Tek Lafızla Üç Talak Meselesine Fakih-Müfessir Âlûsî’nin Yaklaşımı

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 337 - 356, 30.12.2025

Adem Arslan

https://doi.org/10.33460/beuifd.1768891

Öz

İslam Aile Hukukunun en önemli iki konusu nikâh ve talaktır. Talak (boşanma), evlilik ilişkisini sona erdiren meşru bir tasarruf olmakla birlikte Yüce Allah’ın hoş görmediği bir eylem olarak kabul edilir. İslam hukukunda mazeret olmaksızın talakın hükmünün ne olduğu konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Âlûsî, bu konuda çoğunluk mezhebinin “mübah ancak hoş karşılanmayan” yaklaşımını aktarırken, boşanmanın yalnızca zorunlu hâllerde meşru olabileceği yönündeki görüşlere daha fazla yakınlık göstermektedir. Talak konusunda en fazla tartışılan konulardan biri, tek lafızla/bir defada üç talakın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği ya da bunun kaç talaka tekabül ettiği olup, bu konu hem klasik kaynaklarda hem de modern dönem tartışmalarında önemini koruyan konulardan biridir. Bu çalışma da “tek lafızla üç talak” meselesini, fakih-müfessir Şihâbuddîn Mahmûd el-Âlûsî’nin Rûhu’l-Meânî adlı eseri bağlamında incelemektedir. Hükmü konusunda farklı görüşlere sahip olsalar da dört mezhep imamı ve İslâm fakihlerinin büyük çoğunluğu bir kocanın eşini tek sözle/lafızla üç defa boşamasını geçerli kabul etmekte ve bunu en büyük ayrılıkla (beynûnetü’l-kübrâ) sonuçlanan bağlayıcı bir boşama olarak görmektedirler. Dolayısıyla bu şekilde boşanmış bir kadın, ancak başka biriyle ciddi bir evlilik yapıp ondan boşandıktan sonra ya da ikinci eşinin ölümüyle boş kaldıktan sonra ilk eşiyle yeniden evlenebilir. Buna karşılık, azınlıkta kalan görüş sahiplerine göre böyle bir sözle üç defa boşama bir talak sayılmalıdır. Şiî İmamiyyesine göre ise bir sözle üç boşama geçersiz olup hiçbir sonuç doğurmamaktadır. Bu noktada Âlûsî, mezheplerin ve azınlıkta kalanların farklı yorumlarını mukayeseli biçimde değerlendirirken, aynı zamanda kendi bağımsız içtihadî çizgisini de ortaya koymaktadır. Âlûsî, talak ile ilgili ayeti bu çerçevede yorumlamakta, özellikle “bir seferde üçlü boşamanın” geçerliliğine ilişkin delil olarak öne sürülen Rükâne hadisini de rivayet varyantları çerçevesinde detaylı bir şekilde analiz etmektedir. Bu bağlamda Âlûsî, Ebu Dâvûd’un da tercih ettiği varyantta geçen el-bettete ifadesinin kinayeli bir ifade olduğunu, dolayısıyla bunun niyet açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtmekte, kinayeli lafızla yapılan boşamalarda niyetin belirleyici rolüne dikkat çekmektedir. Elde edilen sonuçlara göre Âlûsî, hadisin sahih varyantlarına dayanarak tek lafızla yapılan üçlü boşamanın geçersizliğini savunan görüşleri yetersiz bulmakta, bu tür bir boşamanın irade beyanının açıklığı ve kesinliği sebebiyle geçerli kabul edilmesi gerektiğini ve bunun da en ihtiyatlı görüş olduğunu ileri sürmektedir. Ayrıca, “tek lafızla üç boşama” meselesini li‘ân şahitlikleri ve şeytan taşlamadaki sayı-şekil kıyaslarına dayandıran görüşlere de karşı çıkarak, ibadet içerikli uygulamaların kıyasa uygun olmadığını vurgulamaktadır. Ona göre, bu tür kıyaslar hem usûl açısından sorunludur hem de talak gibi bir hukukî tasarrufun doğasıyla bağdaşmamaktadır. Çalışmada fıkıh, tefsir ve hadis kaynaklarından birlikte faydalanılarak mesele çok yönlü olarak ele alınmıştır. Bu anlamda kaynak taraması ve metin analizi yöntemleri kullanılmıştır. Araştırmada, Âlûsî’nin farklı mezheplere ait fıkhî görüşleri ve bunlara dayanak olan delilleri sıralaması, her birini değerlendirmesi ve yer yer tercihte bulunması, onun bir müfessir olarak fakih kimliğini ön plana çıkarmaktadır. Bu yönüyle çalışma; fıkhî meselelerin tefsir bağlamında, rivayet tenkidi, mezhepler arası mukayese ve usûlî değerlendirmeler doğrultusunda nasıl ele alınabileceğine dair, metodolojik açıdan örnek teşkil eden bir inceleme olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Talak , Tek Lafızla Talak , Hüküm , Âlûsî

The Jurist-Exegete al-Ālūsī's Approach to Issue of Triple Talāq in a Single Utterance

Öz

The two most important topics in Islamic family law are marriage and divorce (talāq). Divorce, which terminates the marital relationship, is legitimate but disliked by Almighty Allah. Various opinions have been put forward in Islamic law regarding the ruling on divorce without excuse. al-Ālūsī, while conveying the majority school’s view that ‘it is permissible but not desirable,’ leans towards the view that divorce is only legitimate in cases of necessity. One of the most debated issues in divorce law is whether three divorces pronounced in a single utterance constitute three or only one, a question that has remained significant in both classical sources and modern debates. This study examines the issue of ‘three divorces with one utterance’ in the context of the work Rūḥ al-Maʿānī by the jurist and exegete Shihâbuddîn Mahmûd al- Ālūsī. Although they have different opinions on the ruling, the four imams of the madhhabs and the vast majority of Islamic jurists consider a husband's divorce of his wife three times with a single word/statement to be valid and view it as a binding divorce resulting in the greatest separation (baynūnat al-kubrā). Therefore, according to them, a woman divorced in this manner may only remarry her former (first) husband if she has entered into a serious marriage with another man and subsequently divorced him, or if her second husband has died. In contrast, according to the minority view, such a statement should be considered only a single divorce rather than three. According to the Shi'i Imamiyyah, however, three divorces with one statement are invalid and have no effect. At this point, al-Ālūsī evaluates the different interpretations of the sects and the minority in a comparative manner, while also presenting his own independent line of ijtihad. al-Ālūsī analyses in detail the hadith of Rukana, which is put forward as evidence for the validity of ‘triple divorce in one go,’ within the framework of its variants. He points out that the phrase el-bettete in the variant preferred by Abu Dawud is a metaphorical expression and should therefore be evaluated in terms of intention. In this context, al-Ālūsī draws attention to the decisive role of intention in divorces performed with figurative language and, based on the authentic variants of the hadith, finds the views arguing for the invalidity of triple divorce performed with a single word to be insufficient and bases his own interpretation on strong evidence. Additionally, Ālūsī opposes views that base the issue of ‘three divorces with a single statement’ on comparisons of numbers and forms in li‘ân testimonies and stoning the devil, emphasising that practices involving worship are not subject to analogy. According to him, such comparisons are problematic in terms of procedure and are incompatible with the nature of a legal act such as divorce. al-Ālūsī therefore states that a divorce pronounced in the form of three divorces with one word should be considered valid due to the clarity and certainty of the declaration of intent, and that this is the most cautious view. The study addresses the issue from multiple angles by drawing on sources from fiqh, tafsir, and hadith. In this regard, source review and text analysis methods were employed. In the study, al-Ālūsī's listing of the fiqh opinions of different schools of thought and the evidence on which they are based, his evaluation of each of them, and his occasional preferences highlight his identity as a mufassir and faqih. In this regard, the study can be regarded as a methodological example of how legal issues can be addressed within the context of exegesis, through critique of narrations, inter-sectarian comparison, and usul-based evaluations.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Talāq (Divorce) , Triple Talāq in a Single Utterance , Ruling , al-Ālūsī

Kaynakça

• Acar, Halil İbrahim. “Talâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/496-500. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 1-20 Cilt. Kahire: Daru’l-Hadis, 1. Basım, 1995.
• Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. el-Ecvibetü’l-Îrâkiyye ’ale’l-esileti’l-Îrâniyye. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 1307.
• Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. thk. Ali Abdulbari Atiyye. 1-16 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1415.
• Askalânî, İbn Hacer. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 13 Cilt. Beyrut: Daru’l-ma’rife, 1379.
• Beni Said, Ali Muhammed ’Akla. el-İtticahu’l-fıkhî fî tefsiri’l-İmami’l-Alûsî. Ürdün: Ürdün Üniversitesi Lisansüstü Çalışmalar Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
• Beyhâki, Ebu Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. es-Sünenü’l-Kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir ’Atâ. 1-11 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. İstanbul: Semerkand, 1. Basım, 2014.
• Cessâs, Ebû Bekr el-. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed vd. Daru’l-Beşâiri’l-İslamiyye-Daru’s-Sirâc, 1. Basım, 1431.
• Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbü’t-Ta‘rîfât. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1985.
• Çınar, Fatih. “İbn Kayyim El-Cevziyye’nin Üç Talâk Meselesi Hakkındaki Değerlendirmeleri”. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 15/2 (2023), 561-579.
• Dadaş, Mustafa Bülent. Fıkıh Tarihinde Talâk Tartışmaları. İstanbul: Nida Akademi, 2025.
• Dağdeviren, Alican. “Şihabuddin Mahmud e-Alusi Hayatı, Eserleri ve Ruhu’l-Meani”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (2001), 359-390.
• DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Bakara Suresi 229. Ayet Tefsiri - Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim”. Erişim 27 Kasım 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/236/229-ayet-tefsiri
• DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Bir defada iki veya üç talakla boşamanın hükmü nedir?” Erişim 16 Temmuz 2025. http://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/841/bir-defada-iki-veya-uc-talakla-bosamanin-hukmu-nedir
• Doğanay, Ekrem. İslamda Talâk’ın Hükmü ve Hikmetleri. İstanbul: Gonca Yayınevi, 1984.
• Döndüren, Hamdi. Delilleriyle İslâm İlmihali. İstanbul: Erkam Yayınları, 1437.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî. Sünenu Ebî Dâvûd. thk. Şuayb Arnavut - Muhammed Kamil. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1. Basım, 1430.
• el-Mevsûatü’l-fıkhiyye. 1-45 Cilt. Kuveyt: Vizaretü’l-Evkâf ve Şuûni’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1404.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Basım, 2010.
• Eroğlu, Muhammed. “Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/550-551. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Eş-Şâfiî, Muhammed b. İdris. el-Üm. thk. Komisyon. 1-8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2. Basım, 1403
• Hiyâlî, Abdulkadır Aziz Ahmet. et-Tercihatu’l-fıkhiyye li’l-İmami’l-Âlûsî rahimehullah min hilâli tefsirihi Ruhu’l-Meânî. Bağdat: el-Câmi’atu’l-İslamiyye-Bağdat, Doktora Tezi, 2005.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-Kadîr. 1-10 Cilt. Matbaatu Mustafa el-Babî el-Halebî ve Evlâduhu bi Mısr, 1. Basım, 1970.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddin Abdullah b. Ahmed. el-Muğnî. thk. Taha Zeynî vd. 1-10 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Kahire, 1. Basım, 1978.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvinî. Sünenu İbn Mâce. thk. Şuayb Arnavut vd. 1-5 Cilt. Beyrut: Daru’r-Risâle el-Âlemiyye, 1. Basım, 2009.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ahmed b. Abdilhalim. el-Fetâva’l-kübrâ. 6 Cilt. Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1408.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ahmed b. Abdilhalim. Mecmûʿu fetâvâ. Medine-i Münevvere: Mecmaʿu’l-Melik Fahd li-tibâʿati’l-mushafi’ş-şerīf, 1425.
• Karakaş, Vehbi. “Âlûsî’nin Rûhu’l-Meânî’sinde İşârî Tefsir”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 13/2 (2013), 173-188.
• Karim, Rashid İkram. et-Talâku’l-bâin fi’l-mezâhibi’l-erba’ai’. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Köse, Saffet. “Aynı Anda Üç Boşama Geçerli midir?”. Mehir, 57-58.
• Kurtubî (ö. 671/1273), Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed el-Berduni - İbrahim Atfîş. 1-20 Cilt. Kahire: Daru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 3. Basım, 1384.
• Mergīnânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergānî. el-Hidâye fî şerhî bidâyeti’l-mübtedî. thk. Talal Yusuf. 1-4. Cilt. Beyrut: Daru İhyaî Turasi’l-Arabî, 1431.
• Müslim b. el-Haccâc, Ebü’l-Hüseyn el-Kuşeyrî (ö. 261/875). Sahihu Muslim. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 1-5 Cilt. Kahire: Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1955.
• Orazov, Orazsahet. “Âlûsî’nin el Ecvibetü’l-’Irâkıyye Eserinde Fıkhî Bir Tartışma: Hz. Peygamber’in Hendek Günü Namazı Tehir Etmesi ve Âlûsî’nin Fıkhî Yaklaşımı”. İslâmî İlimler Geleneğinde Ebü’s-Senâ el-Âlûsî. ed. Murat Akın ve İbrahim Türkoğlu, 195-212. Ankara: İlâhiyât, 2025.
• Pusmaz, Akif. Kur’ân ve Sünnete Göre Üç Talâk. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
• Sahnûn, Ebû Saîd Sahnûn Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvene. 1-4 Cilt. Dâru’l-Kutubi’l-İlmîyye, 1. Basım, 1415.
• Said, Hamza Saleh. Âlûsî’nin Tefsirinin Mukaddimesindeki Görüşleri. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2017.
• Sarıgül, Murat. el-Âlûsî’nin Rûhu’l-Me’ânî İsimli Eserinde Ahkâm Tefsiri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed (ö. 483/1090 [?]) es-. Mebsût. ed. Mustafa Cevat Akşit. 1-31 Cilt. İstanbul: Gümüşev Yayıncılık, ts.
• Şeybânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Hasan. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. 1-12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 2012.
• Sicistanî, Süleyman b. Eş’as. el-Merâsîl. thk. Şuayb Arnavut. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1408.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd) et-. Sünenu’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şakir vd. 1-5 Cilt. Mısır: Matbaatu Mustafa el-Babî el-Halebî, 2. Basım, 1975.
• Türkoğlu, İbrahim. “Ebü’s-Senâ el-Âlûsî’nin Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Yönü”. İslâmî İlimler Geleneğinde Ebü’s-Senâ el-Âlûsî. ed. Murat Akın ve İbrahim Türkoğlu, 15-62. Ankara: İlâhiyât, 2025.
• Türkoğlu, İbrahim. “Rûhu’l-Meânî, Şihâbüddin Mahmûd Âlûsî”. Tasavvuf Klasikleri. 523-530. Ankara: Kalem Neşriyât, 2021.
• Yavuz, Cemile - Araz, Yunus. “İbn Teymiyye’nin Talak Çeşitleri ve Üç Talak İle İlgili Görüşleri”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (15 Mart 2021), 355-380. https://doi.org/10.51702/esoguifd.855673
• Yılmaz, Selahattin. İslâm Aile Hukukunda Bir Anda Yapılan Üç Talak Meselesi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Yüksek, Ali. İslam Aile Hukukunda Boşanma Çeşitleri ve Üç Talak. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Zuhayli, Vehbe. el-Fikhu’l-İslâmî ve Edilletuh. 1-8 Cilt. Dımaşk: Daru’l-fikr, 2. Basım., 1405.