Kur'ân Yorumunda Metin Dışı Bağlamın İhmali: Enfâl Sûresi 17. Ayet Örneği

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 1, 45 - 68, 20.06.2025

Hasan Sevim

https://doi.org/10.33460/beuifd.1640372

Öz

Allah Teâlâ’nın insanlığa son çağrısı olan Kur’ân’ı Kerim’in murâd-ı ilâhîye’ye uygun bir şekilde anlaşılabilmesi için bazı kriterler bulunmaktadır. Bunlardan birisi de metin dışı bağlam bilgisine sahip olmaktır. Zira bağlamı olmaksızın herhangi bir metnin var olamayacağı müsellem bir hakikattir. Kur’ân, sonraki muhataplarının önünde dış bağlamından kopuk bir şekilde durduğundan Kur’ân’ın doğru bir şekilde anlaşılabilmesi için genel nüzûl ortamı ve nüzûl sebepleri bilgisine ihtiyaç duyulmaktadır. Sözü edilen metin dışı bağlam bilgisini elde etmenin yolu ise tefsir ve hadis kitaplarında yer alan rivayetlerden geçmektedir. Bu sebeple tefsir rivayetleri ihmal edilerek yapılan Kur’ân’ı anlama gayretlerinin isabetsiz olması kaçınılmazdır. Bu araştırma Enfâl Sûresi 17. ayetinde geçen “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı.” ifadelerini konu edinmektedir. Söz konusu ayetle ilgili yapılan literatür taramasında müstakil bir çalışma bulunmadığı tespit edilmiştir. Çalışmada öncelikli olarak bağlam ve bağlamcılık kavramları hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Daha sonra bağlamın önemine işaret edilirken bir takım verilerden hareketle her ayete nüzûl sebebi ve dolayısıyla dönem tayin etmek anlamına kullanılan bağlamcılığın öznel ve zorlamalar içeren bir yöntem olduğuna işaret edilmiştir. Sözü edilen ayetin tarihi süreçte ef'âl-i ibâd ve vahdet-i vücûd konularını temellendirmek amacıyla kullanıldığı tespiti yapılmıştır. Çalışma esnasında insanın irade özgürlüğü konusu çerçevesinde gerek Ehl-i Sünnet kelâmcıları gerekse de Cebriyye tarafından aynı ayetin referans gösterilmesi ilginç bir durum olarak karşımıza çıkmıştır. Aynı şekilde ele aldığımız ayete Kur’ân’ın nüzûlünden asırlar sonra ortaya çıkmış ve bir bakıma felsefik bir söylem olarak nitelendirilen vahdet-i vücûd düşüncesini temellendirmek üzere yoğun atıflar yapıldığı görülmüştür. Elbette bu makalenin amacı sözü edilen bu iki konuyu tartışıp bir sonuca varmak olmayıp metin dışı bağlam bilgisi ihmal edildiğinde ayetlerin ne tür anlamlara sevk edilebileceğine dikkat çekmektir. İlgili ayete dair dış bağlam bilgisi göz önüne alındığında ayetin bambaşka bir muhtevaya sahip olduğu ve sevk edildiği yukardaki iki konuyla bir ilgisinin bulunmadığı ortaya çıkmaktadır. Ayetle ilgili çok sayıdaki tefsir rivayetinden anlaşıldığı kadarıyla “Siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü. Sen atmadın, fakat Allah attı.” ifadeleriyle Bedir Savaşı’nda beklenmedik büyük bir zafer elde eden Müslümanlar uyarılmıştır. Şöyle ki onlar savaştan sonra bu zaferin kendi bireysel çabalarından kaynaklandığı zehabına kapılmış dolayısıyla gururlanıp böbürlenmişlerdi. İşte bu ayetlerde Müslümanlara böylesine büyük bir zaferin kendi imkanlarıyla oluşmadığı bilakis Allah Teâlâ’nın yardım ve inayetiyle gerçekleştiği bildirilmiştir. Çünkü eğer Allah’ın destek ve yardımı olmasaydı mevcut şartlar altında Bedir’de bir zafer kazanmak hiçbir şekilde mümkün olamayacaktı. Dolayısıyla bu ayetle Müslümanlara zaferi kendilerine mal etmemeleri ve Allah’tan bilip ona göre davranmaları uyarısı yapıldığı anlaşılmaktadır. Araştırmamızda Kur’ân ayetlerinin anlaşılması ve yorumlanması hususunda tarihi süreçte tefsir müktesebatının istenen ölçüde dikkate alınmadığı ve rivayetlerden yeterince yararlanılmadığı da tespit edilmiştir. Bu durumun ise ele aldığımız ayet örneğinden de anlaşılabileceği gibi yorumcunun ayetleri yaşadığı dönemdeki yaygın düşünce akımları çerçevesinde anlamasına zemin hazırladığı ileri sürülmüş ve bu tarz sonuçlarla karşılaşmamak için bağlam bilgisinden azami ölçüde yararlanılması önerilmiştir. Çalışmada nitel yöntem uygulanmış, belli başlı tefsirler doküman incelemesine tabi tutularak toplanan veriler içerik analizi yoluyla çözümlenip değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Metin Dışı Bağlam , Kur’ân , Enfâl Sûresi 17. Ayet , Kur’ân’ın Anlaşılması

The Neglect of Extratextual Context in Qur'anic Interpretation: The Example from Surah Al-Anfal, Verse 17

Öz

Understanding the Holy Qur'an, which is Allah Almighty’s final call to humanity, in a manner that aligns with the divine intent requires certain criteria. One of these is possessing contextual knowledge external to the text. This is an indisputable truth, as no text can exist without context. Since the Qur'an stands before its later recipients detached from its original context, understanding it correctly necessitates knowledge of the general circumstances of its revelation and the reasons behind it. The way to obtain this external contextual knowledge is through tafsir narrations. Therefore, efforts to interpret the Qur'an while disregarding tafsir narrations are inevitably bound to be inaccurate. This study examines the statements in Surah Al-Anfal, verse 17: "You did not kill them, but it was Allah who killed them. And when you threw, it was not you who threw, but it was Allah who threw." A literature review on this verse revealed that no independent study had been conducted on it. In this study, a brief discussion on the concepts of context and contextualism is first provided. Following this, the importance of context is emphasized, and it is argued that contextualism—understood as assigning a specific reason of revelation and historical period to every verse—contains subjective interpretations and forced reasoning. It has been determined that throughout history, this verse has been used to justify the theological concepts of human actions (Af‘āl al-‘Ibād) and the unity of existence (Wahdat al-Wujūd). A striking observation made during the study is that this verse has been referenced by both Ahl al-Sunnah theologians and the Jabriyya sect regarding the issue of human free will. Similarly, the verse has been frequently cited to support the concept of Wahdat al-Wujūd, which emerged centuries after the Qur’an’s revelation and is often regarded as a philosophical discourse. However, the purpose of this article is not to debate these two theological issues, but rather to highlight how the neglect of external contextual knowledge can lead to various interpretations of Qur'anic verses. When the external context of this verse is considered, it becomes evident that the verse carries a completely different meaning and has no direct connection to the two theological discussions mentioned above. Tafsir narrations indicate that the statement "You did not kill them, but Allah killed them. When you threw, it was not you who threw, but Allah threw." serves as a warning to the Muslims who achieved an unexpected victory at the Battle of Badr. After the battle, the Muslims were inclined to attribute this success to their own individual efforts, leading to pride and arrogance. This verse reminds them that such a great victory was not achieved by their own means but rather through Allah’s help and grace. Without divine support, achieving victory under the existing circumstances at Badr would have been impossible. Therefore, the verse warns Muslims against attributing success to themselves and urges them to recognize it as a blessing from Allah. Our research has found that throughout history, the scholarly heritage of tafsir has not been adequately considered when interpreting Qur'anic verses, and that exegetical narrations have not been sufficiently utilized. As seen in the example of this verse, this negligence has led interpreters to understand the Qur'anic text within the framework of the prevailing intellectual movements of their time. To avoid such misinterpretations, it is recommended that maximum use be made of contextual knowledge. A qualitative research method has been employed in this study, with major tafsir works examined through document analysis. The data collected has been analyzed and evaluated through content analysis.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Extratextual Context , Qur’an , Surah Al-Anfal Verse 17 , Understanding the Qur’an

Kaynakça

• Abduh, Muhammed. Risâletü’t-tevhid. Kahire: Daru’ş-Şa’b, ts.
• Ali el-Kārî. Minehu’r-ravzi’l-ezher fî şerhi’l-Fıkhi’l-ekber. Beyrut: Daru’n Neşri’l-İslamiyye, 1419.
• Ateş, Süleyman. İslam Tasavvufu. y.y.: Radikal Yayınları, ts.
• Ay, Mahmut. Kur’ân Ne Söyler Sufi Ne Anlar -İşarî Tefsir Üzerine Araştırmalar-. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2016.
• Bağçivan, Mehmet. Kur’ân Yorumunda Bağlamın Sınırlayıcılığı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
• Bakkal, Ali. Kur’ân’ı Anlamada Siyak-Sibakın Önemi. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Kur’ân ve Tefsir Akademisi, 2009.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l Beyân. çev. H. Kamil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
• Coşkun, Muhammed. Kur’ân Yorumunda Sîret-Nüzûl İlişkisi. İstanbul: Fikir Yayıncılık, 2014.
• Cündioğlu, Dücane. Kur’ân’ı Anlamanın Anlamı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1997.
• Cündioğlu, Dücane. Sözlü Kültürden Yazılı Kültüre Anlamın Tarihi. İstanbul: Kapı Yayınları, 2014.
• Çetin, Metin. “Bakara Sûresi 243. Âyet Bağlamında Rivayetlerin Tefsire Etkisi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21 (Haziran 2023), 194-214.
• Çiftçi, Adil. Fazlur Rahman İle İslamı Yeniden Düşünmek. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2000.
• Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2012.
• Demirli, Ekrem. “Vahdet-i Vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/431-435. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
• Duman, M. Zeki. “Tâbiîn Döneminde Tefsir Faaliyeti”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/4 (1987), 209-238.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît. 9 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
• Ebû Ubeyde Ma‘mer b. Müsennâ. Mecâzü’l-Kurân. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, ts.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmid. İlahi Hitabın Tabiatı. Ankara: Otto Yayınları, 2013.
• Ebu’l-Fazl Ahmed b. Muhammed b. el-Muzaffer b. el, Muhtar er-Râzî. Hucecü’l-Kur’ân. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
• Erbakan, İyat - Akkaya, Veysel. “Osmanlı Döneminde Şam’da İbnü’l-Arabî Ekolü”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (Haziran 2024), 1-24. https://doi.org/10.18505/cuid.1427377
• Erdoğan, Kenan. Niyâzî-i Mısrî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1998.
• Göktepe, Yüksel - Demir, Hamit. “İmam Rabbânî’nin Sûfîlere Yönelttiği Bazı Tenkitler”. Tokat İlmiyat Dergisi 6/2 (2018), 297-322.
• Görmüş, Adem. “Siyer-Tefsir İlişkisi Bağlamında Hafâcî’nin Beyzâvî’ye Yönelttiği Tenkitler”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 7/2 (2021), 223-238.
• Güloğlu, Nazife Vildan. “Tefsirde Bağlama Riayet ve Katlü’l-enfüs Yorumlarına Etkisi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/3 (2022), 1910-1928.
• Hasan-ı Basrî. Risâle fi’l-kader (Resâʾilü’l-ʿadl ve’t-tevhîd içinde). nşr. Muhammed İmâre. 2 Cilt. Kahire: y.y., 1971.
• Izutsu, Toshihiko. İbn Arabî’nin Fusûs’undaki Anahtar Kavramlar. çev. Ahmed Yüksel Özemre. Üsküdar: y.y., 1997.
• İbiş, Fatih. “Anlamın Epistemolojik Ön Koşulu Olarak Bağlam”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 25/2 (2023), 714-722.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâʾ ve’n-nihal. thk. Abdurrahman Umeyre. 5 Cilt. Beyrut: Daru’l-Ceyl, 1985.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ el-Kureşî ed-Dımaşkî. Tefsîrü’l-Kur’ânî’l-azîm. thk. Samî b. Muhammed es-Selâme. 7 Cilt. Riyad: Daru’t-Taybe, 1999.
• Karaman vd., Hayrettin. Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 4. Basım, 2012.
• Kasapoğlu, Abdurrahman. “Kur’ân’ı Anlamada Metin Dışı (Psikolojik) Bağlam ve Schleiermacher Hermenötiği”. Tafsir Dergisi 2/1 (Mayıs 2022), 1-14.
• Kılavuz, Ahmet Saim. Ana Hatlarıyla İslam Akaidi ve Kelâma Giriş. Bursa: Ensar Yayınları, 16. Basım, 2004.
• Kırca, Celal. “Kur’ân’ı Anlama Sorunları ve Yöntemleri”. Bilimname 26/1 (2014), 7-24.
• Koç, Mehmet Akif. “Sebeb-i Nüzûle Bağlı Anlamın Aşılmasını Kolaylaştıran Bir Unsur Olarak ‘Kur’an Metni’: 7. A’raf Suresinin 31-32. Ayetleri”. İslâmiyât 7/1 (2004), 113-124.
• Koç, Mehmet Akif. “Tefsirde Keyfiliğin Çaresi: Tefsir Rivayetleri”. Tefsire Akademik Yaklaşımlar. ed. Mehmet Akif Koç - İsmail Albayrak. Ankara: Otto Yayınları, 2013.
• Komisyon. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Basım Evi, 1998.
• Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. 24 Cilt. Kahire: Daru’l-Kütübü’l-Mısriyye, 1371.
• Kuvancı, Cenan. “Bağlamcılık’a Yönelik Bir Eleştiri”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2009), 139-158.
• Küçük, Hülya. Tasavvufa Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2011.
• Mevlânâ Celâleddîn Rûmî. Mesnevî Tercemesi ve Şerhi. çev. Abdülbaki Gölpınarlı. 6 Cilt. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 3. Basım, ts.
• Muhyiddin İbn Arabî. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
• Murtazâ, Şerîf el-. İnkazü’l-beşer mine’l-cebr ve’l-kader. Kahire: y.y., 1971.
• Özsoy, Ömer. Sünnetullah-Bir Kur’ân İfadesinin Kavramlaşması-. Ankara: Fecr Yayınları, 2015.
• Öztürk, Mustafa. Kur’ân’ı Kendi Tarihinde Okumak-Tefsirde Anakronizme Ret Yazıları-. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 5. Basım, 2014.
• Öztürk, Mustafa. “Kur’ân’ın Tarihsel Bir Hitap Oluşu Keyfiyeti”. İslâmi İlimler Dergisi 1/2 (2006), 59-78.
• Öztürk, Mustafa. “Sahabe ve Kuran”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (Güz 2015), 7-36.
• Paçacı, Mehmet. Kur’ân’a Giriş. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2010.
• Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal. Mukaddimetü Câmiʿi’t-tefâsîr. nşr. Ahmed Hasan Ferhât. Kuveyt: y.y., 1984.
• Râzî, Ebû Abdillah Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyin er-. et-Tefsîrü’l-kebîr. 32 Cilt. Kahire: Daru’l-Fikr, 1401.
• Reşîd Rızâ, Muhammed. Tefsîrü’l-Menâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
• Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’ân ve Bağlam. İstanbul: Şule Yayınları, 2012.
• Suad el-Hakîm. İbnü’l-Arabî Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1. Basım, 2004.
• Sülün, Murat. Kur’ân Ne Diyor? Biz Ne Anlıyoruz? İstanbul: Ensar Yayınları, 2016.
• Süyûtî, Ebü’l Fazl Celâlüddin Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayri es-. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1403.
• Şimşek, Mehmet Sait. Hayat Kaynağı Kur’ân Tefsiri. 5 Cilt. İstanbul: Beyan Yayınları, 2012.
• Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-. Câmi’u’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir-Mahmud Muhammed Şâkir. 12 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
• Tiyek, Fatih. Kur’ân’ı Anlamada Bağlamın Rolü ve Meallerdeki Bağlamsal Sorunlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Ünver, Mustafa. Kur’an’ı Anlamada Siyakın Rolü. y.y.: Sidre Yayınları, 1996.
• Vardar, Berke. Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multülingual Yabancı Dil Yayınları, 2007.
• Yazıcıoğlu, Mustafa Said. “Fiil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 13/59-64. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. 10 Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım, 2012.
• Yüksek, Muhammed İsa. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Bağlam Bilgisi Referansları ve Sınırları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2018.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmud b. Ömer b. Muhammed ez-. el-Keşşâf ʿan hakâîkı ğavâmidi’t-Tenzîl. 6 Cilt. Cidde: Mektebetü’l-Ubeykân, 1998.
• Zerkeşî, Bedreddin ez-. el-Bürhân fî ‘Ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Beyrut: Dâru İhyai’l-Kütübi’l Arabiyye, 1376.