Poetic Contestations Between Pagan and Muslim Poets: An Analytical Inquiry into the Battle of Uhud

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 357 - 386, 30.12.2025

Mehmet Yılmaz

https://doi.org/10.33460/beuifd.1769045

Öz

This article focuses on the poetic exchanges between Meccan pagan poets and Muslim poets in the context of the Battle of Uhud. The central research problem concerns the analysis of how these poetic duels, composed by poets from both sides during this battle, are reflected in their verses. These couplets hold particular significance due to their direct witness to the events of the Battle of Uhud, which occurred during a critical transitional period from the Age of Ignorance (Jāhiliyyah) to the Islamic era. Furthermore, they serve as a medium through which the poets expressed and defended their ideological positions, offering invaluable insights into the mindset of the time and helping form a clearer understanding of the intellectual atmosphere of the era. Although recent studies have addressed various aspects of the Battle of Uhud, they often neglect the poetic interactions between pagan and Muslim poets, as well as their respective literary responses to the unfolding events. What distinguishes this study is its focus on the nuanced and compelling approaches found within these poetic exchanges. The research employs qualitative methodology, specifically using inductive reasoning, analysis, and inference techniques. To facilitate a better understanding of the topic, the article first provides a concise background on the Battle of Uhud and its developments. Subsequently, it delves into the core subject: the poetic duels between pagan and Muslim poets. In order to maintain the academic structure of the article, a total of six selected poems are analyzed—three from each group. The poems examined include verses by: Hind bint ‘Utbah and Hind bint Usāsa, Hubayra b. Abī Wahb and Ḥassān b. Thābit, ‘Abd Allāh b. al-Zib‘arā and again Ḥassān b. Thābit. The selected couplets are translated, critically analyzed, and noteworthy observations are highlighted. Among the striking findings is the intense emotional tone observed in the verses of the female poets, marked by harsh accusations aimed at discrediting their opponents. The emotional intensity they convey is considered to be genuine and heartfelt. Similarly, the poems of the pagan poets reveal a sense of inner relief derived from avenging their loved ones who had been killed at Badr. These poets often reinforce the tribalism deeply rooted in pre-Islamic Arab consciousness and tend to frame the Battle of Uhud more as a tribal confrontation than a religious conflict. Additional noteworthy observations include vivid descriptions of battle scenes, such as severed limbs, scattered skulls of martyred Muslims, and the aesthetically appealing shields used in combat—especially from the pagan perspective. In contrast, the Muslim poets emphasize their heroic resistance, highlighting how they penetrated the enemy's camp and defeated them, all while underscoring that the Battle of Uhud was fundamentally a faith-based struggle between belief and disbelief. Rhetorical devices such as simile (tashbīh), allusion (kināyah), and the metaphorical portrayal of the crow as a symbol of ill omen are used effectively in these verses.

Anahtar Kelimeler

Arabic Rhetoric , Pagan Poets , Muslim Poets , Poetic Duels , Battle of Uhud

Putperest Şairlerle İslâm Şairleri Arasında Şiir Atışmaları: Uhud Savaşı Özelinde Analitik Bir İnceleme

Öz

Bu makalenin konusu, Uhud Savaşı özelinde Mekkeli Putperest şairlerle İslâm şairleri arasında yaşanan şiir atışmalarıdır. Araştırmanın problemi ise Uhud Savaşı münasebetiyle her iki tarafa mensup şairlerin atışmalarının beyitlere olan yansıma biçimlerinin sorgulanmasıdır. İlgili beyitlerin, Câhiliye devrinden İslâm dönemine geçiş sürecinin ilk evrelerini yansıtan kritik zaman diliminde, Uhud Savaşı sırasındaki gelişmelere doğrudan tanıklık etmiş olmaları ve her iki tarafın şairlerinin ideolojilerini şiir diliyle savunmalarına imkân tanımaları sebebiyle dönemin zihniyetini yakından tanıma ve konuya ilişkin kanaat edinme açısından özel bir öneme haizdir. Her ne kadar son zamanlarda Uhud Savaşı'yla ilgili bazı çalışmalar yapılmış olsa bile söz konusu çalışmalarda araştırmaların tabiatı gereği putperest şairlerle Müslüman şairlerin Uhud Savaşı münasebetiyle söyledikleri atışma türü şiir örneklerine ve gelişmeler karşısındaki yaklaşımlarına değinilmediği görülmektedir. Araştırmamızı ayrıcalıklı kılan husus, ilgili şiir atışmalarına yansıtılan ilginç yaklaşımlar ve detaylardır. Araştırmada nitel yöntem tekniklerinden tümevarım, analiz ve çıkarım metotları kullanılmıştır. Öncelikle konunun daha iyi anlaşılmasını sağlamak amacıyla arka plan mahiyetinde Uhud Savaşı ve gelişmeleri hakkında özet bilgiler verilmiştir. Ardından araştırmanın esas konusunu teşkil eden putperest ve Müslüman şairlere ait şiir atışmalarının yer aldığı bölüme geçilmiştir. Makale formatının dışına çıkılmaması amacıyla üçer adet putperest ve Müslüman şairlere ait olmak üzere toplamda altı adet şiir örneğine yer verilmiştir. Söz konusu şiir örnekleri sırasıyla Hind bnt. ‘Utbe (ö. 18/639) ile Hind bnt. Usâse (ö. 10/631), Hubeyra b. Ebî Vehb (ö. 5/627) ile Hz. Peygamber'in şairi Hassân b. Sâbit (ö. 60/680) ve ‘Abdullah b. ez-Ziba‘râ (ö. 15/636) ile yine Hassân b. Sâbit'e ait beyitlerdir. Beyitler tercüme edilmiş, gerekli değerlendirmeler yapılmış ve ilginç görülen tespitlere işaret edilmiştir. Kadın şairlere ait beyitlerde duygu yoğunluğunun ağır bastığı; rakip şairi rencide etmek ve itibarsızlaştırmak amacıyla oldukça ağır tonda ithamlara yer verildiği ve şairlerin beyitlere yansıttıkları duygu yoğunluğunda samimi oldukları dikkat çeken tespitler arasındadır. Benzer biçimde putperest şairlere ait beyitlerde şairlerin Bedir'de yitirdikleri yakınlarının Uhud Savaşı'nda intikamlarının alınmış olmasının verdiği içsel rahatlama ile hareket ettikleri, Câhiliye insanın bilinç altına yerleşen kabile asabiyeti anlayışını sürdürdükleri ve Uhud Savaşı'nı taraflar arasında bir inanç çatışmasından daha çok kabile savaşı olarak yansıtma çabası içerisinde oldukları da önemli bulgular arasındadır. İki ordu karşı karşıya geldiğinde putperestlerin intikam almak amacıyla var güçleriyle çarpıştıkları, şehit edilen Müslümanlara ait sağa sola savrulmuş kopuk başlar, el ve ayak gibi gövdelerinden kopmuş uzuvları ve göze hitap eden kaliteli kalkanları gibi savaş sahnelerine de yer verildiği, öne çıkan gözlemler arasındadır. Buna mukabil Müslümanların da kahramanca çarpışarak karşı koydukları, putperestlerin karargahlarına kadar girerek onları bozguna uğrattıkları, Uhud Savaşı'nın iman ile küfür arasında cereyan eden inanç temelli bir savaş olduğunu vurgulamaya çalıştıkları da dikkate şayan önemli detaylardandır. Beyitlerde teşbih, kinaye ve uğursuzluk timsali karga teşhisi gibi belagat sanatlarının etkili biçimde kullanıldığı ve kurgulanan tasvirlerle gelişmelerin dramatize edilerek dinleyicinin zihninin belli sahneler ve duygular etrafında yoğunlaştırıldığı da kayda değer hususlardandır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , Putperest Şairler , Müslüman Şairler , Atışma Şiiri , Uhud Savaşı

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyduğumu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiğini beyan ediyorum.

Kaynakça

• ‘Abdunnûr, Cebbûr. el-Mu‘cemu’l-edebī. Beyrut: Dâru’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1979.
• Bâbertî, Ekmeluddîn, Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd b. Hamed. Şerḥu’t-Telhīs. thk. Muhammed Mustafâ Ramadân Sûfiyye. Trablus: el-Munşeâtu’l-‘Âmme Li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘ ve’l-İ‘lân, 1983.
• Baġdâdî, ‘Abdulkâdir b. ‘Umar. Ḫızānetu’l-edeb ve lubbu lubābi lisāni’l-‘Arab. thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1997.
• Buhârî, Muhammed b. İsmâ‘îl b. İbrahîm b. el-Muġîra el-Cu‘fî. el-Cāmi‘u’ṣ-ṣaḥīḥ. thk. Muhibbudîn el-Hatîb vd. Kahire: el-Mektebetu’s-Selefiyye, 1400.
• Câhız, Ebû ‘Usmân ‘Amr b. Bahr. el-Ḥayavān. thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Şeriketu Mektebeti ve Matba‘ati Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1965.
• Cebbûrî, Yahyâ. Ş‘iru ‘Abdillāh b. ez-Zib‘arā. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1981.
• Cebbûrî, Yahyâ. Şi‘ru’l-muḫaḍramīn ve es̠eru’l-İslāmi fīh. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 1981.
• Cumahî, Muhammed b. Sellâm. Ṭabaḳātu fuḥūli'ş-şu‘arā'. thk. Mahmûd Muhmmed Şâkir. Cidde: Dâru’l-Medenî, ts.
• Dabbî, Ebu’l-‘Abbâs el-Mufaddal b. Muhammed. el-Mufaḍḍaliyyāt. thk. Ahmed Muhammed Şâkir vd. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1942.
• Dayf, Şevkî. Tārīḫu’l-edebi’l-‘Arabī el-‘Asru’l-cāhilī. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1960.
• Ebu’l-Fadl Ahmed b. Ebî Tâhir. Kitābu belāġāti’n-nisā’. thk. Ahmed el-Ulfî. Kahire: Matba‘atu Medreseti Vâlideti ‘Abbâs el-Evvel, 1908.
• Elûsî, Mahmûd Şukrî. Bulūġu’l-ereb fī m‘arifeti ahvāli’l-‘Arab. thk. Muhammed Behcet el-Eserî. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-Mısrî, 1314.
• Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. Şerhu’l-ḳaṣāidi’s-seb‘i’ṭ-ṭıvāl el-cāhiliyyāt. thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitābu'l-'ayn. thk. 'Abdulhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-‘İlmiyye, 2003.
• Halebî, ‘Ali b. Burhânuddîn. es-Sīretu’l-Ḥalebiyye. Kahire: Matba‘atu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1349.
• Hamîdullah, Muhammed, Avcı, Câsim. “Uhud Gazvesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/54. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
• Hassân b. Sâbit. Dīvān. thk. ‘Abd E. Muhennâ. Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-‘İlmiyye, 1994.
• Huşenî, Ebû Zer Mus‘ab b. Ebî Bekr Muhammed b. Mes‘ûd. el-İmlāu’l-muḫtaṣar fī şerḥi ġarībi’s-siyer. thk. ‘Abdulkerîm Halîfe. Amman: Dâru’l-Beşîr, 1990.
• Huşenî, Ebû Zer b. Muhammed b. Mes‘ûd. Şerḥu's-Sīreti'n-nebevī. thk. P. Brunnle. Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-‘İlmiyye, ts.
• İbnu'l-Musennâ, Ahmed b. ‘Ali et-Temîmî. Musnedu Ebī Ya‘lā el-Mavṣılī. thk. Huseyin Selîm Esed. Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn Li’t-Turâs, 1986.
• İbn Hıbbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hıbbân b. Ahmed et-Temîmî el-Bustî. Ṣaḥīḥu İbn Ḥıbbān. thk. Mehmet Ali Sönmez, Halis Aydemir. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed ‘Abdulmelik. Sīretu’n-Nebī. thk. Mecdî Fethî es-Seyyid. Tanta: Dâru’s-Sahâbe Li’t-Turâs, 1995.
• İbn Kesîr, ‘İmâdudîn Ebu’l-Fidâ İsmâ‘îl b. ‘Amr. el-Bidāyetu ve’n-nihāye. thk. ‘Abdullah b. ‘Abdulmuhsin et-Turkî. Cîze: Hecr li’t-Tıbâ‘ati ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘ ve’l-İ‘lân, 1999.
• İbn Kuteybe, ‘Abdullâh b. Muslim. Te’vīlu Muşkili’l-Ḳur’ān. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1973.
• İbn Raşîk, Ebû ‘Ali el-Hasen el-Kayravânî. el-‘Umde fī mahāsini’ş-şi‘r ve ādābihī ve naḳdih. thk. Muhammed Muhyiddîn ‘Abdulhamîd. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1981.
• İbn S‘ad, Muhammed b. S ‘ad b. Menî‘. eṭ-Ṭabaḳātu'l-kubrā. thk. Muhammed ‘Abdulkâdir ‘Atâ. Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-‘İlmiyye, 1990.
• İbn Yesâr, Muhammed b. İshâk. es-Sīretu en-nebeviyye. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2004.
• İsfahânî, Ebu’l-Ferec. Kitābu’l-aġānī. thk. İhsân ‘Abbâs vd. Beyrut: Dâru Sâdır, 2008.
• Kehhâle, ‘Umar Rıdâ. Mu'cemu ḳabāili'l-'Arab el-ḳadīme ve'l-ḥadīs̠e. Beyrut: Muessesetu'r-Risâle, 1997.
• Maşşât, Hasen b. Muhammed. İnāratu'd-ducā fī maġāzī ḫayri'l-verā. thk. ‘Abdulvehhâb İbrâhîm Ebû Suleymân. Beyrut: Dâru'l-Minhâc, 2006.
• Nehşelî, ‘Abdulkerîm el-Kayravânî. el-Mumti‘ fī ṣan‘ati’ş-şi‘r. thk. Muhammed Zaġlûl Sellâm. İskenderiye: Munşaâtu’l-Ma‘ârif, ts.
• Nemerî, Yûsuf b. ‘Abdullâh, b. ‘Abdulazîz el-Kurtubî. el-İstī‘āb fī ma‘rifeti’l-ashāb. thk. ‘Âdil Murşid. Amman: Dâru’l-A‘lâm, 2002.
• Râzî, Ebû Hâtim Ahmed b. Hamdân. Kitābu'z-zīne. thk. Huseyn b. Faydullâh el-Hemedânî el-Ya‘burî el-Harrâzî. Sana: Merkezu'd-Dirâsât vel-Buhûs el-Yemenî, 1994.
• Suheylî, Ebu'l-Kâsım ‘Abdurrahmân b. ‘Abdillâh b. Ahmed b. Ebi'l-Hasen el-Hasʻamî. er-Ravdu'l-unuf. thk. Mecdî b. Mansûr b. Seyyid eş-Şûrâ. Beyrut: Dâru'l-Kutubi'l-ʻİlmiyye, ts.
• Şâkir, Mahmûd. et-Tārīhu’l-İslāmī. Beyrut: el-Mektebu'l-İslâmî, 2000.
• Şâyib, Ahmed. Tārīhu’n-naḳâiḍ fi’ş-şi‘ri’l-‘Arabī. Kahire: Mektebetu’n-Nahdati’l-Mısriyye, 1954.
• Şâyib, Ahmed. Tārīḫu’ş-şi‘ri’s-siyāsī ilā muntaṣafı’l-ḳarni’s̠-s̠ānī. Kahire: Mektebetu’n-Nahdati’l-Mısriyye, 1945.
• Tabbâ‘, ‘Abdullâh Enîs. Şā‘iru’r-Resūl Ḥassān b. S̠ābit el-Enṣārī. Beyrut: Mektebetu’l-Ma‘ârif, 1955.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Tārīhu’ṭ-Ṭaberī Tārīhu’r-rusul ve’l-mulūk. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
• Vâkıdî, Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. ‘Umar. Kitābu’l-maġāzī. thk. Marsden Jones. Kahire: ‘Âlemu’l-Kutub, 1984.
• Zubeyrî, Ebû ‘Abdillâh el-Mus‘ab b. ‘Abdillâh b. el-Mus‘ab. Nesebu Ḳureyş. thk. Levi-Provençal. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1953.