Klasik Arap Edebiyatında Kız İsteme ve Evlilik Hutbeleri Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 387 - 412, 30.12.2025

Şükrü Dinçer

https://doi.org/10.33460/beuifd.1769489

Öz

Klasik Arap edebiyatında hutbe, İslam öncesi dönemden modern döneme kadar farklı biçimlerde icra edilen ve her dönemde önemini koruyarak devam eden edebî bir tür olarak ön plana çıkar. Hutbe, sözlü bir iletişim aracı olmanın ötesinde, Arap toplumunun kültürel kodlarını, toplumsal normlarını ve estetik değerlerini yansıtan çok katmanlı bir edebî formdur. Dinî, siyasî, askerî vb. gayelerle irat edilen hutbeler, toplumsal hayatın kritik dönemlerinde sözü merkeze alarak otoriteye meşruiyet kazandırmak ve sosyal düzenin pekişmesine vesile olmakla birlikte, estetik yönüyle de dikkat çeken bir yapıya sahiptir. Özellikle toplumsal ritüellerin ayrılmaz bir parçası olarak icra edilen hutbeler hem etkili bir iletişim hem de edebî bir ifade aracı olarak önemli bir işlev üstlenmiştir. Bu çeşitlilik içinde kız isteme ve evlilik hutbeleri, özel bir önemi haizdir. Evlilik, kadim Arap toplumunda yalnızca iki bireyin birlikteliğini sağlamakla kalmamış; aynı zamanda kabileler arası ilişkilerin güçlenmesine, toplumsal dayanışmanın pekişmesine ve siyasî ittifakların tesisine hizmet eden stratejik bir kurum olmuştur. Dolayısıyla evlilik öncesinde yapılan hitabeler hem dinî meşruiyeti teyit eden ritüeller hem de edebî estetiği ve toplumsal değerleri yansıtan çok katmanlı metinler olarak karşımıza çıkar. Bu hutbelerde damadın kişisel ve ahlaki meziyetleri övülür, gelin tarafına saygı ifade edilir, evliliğin dinî temelleri vurgulanır ve taraflara dua edilir. İlgili öğeler, geleneksel söylemin temel yapı taşlarını oluşturur. Bu çalışmanın amacı, klasik Arap edebiyatında kız isteme ve evlilik hutbelerinin yapısal, tematik ve işlevsel özelliklerini ayrıntılı biçimde ortaya koymaktır. Çalışmada hutbelerin, fıkhî çerçevede değerlendirilen dinî ritüeller olmanın ötesinde, edebî bir tür ve sosyal iletişim aracı olarak işlev gördüğüne vurgu yapılmaktadır. Çalışma, literatürde genel olarak belâgat merkezli incelenen evlilik hutbelerini, sosyo-kültürel boyutlarıyla birlikte ele alarak özgün bir katkı sunmayı hedefler. Araştırmada yöntem olarak, klasik Arap edebiyatı kaynaklarında yer alan kız isteme ve evlilik hutbeleri nitel içerik analizi ve söylem çözümlemesi kullanılmıştır. Metinler, yapısal, tematik ve retorik düzeyde incelenmiş; özellikle hamdele, salvele, dua, mehir ve damat övgüsü gibi kalıplar, dinî ve toplumsal göndermelere de dikkat çekilerek tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmanın temel materyalini, İslam öncesi ve klasik dönemde kayda geçmiş hutbe metinleri oluşturmaktadır. Çalışmanın kapsamı, İslam öncesinden klasik döneme kadar uzanan nişan ve nikâh hutbelerini içerir. Bu çerçevede Hz. Peygamber’in hutbeleri, sahâbe örnekleri, halife ve devlet ricaline nispet edilen hutbeler, bedevî hitabet örnekleri ve mizahi üsluptaki rivayetler detaylı biçimde incelenmiştir. Böylece, hutbelerin yalnızca dinî ve seremonik metinler olmadığı; aksine toplumsal ilişkileri, kültürel normları ve edebî zevki de yansıtan söylemler olduğu vurgusu yapılmıştır. Sonuç olarak, klasik Arap edebiyatında kız isteme ve evlilik hutbeleri, toplumsal hayatın farklı boyutlarını yansıtan, dinî meşruiyeti pekiştiren, kabileler arası dayanışmayı güçlendiren ve edebî estetiği ön plana çıkaran çok yönlü metinlerdir. Bu çalışma, evlilik hutbelerinin yalnızca biçimsel ve retorik yönlerini değil, aynı zamanda sosyo-kültürel işlevlerini de göz önünde bulundurmanın gerekliliğini vurgulamaktadır. Böylelikle, kız isteme ve evlilik hutbelerinin Arap toplumunda kolektif belleğin, kültürel kimliğin ve sosyal değerlerin inşasında üstlendiği rol, daha kapsamlı ve estetik bir perspektifle anlaşılabilir hale gelmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgati , Klasik Arap Edebiyatı , Hutbe , Hıtbe , Evlilik Hutbesi

A Study of Proposal and Wedding Sermons in Classical Arabic Literature

Öz

In classical Arabic literature, the khutba (oration) emerges as a literary genre that has been performed in various forms from the pre-Islamic era to the modern period, consistently maintaining its significance. Beyond being a tool of oral communication, the khutba represents a multilayered literary form that reflects the cultural codes, social norms, and aesthetic values of Arab society. Delivered for religious, political, military, and other purposes, khutbas centered the spoken word in critical moments of social life, granting legitimacy to authority and reinforcing social order, while simultaneously drawing attention with their aesthetic dimensions. As an inseparable part of communal rituals, they functioned both as an effective means of communication and as a vehicle for literary expression. Within this diversity, betrothal and marriage khutbas hold a special significance. In ancient Arab society, marriage was not merely the union of two individuals; rather, it served as a strategic institution that strengthened inter-tribal relations, consolidated social solidarity, and established political alliances. Thus, the speeches delivered prior to marriage appear as multifaceted texts—rituals confirming religious legitimacy, while also reflecting literary aesthetics and social values. In these khutbas, the groom’s personal and moral virtues are praised, respect is shown to the bride’s family, the religious foundations of marriage are highlighted, and prayers are offered for both parties. These elements constitute the essential building blocks of the traditional discourse. The aim of this study is to present in detail the structural, thematic, and functional features of betrothal and marriage khutbas in classical Arabic literature. The study emphasizes that khutbas, beyond being religious rituals evaluated within a jurisprudential framework, also function as a literary genre and a means of social communication. Unlike much of the existing scholarship, which has primarily examined marriage khutbas through the lens of rhetoric, this research seeks to offer an original contribution by addressing their socio-cultural dimensions as well. The methodology employed includes qualitative content analysis and discourse analysis of betrothal and marriage khutbas found in classical Arabic literary sources. The texts are examined at structural, thematic, and rhetorical levels, with particular attention to formulaic elements such as hamdala (praise of God), salwala (prayers upon the Prophet), supplications, dowry references, and praise of the groom, as well as their religious and social connotations. The primary material of the study consists of khutbas recorded from the pre-Islamic and classical periods. The scope covers betrothal and wedding khutbas from pre-Islamic times through the classical era, including the khutbas of the Prophet Muhammad, examples from the Companions, speeches attributed to caliphs and statesmen, Bedouin oratory, and narratives with humorous tones. This analysis demonstrates that khutbas were not merely religious or ceremonial texts; rather, they were discourses reflecting social relations, cultural norms, and literary taste. In conclusion, betrothal and marriage khutbas in classical Arabic literature emerge as multifaceted texts that reinforce religious legitimacy, strengthen inter-tribal solidarity, and foreground literary aesthetics while reflecting the various dimensions of social life. The study underscores the necessity of considering not only the formal and rhetorical aspects of marriage khutbas but also their socio-cultural functions. In doing so, it highlights the role these khutbas played in shaping collective memory, cultural identity, and social values within Arab society, thus enabling a more comprehensive and aesthetically informed understanding.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Classical Arabic Literature , Khutba , Khitba , Khutbah of Marriage

Kaynakça

• Abdullah b. Afîfî el-Bâcûrî, el-Mer’atu’l-ʿArabiyye fî câhiliyetiha ve İslâmihâ. 2. Basım, Medine: Mektebetü’t-turâtha, 1932.
• Ahmed b. Hanbel. Musnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût – Âdil Murşid ve diğerleri. Nezaret: Abdullah b. Abdi’l-Muhsin et-Turkî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2001.
• Abdullah Abdülcabbar - Muhammed Abdülmün‘im Hafâcî. Kıssatü’l-edebi fi’l-Hıcâz. Mektebetü’l -Küliyyeti’l-Ezheriyye, 1. Basım, t.s.
• Abdülkerim b. Muhammed el-Lâhim. el-Muttaliʿu ʿalâ dekâikı zâdi’l-müstakniıʿ. 1. basım, Dâru Künûz-i İşbiliyye lin-Neşr ve’t-Tevzîʿ, Riyad: Suudi Arabistan, 2010.
• Âbî, Ebû Sa‘d Mansûr b. el-Hüseyn. Nesrü’d-dürr fi’l-muhâdarât. (I-VII), thk. Hâlid Abdülğanî Mahfûz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2004.
• Ahmed Zeki Safvet. Cemheretü hutabi’l-‘Arab fî ‘usûri’l-‘Arabiyyeti’z-zâhire. Beyrut: el-Mektebetü’l-‘İlmiyye, ts.
• Bâcûrî, Abdullah b. Afîfî. el-Merʾetü’l-ʿArabiyye fî câhiliyyetihâ ve İslâmihâ. 2. basım, Medîne: Mektebetü’s-Sekâfe, 1932.
• Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Ali el-Hatîb. Târîḫu Bağdâd. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. 1. basım, Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
• Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyin b. Mesʿûd. et-Tehzîb fî fıkhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd – Ali Muhammed Muavvaz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. basım, 1997.
• Beyhakî, İbrahim b. Muhammed. el-Mehâsin ve’l-mesâvî. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1996.
• Câhiz, Ebû Osman ‘Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. (I-III), Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 2002.
• Câhiz, Ebû Osman ‘Amr b. Bahr er-Resâili’s-siyâsiyye. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, t.s.
• Dayf, Şevkî. Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî. Kahire:Dâru’l-Maʿârif, 1. basım, 1960–1995.
• Dîneverî, İbn Kuteybe. ‘Uyûnü’l-ahbâr. (I-IV), Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Halebî, Ali b. İbrâhîm b. Ahmed. İnsânu’l-ʿuyûn fî sîreti’l-Emîn el-Meʾmûn (es-Sîretü’l-Halebiyye), Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. basım, 2006.
• Husrî, el-Kayrevânî. Cem‘ul-cevâhir fi'l-mülah ve'n-nevâdir. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî, Beyrut:Dâru'l-Cîl, 1987.
• Husrî, el-Kayrevânî. Zehru’l-âdâb ve semeru’l-elbâb. (I-IV), Beyrut: Dâru’l-Cîl, t.s.
• İbn ‘Abdilber. Behcetü’l-mecâlis ve ünsü’l-mücâlis, thk. Muhammed Mürsî el-Hûlî, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 1981.
• İbn ‘Abdi Rabbih. el-‘Ikdü’l-ferîd. (I-IIX), thk. Müfîd Muhammed Kumeyha. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. basım, 1984.
• İbnü’l-Cevzî, Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Ahbâru’l-hamkâ ve’l-Mugaffelîn. thk. Abdü’l-Emîr Mehennâ. Beyrut: Dâru’l-Fikr i’l-Lübnânî, 1. Basım, 1990.
• İbn Hamdûn. et-Tezkiretü’l-Hamdûniyye. nşr. İhsân Abbâs, Bekr Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1. Basım, 1996.
• Makkarî, Şihâbüddin. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelüsi’r-ratîb. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968-1996.
• Muhammed el-Hadr Hüseyin. el-Hıtâbe ʿinde’l-ʿArab. thk. Yâsir b. Hâmid el-Mutayrî. Riyad: Mektebetü Dâru’l-Minhâc, 1. basım, 2012.
• Muhammed b. Muhammed b. Suveylim Ebû Şuhbe, es-Sîretü’n-Nebeviyye ‘alâ dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne 8. Basım, Şam: Dârü’l-Kalem, 2006.
• Nesâî_. Sünenü’n-Nesâî_, thk, Şeyh Hasan Muhammed el-Mes‘ûdî, 1. basım, Kahire: el-Mektebe’t-Ticâriyye el-Kübrâ, 1930.
• Ramlî, Şemsüddin Muhammed b. Ebî’l-Abbâs Ahmed b. Hamza Şihâbüddin. Nihâyetu’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
• Safedî, el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût-Türkî Mustafa. Beyrût: Dâru İhyâü’t-Türâs, 2000.
• Şureyşî, Ebû Abbas Ahmed b. Abdülmümin b. Musa el-Kaysî. Şerhu makâmâti’l-Harîrî. (I-III), Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2. Basım, 2006.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım. Rebîü'l-ebrâr ve füsûsu'l-ahbâr. (I-V), Beyrut: Müessesetü’l-A‘lemî, 1912.