Nationalized Foundation, Impoverished Imam: The Socio-Economic Decline of Imam-Hatips in the 19th Century Ottoman Empire

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 243 - 276, 30.12.2025

Necati Dögüş

https://doi.org/10.33460/beuifd.1766888

https://izlik.org/JA48YS63HU

Öz

This study offers a comprehensive examination of the decline in the economic and institutional status of imam-hatips in the nineteenth-century Ottoman Empire, framed within the broader context of centralization policies and economic reforms. In the Ottoman period, the majority of imam-hatips served in mosques and masjids affiliated with charitable endowments (waqfs), and their salaries were paid directly from waqf revenues. This traditional financing model was radically transformed with the establishment of the Ministry of Awqaf in 1826 and the fiscal reform of 1838, which mandated that salaries be paid from the state treasury. This shift deprived imam-hatips of the financial autonomy afforded by waqf-based funding, rendering them dependent on the central administration but with diminished guarantees of regular payment. Adopting a qualitative historical analysis, the research draws on Ottoman archival records, waqf deeds, contemporary press sources, and secondary literature to explore the multidimensional changes in the imam-hatips’ income system. Findings reveal that although waqf revenues were transferred to the central treasury, these funds were often diverted to cover budget deficits rather than to finance waqf-related expenses and salaries. Consequently, imam-hatip wages remained low and were paid irregularly. Persistent debasements, high inflation, and chronic fiscal crises throughout the nineteenth century caused substantial declines in their real income. Archival evidence indicates that salaries were delayed for months, that some officials received payment for only seven to eight months per year, and that even announcements of forthcoming payments were reported in the press as “good news.” Waqf records show that imam-hatip salaries remained unchanged for centuries, losing purchasing power rapidly in the face of rising living costs. Late-nineteenth-century mosque classifications expose stark inequalities in salary scales: while the imams of imperial (selatin) mosques earned around 1,200–1,400 kuruş, those serving in small mosques and masjids subsisted on 350–700 kuruş, far below the contemporary cost of living. This disparity compelled imam-hatips to seek supplementary roles (such as Qur’an reciters, muezzins, or caretakers) and to rely on in-kind assistance—housing allocations, food supplies, and fuel allowances—none of which fundamentally resolved their structural economic hardship. The study further reveals that imam-hatips frequently petitioned the Sublime Porte, both individually and collectively, to demand salary increases, the payment of arrears, and regular disbursements. From the 1840s until the end of the Ottoman Empire, such petitions—some addressed directly to the sultan—rarely resulted in lasting solutions. The centralization process initiated with the Ministry of Awqaf integrated imam-hatips institutionally into the state apparatus but rendered them more financially dependent and vulnerable. The research underscores that income inequality among imam-hatips stemmed not only from fiscal crises but also from reforms aimed at rationalizing and tightening state control. While the 1838 fiscal reform introduced standardized salary systems for state officials, infrastructure deficiencies and persistent inflation undermined these reforms, preventing the intended benefits from materializing. In conclusion, the economic and administrative reforms implemented from the second quarter of the nineteenth century did not strengthen the professional and financial standing of imam-hatips; rather, they exposed them to low wages, irregular payments, and the pressures of inflation. This process weakened their position within the social hierarchy and eroded their professional prestige. The study highlights that this historical rupture provides an essential reference point for understanding the roots of present-day debates on the economic and institutional status of religious officials and recommends further research into the impact of these nineteenth-century transformations on the Republican period and the contemporary structure of religious services.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Mosque-Masjid , Imam-Hatip , Financial Crisis , Ministry of Awqaf

Devletleşen Vakıf, Yoksullaşan İmam: 19. Yüzyıl Osmanlısında İmam-Hatiplerin Sosyo-Ekonomik Gerileyişi

https://izlik.org/JA48YS63HU

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda imam-hatiplerin ekonomik ve kurumsal konumlarında yaşanan gerilemeyi, merkezîleşme politikaları ve iktisadî reformlar çerçevesinde kapsamlı biçimde incelemektedir. Osmanlı döneminde imam-hatiplerin büyük çoğunluğu vakıflara bağlı cami ve mescitlerde görev yapmakta, maaşları doğrudan bu vakıfların gelirlerinden karşılanmaktaydı. Bu geleneksel finansman modeli, 1826’da Evkâf Nezareti’nin kurulması ve 1838 mali reformu ile köklü biçimde dönüştürülmüş; maaşların devlet hazinesinden ödenmesi kararlaştırılmıştır. Bu dönüşüm, imam-hatipleri vakıf temelli mali bağımsızlıktan yoksun bırakmış, onları merkezî idareye bağlı, fakat ödeme güvencesi zayıf memur statüsüne sokmuştur. Araştırma, nitel tarihsel analiz yöntemini benimsemekte; Osmanlı arşiv belgeleri, vakfiyeler, dönemin basın organları ve ikincil literatürden elde edilen verilerle imam-hatiplerin gelir sistemindeki değişimi çok boyutlu olarak ele almaktadır. Bulgular, vakıf gelirlerinin merkezî hazineye aktarılmasına rağmen, bu kaynakların çoğunlukla bütçe açıklarının kapatılması için kullanıldığını; imam-hatip maaşlarının düşük seviyede kaldığını ve ödemelerin düzensiz yapıldığını göstermektedir. Özellikle 19. yüzyıl boyunca yaşanan tağşişler, yüksek enflasyon ve kronik mali bunalımlar, imam-hatiplerin reel gelirlerinde ciddi kayıplara neden olmuştur. Arşiv kayıtlarında maaşların aylarca geciktiği, memurların yılda ancak 7–8 ay maaş alabildiği, hatta ödeme yapılacağına dair haberlerin basında “müjdeli haber” olarak duyurulduğu görülmektedir. Vakıf kayıtları, imam-hatip maaşlarının yüzyıllarca değişmediğini, hayat pahalılığı karşısında reel değerini hızla yitirdiğini ortaya koymaktadır. 19. yüzyıl sonlarında yapılan cami sınıflandırmaları, maaş skalasındaki derin eşitsizlikleri somut biçimde ortaya çıkarmıştır: Selâtin camii imamları 1.200-1.400 kuruş civarında maaş alırken, küçük cami ve mescit imamları 350–700 kuruş aralığında, dönemin geçim standardının çok altında bir gelirle yaşamlarını sürdürmek zorunda kalmıştır. Bu durum, imam-hatipleri ek görevler (devirhânlık, müezzinlik, kayyımlık vb.) üstlenmeye, kira yardımı, meşruta (lojman) tahsisi, gıda ve yakacak gibi aynî yardımlardan yararlanmaya yöneltmiştir. Ancak bu ek gelir ve destekler, yapısal geçim sorununu köklü biçimde giderememiştir. Araştırma ayrıca, imam-hatiplerin ekonomik sıkıntılarını bireysel ve toplu arzuhallerle Bâbıâli’ye ilettiklerini ortaya koymaktadır. Maaş artışı, birikmiş ödeneklerin tahsili ve düzenli ödeme talepleri, 1840’lardan Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar yoğun biçimde devam etmiştir. Bazı arzuhaller doğrudan padişaha veya üst makamlara ulaşmış olsa da, çoğunlukla kalıcı çözüme ulaşmamıştır. Evkâf Nezareti’nin kurulmasıyla başlayan merkezîleşme süreci, imam-hatipleri kurumsal olarak devletle bütünleştirmiş; ancak mali açıdan daha bağımlı ve kırılgan bir konuma itmiştir. Çalışmada, imam-hatiplerin gelir eşitsizliğinin yalnızca mali krizlerden değil, aynı zamanda merkezi idarenin rasyonelleşme ve kontrol amaçlı reformlarından kaynaklandığı vurgulanmaktadır. 1838 mali reformu ile memuriyetler standart maaş sistemine bağlanmış, ancak altyapı eksiklikleri nedeniyle ödemelerde istikrar sağlanamamış; enflasyonun da etkisiyle reformların hedeflediği fayda gerçekleşmemiştir. Sonuç olarak, 19. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren yürürlüğe konulan iktisadî ve idarî reformlar, imam-hatiplerin mesleki ve ekonomik konumlarını güçlendirmekten ziyade, onları düşük maaş, ödeme düzensizlikleri ve hayat pahalılığı kıskacına sürüklemiştir. Bu süreç, imam-hatiplerin toplumsal hiyerarşideki konumlarını zayıflatmış, mesleki itibarlarını aşındırmıştır. Çalışma, söz konusu tarihsel kırılmanın, günümüz din görevlilerinin ekonomik ve kurumsal statüsüne ilişkin tartışmaların kökenini anlamada önemli bir referans sunduğunu vurgulamakta; gelecekteki araştırmalarda bu dönüşümün Cumhuriyet dönemine ve çağdaş din hizmetleri yapısına etkilerinin incelenmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Cami-Mescit , İmam-Hatip , Malî Buhran , Evkâf Nezareti

Kaynakça

• Abdurrahman Şeref. Tarih-i Devlet-i Osmanî. 2. Cilt. İstanbul: Karabet Matbaası, 1315.
• Akgündüz, Murat. Osmanlı Döneminde Cami Hatipliği. İstanbul: OSAV, 2019.
• Aksoy, Cihan. Valide Sultan Vakıflarının Sosyo-Ekonomik Etkileri Bezm-i Alem Valide Sultan Vakıfları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
• Akyıldız, Ali. Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatında Reform. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993.
• Akyıldız, Ali. Osmanlı Finans Sisteminde Dönüm Noktası Kağıt Para Ve Sosyoekonomik Etkileri. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1996.
• Akın, Ahmet. 1575-1600 Tarihli Bursa Şer’iyye Sicillerine Göre Din Görevlisinin Sosyal Hayattaki Rolü. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Ali Said. Saray Hatıraları Sultan Abdülhamid’in Hayatı. haz. Ahmet Nezih Galitekin. İstanbul: Nehir Yayınları, 1994.
• Arslantürk, H. Ahmet. Turhan Valide Sultan Vakfiyesi. İstanbul: Okur Kitaplığı, 2012.
• Ateş, İbrahim “Vakfiyeler Göre Din Görevlileri’nde Aranan Özellikler ve Sağlanan Ekonomik İmkânlar”, Diyanet Dergisi 27/4 (Ekim-Kasım-Aralık 1991), 191-227.
• Basiretçi Ali Efendi. İstanbul Şehir Mektupları. haz. Nuri Sağlam. İstanbul: Sedir Yayınları, 2017.
• Beydilli, Kemal. Osmanlı Döneminde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü. İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı, 2001.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Ali Emîrî Ahmed [AE. SAMD. III]. No. 173, Gömlek no.16889.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Sadâret Mektubi Kalemi Evrakı [A. MKT], No. 203, Gömlek No. 14; 157/ 65.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Sadâret Mektûbi Kalemi Nezâret ve Devâir Kalemi [A. MKT. NZD]. No. 250, Gömlek no. 40; 416/81; 397/25; 281/55, 217/63; 222/10; 267/80; 268/51; 319/28; 222/19; 263/93; 229/29; 274/68; 275/47; 230/99; 267/100.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı [A. MKT. MHM]. No. 131, Gömlek No. 89; 459/34425.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Bâbıâli Evrak Odası Evrakı [BEO]. No. 1094, Gömlek No. 81994; 214/16035; 1295/97053; 908/68069.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Askeri [C. AS], No. 421, Gömlek No.17449.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Evkâf [C. EV]. No. 427, Gömlek No. 21612; 289/14736; 67/3327; 67/3349; 576/29088; 643/32425; 574/28990; 643/32425; 490/24775; 238/11892; 506/25579; 226/11276; 575/29048; 480/24285; 357/18126; 158/7866; 106/5258; 49/2442.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Cevdet Saray [C. SM]. No. 19, Gömlek No. 990.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Nezâreti Mektubi Kalemi [DH.MKT]. No. 1727, Gömlek No. 61; 297/50; 315/64.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Evkaf Berat [EV. BRT]. No. 183, Gömlek No. 5.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Evkâf Defterleri [EV. d]. No. 38422, 32073; 38853.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Hatt-ı Hümâyûn [HAT]. No. 629, Gömlek no. 31090; 1543/52-2; 1646/16-1.
• BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Dahiliye [İ. DH]. No. 489, Gömlek No. 33061; 987/77922; 787/63944; 882/70339; 887/70598; 882/70338; 946/74899; 949/75094; 940/74408; 570/39678; 906/72026; 170/9010; 400/26483; 787/63944; 882/70338; 570/39722; 638/44380; 685/47778; 195/11066; 318/20586; 1240/97186; 516/35102; 140/7184; 75/3736; 209/12126.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Sadaret Mektubi Mühimme Kalemi Evrakı [A. MKT. MHM]. No. 131, Gömlek No. 89.
• BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Maliye [İ. ML]. No. 34, Gömlek No.45-3.
• BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Meclis-i Vâlâ [İ. MVL]. No. 335, Gömlek No. 14436; 325/13895; No. 452/20199; No. 331/14183.
• BOA, Osmanlı Arşivi. İrâde Şûrâ-yı Devlet [İ. ŞD]. No. 114, Gömlek no. 6840; 144/3
• BOA, Osmanlı Arşivi. Maliyeden Müdevver Defterler [MAD. d], No. 19537; No. 10634.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Meclis-i Vala [MVL]. No. 347, Gömlek No. 118; 344/118.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Maarif Nezareti Mektubi Kalemi [MF. MKT]. No. 74, Gömlek No. 14.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Şûrâ-yı Devlet [ŞD], No. 122, Gömlek no. 34; No. 2100/ 7-5.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı [TS. MA. d]. No. 559, 8208.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı [Y. A. HUS]. No. 176, Gömlek No. 55; 180/10; 176/55; 176/56.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Resmi Maruzat Evrakı, [Y. A, RES]. No. 101, Gömlek no.13; 62/18.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı [Y. MTV]. No. 16, Gömlek No. 84.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Evrakı Dâhiliye Nezâreti Maruzatı [Y. PRK. DH]. No. 1, Gömlek No. 79.
• BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Maliye Nezareti Maruzatı [Y. PRK. ML]. No. 18, Gömlek No. 48; 5/11.
• Bölükbaşı, Ö. Faruk. Tezyîd-i Varidat ve Tenkih-i Masarifat. II. Abdülhamid Döneminde Mali İdare. İstanbul: Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi, 2005.
• Cezar, Yavuz. Osmanlı Maliyesi’nde Bunalım ve Değişim Dönemi. İstanbul: Alan Yayıncılık 2001.
• Çakır, Coşkun. Tanzimat Dönemi Osmanlı Maliyesi. İstanbul: Küre Yayınları 2001.
• Dögüş, Necati. Osmanlı Devleti’nde İmamlık Kurumu: Payitaht İmamları. Ankara: DİB Yayınları, 2024.
• Eldem, Vedat. Osmanlı İmparatorluğu’nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik. İstanbul: İş Bankası Yayınları, 1970.
• Eldem, Edhem. “Genel Kargaşa ve İdare-i Maslahat: XIX. Yüzyılda Osmanlı Para Sistemi”, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Süreklilik ve Değişim: Zafer Toprak Armağanı. ed. Mehmet Ö. Alkan. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2022.
• Engelhardt, Ed. Tanzimat. çev. Ayda Düz. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1976.
• Ergin, Osman. Türkiye Maarif Tarihi. İstanbul: Eser Matbaası, 1977.
• Gündoğdu, Metin. Osmanlı Sarayında Musikişinas İmam-ı Sultaniler. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Güran, Tevfik. Ekonomik ve Mali Yönleriyle Vakıflar: Süleymaniye ve Şehzade Süleyman Paşa Vakıfları. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
• Hazerfan Hüseyin Efendi. Telhîsu’l-Beyân fî Kavânîn-i Âl-i Osman. haz. Sevim İlgürel, Ankara: TTK Yayınları, 1998.
• Fatih Mehmed II Vakfiyeleri. Ankara: Vakıflar Umum Müdürlüğü Neşriyatı, 1938.
• Fındley, Carter V. Kalemiyeden Mülkiyeye: Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi. İstanbul: Alfa Basım Yayın ve Dağıtım, 2020.
• İpşirli, Mehmet. “Cuma Selamlığı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 8/90-92. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• İstanbul’da Sultan II. Bayezid Külliyesi ve Arapça ve Osmanlıca Vakfiyeleri. haz. Recep Akakuş. İstanbul: Bayezid Camii ve Külliyesini Koruma Derneği, 2011.
• Karal, Enver Ziya. Osmanlı Tarihi. 8. Cilt, Ankara: TTK, 2000.
• Köprülü, Fuad. Vakıfların Hukûkî Mâhiyeti. haz. Yahya Kemal Taştan. Ankara: VGM Yayınları, 2013.
• Manav, Nursel. Mülkiye Tekaüd Sandığı Kuruluşu ve Faaliyetleri (1880-1890). Ankara: TTK, 2017.
• Mustafa Nuri Paşa. Netâyicü’l-Vukûat. sad. Neşet Çağatay. 3-4. Cilt, Ankara: TTK, 1979.
• Özçelik, Özer: “1875 Maratoryumundan Düyun-i Umumiye İdaresine Osmanlı Ekonomisi”. Sultan II. Abdülhamid Sempozyumu. Ankara: TTK 2014.
• Öztürk, Nazif. Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi. Ankara: TDV Yayınları, 1995.
• Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. I. Cilt. İstanbul: MEB, 1983.
• Pamuk, Şevket. Osmanlı Ekonomisi ve Kurumları: Seçme Eserler I. çev. Gökhan Aksay. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
• Quataert, Donalt. “Islahat Devri”, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi. 2. Cilt, İstanbul: Eren Yayıncılık, 2006.
• Sultan III. Osman Vakfiyesi. haz. Ali Öngül. Manisa: Celal Bayar Üniversitesi Yüksek Öğrenim Vakfı, 2003.
• Süleymaniye Vakfiyesi. haz. E. Kemal Kürkçüoğlu. Ankara: Vakıflar Umum Müdürlüğü, 1962.
• Tabakoğlu, Ahmet. Osmanlı Mali Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
• Taşkın, Osman. Nuruosmaniye Külliyesi’nin Fiziki, İdari, Mali ve Sosyo-Ekonomik Yapısı. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Tut, Faruk. Osmanlılar’da İmam-Hatiplik Müessesesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1991.
• Unan, Fahri. Kuruluşundan Günümüze Fatih Külliyesi. Ankara: TTK, 2003.
• Varcan, Nezih. Osmanlı Maliyesi Hakkında İngiliz Raporları. Ankara: Maliye Bakanlığı 2000.
• Yıldırım, Kadir. “19. Yüzyıl ve Sonrasında Mali Kriz ve Hayat Pahalılığı Kıskacında Osmanlı Memurları ve İş Bırakma Eylemleri”, Türk Kültürünü İnceleme Dergisi, 32 (2015), 45-76.
• Yediyıldız, Bahaeddin. 18. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi. Ankara: TTK, 2003.