Modernleşme ve Sekülerleşme: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Örneği

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 277 - 310, 30.12.2025

Ömer Faruk Darende

https://doi.org/10.33460/beuifd.1766987

Öz

Modernleşme, sanayileşme ile başlayan toplumsal değişim sürecidir ve bu süreç, gündelik hayatın birçok yönünü etkileyen önemli bir harekettir. Modernleşme, yalnızca ekonomik veya teknolojik değişimlerle sınırlı kalmayıp, sosyo-kültürel alanlarda da köklü dönüşümler yaşanmasına neden olmaktadır. Bu nedenle, moderniteyi, endüstriyel teknolojinin kullanılmaya başlanmasıyla bir toplumda meydana gelen tüm değişiklikleri içeren kapsamlı bir çerçevede değerlendirmek gerekmektedir. Bu durumu analiz ederken, sekülerleşme de önemli bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Sekülerleşme, genel olarak modern dünyada dinin azalan etkisine atıfta bulunan din sosyolojisinde anahtar bir kavramdır. Dolayısıyla, bu araştırma, modernleşme ve sekülerleşme süreçlerinin bireyler üzerindeki etkilerini derinlemesine incelemek amacıyla Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi öğrencileri örnekleminde gerçekleştirilmiştir. Türkiye'nin sosyo-kültürel çeşitliliği içerisinde önemli bir yere sahip olan Kahramanmaraş özelinde yürütülen bu araştırma, genç bireylerin modernleşme ve sekülerleşme kavramlarını nasıl algıladıklarını ve bu kavramların gündelik yaşam, inanç ve ibadet pratikleri ile nasıl etkileşimde bulunduğunu anlamayı amaçlamaktadır. Araştırmada, nicel veri toplama yöntemi olarak anket tekniği kullanılmıştır; bu sayede elde edilen veriler SPSS programı ile analiz edilmiştir. Katılımcılara yöneltilen sorular, modernite algısı, seküler yaşam eğilimleri, dini inanç ve ibadet düzeyleri ile gündelik yaşam pratikleri gibi başlıklar altında detaylıca toplanmıştır. Bu bağlamda hem modernite hem de sekülerlik ölçekleri kullanılarak, katılımcıların görüşleri sistematik bir şekilde incelenmiştir. Toplam 343 öğrenciden elde edilen veriler üzerinden yapılan korelasyon analizleri, bu dört değişken arasında anlamlı ilişkiler olduğunu ortaya koymuştur. Elde edilen bulgulara göre, modernite ile sekülerleşme arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki gözlemlenmiştir (r = 0.273, p < 0.01). Benzer şekilde, modernite ile gündelik yaşam pratikleri (r = 0.261) ve inanç-ibadet düzeyleri (r = 0.238) arasında da istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunmuştur. En dikkat çekici sonuçlardan biri ise sekülerleşme ile gündelik yaşam (r = 0.922) ve inanç-ibadet (r = 0.911) arasında çok güçlü pozitif korelasyonların varlığıdır. Bu durum, sekülerleşmenin klasik anlamda din karşıtlığı ya da dinden uzaklaşma biçiminde değil; daha çok bireysel pratiklerde ve yaşam tarzında dönüşüm olarak yaşandığını göstermektedir. Katılımcıların genel olarak hem modern değerlere açık oldukları hem de dini inanç ve ibadetlerini sürdürebildikleri gözlemlenmiştir. Bu durum, Türkiye’deki genç kuşakların modernleşme sürecini dini değerlerle çatışmadan birlikte sürdürebildiğine işaret etmektedir. Araştırma, sekülerleşmenin toplumda tek yönlü bir dini çözülme değil, daha çok bireysel yorumların ve alternatif yaşam biçimlerinin ortaya çıkması olarak değerlendirilebileceğini göstermektedir. Araştırmanın bir diğer dikkat çekici sonucu ise sekülerleşme ile dini pratikler arasındaki yüksek korelasyondur. Bu durum, Türkiye bağlamında sekülerleşmenin ‘dini değerlerin yok olması’ şeklinde değil, ‘dini yaşamın bireyselleşmesi’ eğilimi olarak yorumlanabilir. Ayrıca, modernitenin diğer değişkenlerle daha zayıf ilişkili olduğu gözlemlenmiştir. Bu bulgu, modern değerlerin dini yaşamdan nispeten bağımsız işlediğini düşündürmektedir. Katılımcıların çoğunluğunun düşük eğitimli ailelerden gelmesi ve gelir dağılımındaki eşitsizlikler, modernleşme ve sekülerleşme süreçlerinin sosyoekonomik faktörlerle kesiştiğini ortaya koyan önemli bir bulgudur. Özellikle sağlık bilimleri ve meslek yüksekokullarının örneklemde ağırlıklı olarak yer alması, bulguların genellenebilirliği açısından sınırlılık oluşturmaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma Türkiye’de üniversite gençliği bağlamında modernleşme ve sekülerleşmenin birlikte var olabildiği bir toplumsal dönüşüm sürecine işaret etmektedir. Araştırma, sosyolojik anlamda modernleşme ve sekülerleşme kavramlarının yeniden düşünülmesi gerektiğini ve bu süreçlerin yerel kültürel dinamiklerle birlikte ele alınmasının önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din Sosyolojisi , Modernleşme , Sekülerleşme , İnanç , İbadet

Modernization and Secularization: The Case of Kahramanmaraş Sütçü İmam University

Öz

Modernization is the process of social change that begins with industrialization and this process is an important movement that affects many aspects of daily life. Modernization is not only limited to economic or technological changes, but also leads to radical transformations in socio-cultural areas. Therefore, it is necessary to consider modernity in a comprehensive framework that includes all the changes that occur in a society with the introduction of industrial technology. In analyzing this situation, secularization also emerges as an important element and is a key concept in the sociology of religion, which generally refers to the declining influence of religion in the modern world. Therefore, this research was conducted in the sample of Kahramanmaraş Sütçü İmam University students in order to examine the effects of modernization and secularization processes on individuals in depth. Conducted in Kahramanmaraş, which has an important place in Turkey's socio-cultural diversity, this research aims to understand how young individuals perceive the concepts of modernization and secularization and how these concepts interact with their daily life, belief and worship practices. In the research, the survey technique was used as a quantitative data collection method; the data obtained in this way were analyzed with the SPSS program. The questions addressed to the participants were compiled in detail under headings such as perception of modernity, secular life tendencies, levels of religious belief and worship, and daily life practices. In this context, both modernity and secularity scales were used and the views of the participants were systematically analyzed. Correlation analyses conducted on the data obtained from a total of 343 students revealed that there were significant relationships between these four variables. According to the findings, a positive and significant relationship was observed between modernity and secularization (r = 0.273, p < 0.01). Similarly, statistically significant relationships were found between modernity and daily life practices (r = 0.261) and levels of faith and worship (r = 0.238). One of the most striking results is the presence of very strong positive correlations between secularization and daily life (r = 0.922) and faith-worship (r = 0.911). This shows that secularization is not experienced in the classical sense of opposition to or distancing from religion, but rather as a transformation in individual practices and lifestyles. It has been observed that the participants are generally both open to modern values and able to maintain their religious beliefs and practices. The research shows that secularization can be considered not as a one-way religious dissolution in society, but rather as the emergence of individual interpretations and alternative lifestyles. Another striking result of the research is the high correlation between secularization and religious practices. This can be interpreted as a tendency towards individualization of religious life rather than disappearance of religious values in the Turkish context. Moreover, modernity was found to be more weakly correlated with other variables. This finding suggests that modern values operate relatively independently of religious life. The fact that the majority of the participants come from low-educated families and inequalities in income distribution is an important finding that reveals the intersection of modernization and secularization processes with socioeconomic factors. The fact that health sciences and vocational schools are predominantly included in the sample constitutes a limitation in terms of the generalizability of the findings. In conclusion, this study points to a process of social transformation in which modernization and secularization can coexist in the context of university youth in Turkey. The research reveals the need to rethink the sociological concepts of modernization and secularization and the importance of addressing these processes together with local cultural dynamics.

Anahtar Kelimeler

Sociology of Religion , Modernization , Secularization , Faith , Worship

Kaynakça

• Ali, Jan A. ‘Modernity, Its Crisis and Islamic Revivalism’. Religions 14/1 (2022), 15.
• Barzinji, Mariwan Nasradeen Hasan. ‘Modernism, Modernity and Modernisation’. Research on Humanities and Social Sciences 3/12 (2013), 43–52.
• Baudrillard, Jean. ‘Modernity’. CTheory 11/3 (1987), 63–72.
• Bayer Ali. Sekülerleşme ve Din. Ankara: İKSAD Publishing House, 2022.
• Beck, Ulrich. The Reinvention of Politics: Rethinking Modernity in the Global Social Order. Cambridge: Polity Press, 1996.
• Becker, Sascha et al. ‘Education Promoted Secularization”’. Institute for the Study of Labor IZA Discussion Papers 8016 (2014).
• Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002.
• Blokker, Paul. Modernity and Its Varities: A Historical Sociological Analysis of the Romanian Modern Experience. Florence: European University Institute, PhD, 2004. https://cadmus.eui.eu/entities/publication/5f72721f-e537-5fdb-a1df-37327e2bf024
• Bookchin, Murray. The Modern Crisis. California: AK Press, 2nd Ed., 2022.
• Bruce, Steve. Secularization: In Defense of an Unfashionable Theory. Oxford: Oxford University Press, 2011.
• Burchardt, Marian et al. Multiple Secularities Beyond the West: Religion and Modernity in the Global Age. Vienna: Walter de Gruyter, 2015.
• Casanova, Jose. Public Religions in the Modern World. Chicago: University of Chicago press, 2024.
• Çelik, Celalettin. ‘Sekülerleşmenin Kuramsal Sosyolojik Serüveni’. İslami Araştırmalar Dergisi 28/3 (2017), 209–223.
• Davie, Grace. Religion in Britain Since 1945: Believing without Belonging (Making Contemporary Britain). New Jersey: John Wiley &Sons, 1994.
• Dinerstein, Joel. ‘Modernism’. A Companion to American Cultural History. 476. New Jersey: Wiley-Blackwell, 2014.
• Dobbelaere, Karel. Secularization: An Analysis at Three Levels. Germany: European Interuniversity Press, 2005.
• Durkheim, Emile. The Elementary Forms of Religious Life. Oxford: Oxford University Press, 2008.
• Ertit, Volkan. ‘Development and Validation of Secularity Scale for Muslims’. Open Theology 9/1 (2023), 20220236.
• Ertit, Volkan. Sekülerleşme Teorisi. Ankara: Liberte Yayınları, 2019.
• Fischer-Nielsen, Peter. ‘Religious Online Developments in a Secular Context’. Masaryk University Journal of Law and Technology 6/1 (2012), 49–62.
• Furseth, Inger. ‘Secularization and the Role of Religion in State Institutions’. Social Compass 50/2 (2003), 191–202.
• Göle, Nilüfer. Islam and Secularity: The Future of Europe’s Public Sphere. Durham, NC: Duke University Press Books, 2015.
• Göle, Nilüfer. Modern Mahrem: Medeniyet ve Örtünme. İstanbul: Metis Yayınları, 2019.
• Gough, Harrison G. ‘A Measure of Individual Modernity’. Journal of Personality Assessment I (1976), 3–9.
• Grosby, Steven. ‘Max Weber, Religion, and the Disenchantment of the World’. Society 3/50 (2013), 301–310. https://doi.org/10.1007/s12115-013-9664-y
• Harrison, Peter. ‘Science and Secularization’. Intellectual History Review 1/27 (2017), 47–70. https://doi.org/10.1080/17496977.2016.1255460.
• Hu, Li-tze - Bentler, Peter M. ‘Cutoff Criteria for Fit Indexes in Covariance Structure Analysis: Conventional Criteria versus New Alternatives’. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal 6/1 (2009), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
• Hughes, RObert. The Shock of the New: Art and The Century of Change. London: Thames and Hudson Ltd, 1991.
• Hughey, Michael W. ‘The Idea of Secularization in the Works of Max Weber: A Theoretical Outline’. Qualitative Sociology 2 (1979), 85–111. https://doi.org/10.1007/BF02390135
• Kant, Immanuel. Aydınlanma Nedir? çev. trans. A. Cevizci. İstanbul: Say Yayınları, 2008.
• Kirman, Mehmet Ali. Din Sosyolojisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Rağbet, 2011.
• Küçükcan, Talip. ‘Modernleşme ve Sekülerleşme Kuramları Bağlamında Din, Toplumsal Değişme ve İslâm Dünyası’. İslam Araştırmaları Dergisi 13 (2005), 109–128.
• Kuru, Ahmet T. Secularism and State Policies toward Religion: The United States, France, and Turkey. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
• Latour, Bruno. We Have Never Been Modern. Harvard University Press, 1993.
• Luhmann, Niklas. The Differentiation of Society. Columbia University Press, 2020.
• Lyotard, Jean-François. The Postmodern Condition. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984.
• Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji. Ankara: İletişim Yayınları, 2008.
• Marx, Karl - Engels, Friedrich. On Religion. Dover Publications, 2008.
• Muşta, Muammer C. Sekülerleşme Laiklik Demokrasi ve Eğitim. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1999.
• Norris, Pippa - Inglehart, Ronald. Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide. Cambridge: Cambridge University Press, 2., 2012.
• Özel, Cemal. ‘Sekülerleşme Teorileri: İki Yüzyıllık Serüvenin Kısa Bir Öyküsü”’. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies 16/95 (2023), 505–526.
• Surrency, Donald. The Proliferating Sacred: Secularization and Postmodernity. Florida: University of South Florida, MA, 2007. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://digitalcommons.usf.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3378&context=etd
• Taylor, Charles. A Secular Age. Massachusetts: Belknap Press, 2018.
• Turam, Berna. Secular State and Religious Society: Two Forces in Play in Turkey. New York: Palgrave Macmillan, 2012.
• Udy, Stanley. ‘Bureaucracy and Rationality in Weber’s Organization Theory: An Empirical Study’. American Sociological Review 24/6 (1959), 791–795. https://doi.org/10.2307/2088566
• Weber, Max. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2011.
• Wilson, Bryan. Rationality: Key Concepts in the Social Sciences. Basil Blackwell, 1970.
• Yaka, Aydın. Sosyoloji Yazıları: Çatışma Kültüründen Uzlaşma Kültürüne. İstanbul: Gündoğan Yayınları, 2018.
• Yinger, J. Milton. ‘Pluralism, Religion, and Secularism’. Journal for the Scientific Study of Religion 6/1 (1967), 17–28. https://doi.org/10.2307/1384190