışları: İktisadi devletçilik. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 12(22), 348-365.
• Akduru, H. E. (2023). Yüzyıllık çınarlar: Erken Cumhuriyet dönemi Türk girişimleri üzerine bir inceleme. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(2), 861-876.
• Akkor, N. (2018). 1929 dünya ekonomik krizi ve Türkiye’de devletçilik politikasına geçiş. Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 133-139.
• Akyıldız, A. (2005). Anka’nın sonbaharı, Osmanlı’da iktisadi modernleşme ve uluslararası sermaye. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Altıparmak, A. (1998). Türkiye'de Cumhuriyetin ilk yıllarında müteşebbis sınıfının gelişimi. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13, 169-183.
• Amatori, F., & Jones, G. (2007). Giriş. In Dünya İşletme Tarihi, F. Amatori and G. Jones (Eds.), ss. 1-20. İstanbul: Dost Kitabevi.
• Arslan, L. (2022). Osmanlı’dan erken Cumhuriyet’e Türk-İngiliz ticari ilişkileri. Mavi Atlas, 10(2), 419-437.
• Atukalp, M. E. (2023). Türkiye Cumhuriyeti’nin birinci yüzyılında bankacılık tarihi. Paradigma: İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 12(Özel Sayı), 202-211.
• Berend, I. T. (2023). 19. yüzyıl Avrupa iktisat tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Boratav, K. (1981). Kemalist economic policies and etatism. In Atatürk: Founder of a Modern State, A. Kazancıgil and E. Özbudun (Eds.), ss. 165-190, London.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
• Braudel, F. (1985). Civilization & capitalizm, 15-18th centuries. California: Fontana Press.
• Cantillon, R. (1755). Essai sur la Nature du Commerce en General. Henry Higgs (Eds.), London: Frank Cass.
• Cassis, Y., & Minoglou, I. P. (2005). Entrepreneurship in theory and history: State of the art and new perspectives. In Entrepreneurship in Theory and History, Y. Cassis and I. Minoglou (Eds.), London: Palgrave Macmillan.
• Clark, E. C. (2006). Osmanlı sanayi devrimi. In Tanzimat: Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu, H. İnalcık and M. Seyitdanlıoğlu (Eds.), ss. 467-480, Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Creswell, J. W. (2021). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni. Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Çetin, M. (2022). Osmanlı Devleti’nde bir İngiliz sermaye girişimi: Şirket-i Maliye-i Mahdûde-i Osmanî.’’ Belleten, 86(305), 219-250.
• Dokuyan, S. (2014). Savaş ekonomisi ve varlık vergisi üzerine bir değerlendirme. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 23-55.
• Dura, C., & Altıparmak, A. (2000). 1838 Osmanlı-İngiliz ticaret anlaşması: Nedenleri ve sonuçları. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16, 17-30.
• Ergüven, S. (2019). Şam-Hama demiryolu imtiyazı, inşası ve işletilmesi (1893-1912). MSc diss., İstanbul, Turkey: Marmara University.
• Eroğlu, N. (2007). Atatürk dönemi iktisat politikaları (1923-1938). Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 23(2), 63-73.
• Eşiyok, B. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nun dünya ekonomisine eklemlenmesinde bir dönüm noktası: 1838 serbest ticaret anlaşması. Mülkiye Dergisi, 34(266), 67-108.
• Evsile, M. (2018). Cumhuriyet döneminde sanayileşme faaliyetleri (1923-1950). History Studies Dergisi, 10(8), 109-119.
• Forster, N. (1994). The analysis of company documentation. In Qualitative Methods in Organizational Research: A Pratical Guide, C. Cassell and G. Symon (Eds.), London: Sage Publications.
• Galambos, L. (2007). İşletme tarihinin kimliği ve sınırları: Uzlaşma ve yaratıcılık hakkında bir makale. In Dünya İşletme Tarihi, F. Amatori and G. Jones (Eds.), ss. 23-44. İstanbul: Dost Kitabevi.
• Hale, W. (1985). 1923 yılından sonraki Türk-İngiliz ticari ilişkileri: Tecrübeler ve sorunlar. Ankara: Başbakanlık Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü.
• Hansen, P. H. (2012). Business history: A cultural and narrative approach. Business History Review, 86(4), 693-717.
• Hébert, R. F., & Link, A. N. (2009). A history of entrepreneurship. London: Routledge.
• İnalcık, H. (2004). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi, 1300-1914. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Jones, G., & Galvez Muñoz, L. (2005). American dreams. In Foreign Multinationals in the United States, G. Jones and L. Galvez Muñoz (Eds.), ss. 1-17. London: Routledge.
• Jones, G. & Zeitlin, J. (2008). Introduction. In Oxford Handbook of Business History, G. Jones and J. Zeitlin (Eds.), ss. 1-2. New York: Oxford University Press.
• Karasar, N. (2005). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
• Kasalak, K. (2012). Teşvik-i sanayi kanunları ve Türkiye’de sanayileşmeye etkileri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27, 65-79.
• Kurt, E., & Şehitoğlu, Y. (2023). Erken Cumhuriyet dönemi Türk savunma sanayi fabrikaları (1923–1950). Yıldız Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 39-48.
• Kurt, M., Kuzucu, K., Çakır, B., & Demir, K. (2016). 19. yüzyılda Osmanlı sanayileşmesi sürecinde kurulan devlet fabrikaları: Bir envanter çalışması. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 40, 245-278.
• Landes, D. S., Mokyr, J., & Baumol, W. J. (2010). The invention of enterprise. Princeton: Princeton University Press.
• Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and implementation. San Francisco: Jossey-Bass.
• Naylor, R. T. (2006). The history of Canadian business, 1867-1914. Montreal: McGill Queen’s University Press.
• Öndeş, O. (2010). Asıl efendiler: Levantenler. İzmir: Şenocak Yayıncılık.
• Pamuk, Ş. (2014). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Pamuk, Ş. (2023). Osmanlı ekonomisinde bağımlılık ve büyüme (1820-1913). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Polatoğlu, M. G. (2021). Türkiye’de Cumhuriyet dönemi ile birlikte süt endüstrisinin kuruluşu ve gelişimi üzerine bir inceleme (1923-1963). Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 20, 115-131.
• Quataert, D. (1985). 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda demiryolları. Tanzimat’tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi, Cilt: 6. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Quataert, D. (2020). Sanayi devrimi çağında Osmanlı imalat sektörü. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Quataert, D. (2021). Osmanlı Devleti’nde Avrupa iktisadi yayılımı ve direniş (1881-1908). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sarıçoban, G. (2020). Atatürk döneminde (1923-1929) Türkiye ekonomisi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 44, 222-236.
• Scranton, P., & Fridenson, P. (2013). Reimagining business history. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.
• Sükan, B. (2014). İmparatorluktan Cumhuriyete Türkiye’de yabancı sermaye anlayışı. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 54, 195-222.
• Şenocak, B. (2011). Levant’ın yıldızı İzmir: Levantenler, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler. İzmir: Şenocak Yayıncılık.
• Şirin, İ. (2018). İngilizlerin Osmanlı’yı yarı sömürgeleştirme ve pazarlaştırma stratejileri, aktörler, araçlar: Tüccardan elçiye, imtiyazdan fuara. Türk Tarih Kurumu Tarih Kongresi, Ankara.
• Tamçelik, S. (2000). Osmanlı dönemi demiryollarının tarihi gelişimi içerisinde siyasî, iktisadi ve sosyal etkiler. Erdem, 12(35), 483-535.
• Tekeli, İ., & İlkin, S. (2013). Dış siyaseti ve askeri stratejileriyle İkinci Dünya Savaşı Türkiye’si. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Toprak, Z. (2023). Türkiye’de milli iktisat 1908–1918. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Wilson, J. F. (1995). British business history 1720-1994. Manchester: Manchester University Press.
• Yılmaz, N. (2009). Osmanlı İtibar-ı Milli Bankası. MSc diss., İstanbul, Turkey: İstanbul University.
• Yurtoğlu, N. (2024). Atatürk döneminde Türkiye’de şeker politikası ve ülke ekonomisine etkileri (1923-1938). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 48, 205-246.