The Function and Semantic Dimension of Exegetical Sentences in the Qur’ân

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 497 - 518, 30.12.2025

Mehmet Zeki Doğan , Mehmet Halil Çiçek

https://doi.org/10.33460/beuifd.1771209

Öz

The Qur’an employs, with utmost perfection, all stylistic and expressive forms that possess the highest rhetorical value in the Arabic language. Indeed, it brings together the expressive patterns that reflect the literary power of Arabic, the refined arrangement and classification of sentences, its various dialects, and an unparalleled style that evokes admiration among scholars of literature and rhetoric. One of these stylistic forms is the sentence, which conveys a complete judgment or meaning through the structured combination of words in accordance with syntactic rules. Sentences are classified into two categories depending on whether they can be interpreted as a single unit (mufrad) and whether they function as elements of another sentence. Sentences that do not serve as components of another sentence are referred to as sentences that have no syntactic position (lā mahalle lahā min al-iʿrāb). Such sentences appear in the syntactic structure for various purposes, including digression, praise, warning, reminder, threat, adducing evidence, justification, comparison, repetition, insinuation, indication, and response. Among the important types of sentences that have no syntactic position are exegetical (interpretive) sentences (jumlah tafsīriyya). However, whether the sentence being interpreted has a syntactic position does not alter this fact; that is, even if the interpreted sentence has a syntactic position, the exegetical sentence (the interpreter) does not. Exegetical or interpretive activity in Arabic texts is carried out in three ways. First, the explanatory element may be expressed through a mufrad (a single, non-compound word). Second, the explanation may be conveyed through a compound expression (murakkab) that does not constitute a full sentence. Third, clarification may be provided by means of a complete sentence. Exegetical sentences themselves fall into four categories. The first consists of sentences introduced by the particle ay. The second consists of those introduced by the particle an. The third comprises exegetical sentences that contain no explicit particle such as ay or an. The fourth consists of sentences introduced by the particle idhā. In the Qur’an, there are no exegetical sentences accompanied by the particle ay. Rather, exegetical sentences appear either without a particle or with the particle an. The exegetical expressions found in the Qur’an exhibit various forms: some are sentences, while others are not. Those that are sentences are further divided into two types: those that explicate a sentence and those that explicate a non-sentential expression. In other words, not all expressions that serve an exegetical function in the Qur’an are sentences, nor are all the expressions being interpreted sentences. Likewise, even though some expressions fulfill an exegetical function, they may not be exegetical sentences from a syntactic standpoint; they may instead function as other syntactic constituents such as circumstantial qualifiers (ḥāl), adjectives (ṣifa), conjuncts (maʿṭūf), or appositions (badal). In order to better understand the role and semantic contribution of exegetical expressions—which hold a significant place in comprehending the Qur’anic discourse—this study first examines the conceptual framework of exegetical sentences. It then investigates, in a systematic manner, the types of exegetical sentences and their syntactic status. Finally, the study offers a detailed analysis of the various types of exegetical sentences found in the Qur’an and presents a general evaluation of the relevant verses. Thus, the study not only provides an overview and synthesis of exegetical sentences in the Qur’an but also categorizes them into principal types, thereby elucidating their functions and semantic dimensions in depth.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Qur’ân , Sentence , Parenthetical , Exegetical Sentence

Kur’ân’da Yer Alan Tefsirî Cümlelerin Fonksiyonu ve Anlam Boyutu

Öz

Kur’ân-ı Kerîm, Arap dilinin belâgat açısından en yüksek değere sahip olan bütün üslûp ve ifâde biçimlerini mükemmel bir şekilde kullanır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm, Arap dilinin edebî kudretini aksettiren ifâde kalıplarına, cümlelerin incelikli tertip ile tasniflerine, farklı lehçelerine, edebiyat ve belâgat erbabının hayranlık duyacağı derecede eşsiz bir üslûpla bir araya getirir. Bu üslûplardan biri kelimelerin nahiv kuralları çerçevesinde belirli düzen içinde bir araya gelerek tam yargı veya anlam bildiren cümlelerdir. Cümleler de müfretle te’vil edilip edilmemeleri; başka bir cümlenin unsuru olup olmamaları açısından iki gruba ayrılır. Başka bir cümlenin unsuru olarak yer almayan cümlelere, i‘râbta mahalli olmayan cümleler denir. İstitrâd, methetme, uyarma, hatırlatma, tehdit, delil getirme, gerekçelendirme, karşılaştırma, tekrar, ta‘rîz, işaret ve cevap verme gibi nedenlerle terkipte yer alan i‘râbta mahalli olmayan cümlelerin pek çok çeşidi vardır. İ‘râb açısından mahalli bulunmayan önemli cümlelerden biri de tefsirî cümlelerdir. Ancak müfesser/tefsir edilen cümlenin i‘râbta mahalli olup olmaması durumu değiştirmemektedir. Diğer bir ifâdeyle tefsir edilen cümlenin i‘râbta mahalli olsa da tefsirîye (müfessir) cümlenin i‘râbta mahalli olmaz. Arapça metinlerde icra edilen tefsir/açıklama faaliyeti ise üç biçimde gerçekleştirilir. Birincisi, açıklayıcı unsur bir müfretle icra edilir. Yani tefsir eden bileşik değil; müfret (tekil) bir lafızdan oluşur. İkincisi, cümle olmadığı halde mürekkep/birleşik olan bir ifâde ile tefsiri yapılır. Üçüncü ise açıklamanın bir cümle aracılığıyla tefsir edilir. Tefsirî cümleler de dört gruba ayrılır. Birinci grup, “ey” edatıyla yapılan tefsirî cümlelerdir. İkinci grup “en” edatıyla yapılan tefsirî cümlelerdir. Üçüncü grup de “ey” ve “en” gibi tefsir edatı bulunmayan tefsirî cümlelerden oluşur. Dördüncü grup ise إذا (izâ) edatıyla yapılan tefsirî cümlelerdir. Kur’ân-ı Kerîm’de “ey” edatıyla birlikte gelen hiçbir tefsirî cümle bulunmamaktadır. Ancak onda ya edatsız ya da “en” edatıyla gelen tefsirî cümleler yer almaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan tefsirî ifâdelerin değişik versiyonları vardır. Bunların bir kısmı kısmı cümle, bir kısmı cümle değildir. Cümle olarak gelen tefsirî ifâdeler de iki kısmı ayrılır. Bir kısmı cümleyi tefsir eden ifadelerdir. Diğer bir kısmı ise cümle olmayan bir ifâdeyi tefsir eder. Başka bir ifadeyle Kur’ân’da tefsir edici olarak gelen ifâdelerin hepsi cümle olmadığı gibi tefsir edilenlerin de tamamı cümle değildir. Keza bir kısmı tefsir etme vazifesini görse bile i‘râb yönünden tefsirîye cümle değil; hal, sıfat, matûf ve bedel gibi başka bir ma’mul de olabilir. Kur’ân-ı Kerîm’in anlaşılmasında önemli bir konuma sahip olan tefsirî ifâdelerin işlevini ve manaya katkısını daha iyi anlayabilmek için ilk önce çalışmamızda tefsirî cümlelerin kavramsal çerçevesi ele alınmaktadır. Akabinde de tefsirî cümlelerin çeşitleri ve onların i’râb durumu sistematik bir biçimde incelenmektedir. Nihâyetinde ise Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan tefsirî cümlelerin çeşitleri ayrıntılı olarak ele alınmakta ve konuyla ilgili âyetlerin genel bir değerlendirmesi yapılmaktadır. Böylece çalışmamızda, Kur’ân-ı Kerîm’deki tefsir edici cümlelerin genel bir görünümünü ve özetini sunmanın yanı sıra, bu cümleleri belli başlı kategorilere ayırarak tefsirî cümlelerin işlevi ve anlam boyutu detaylı bir şekilde ortaya konulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur'ân , Cümle , Mu‘tarıza , Tefsirî Cümle

Kaynakça

• Aldemir, Halil. “Mu‘tarıza Cümle ve Kur’ân’da Yer Alış Nedenleri”. Ekev Akademi Dergisi 16/51 (2012), 325-356.
• Begâvî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Mesûd. Me‘âlimü’t-Tenzîl. 4 Cilt. Riyad: Dâru't-Tayyibe, 1418/1997.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saʻîd ʻAbdullâh b. Ömer b. Muhammed eş-Şîrâzî. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Meraşlî. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 1418/1997.
• Câhiz, Ebû Osmân ‘Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-Tebyîn. thk. Abdusselâm Muhammaed Hârûn (Kahire: mektebetu Hancî, ts.
• Cürcânî, Ebû Bekr ‘Abdulkâhir b. ‘Abdurrahmân b. Muhammed. Delâilü’l-i‘câz. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Matbaʻatu’l-Hannacî, 1425/2004.
• Çiçek, Mehmet Halil. et-Tearif ve’t-te‘abir. Beyrut: Daru’l-kutübi’l-ilmiyye, 2020.
• Derviş, Muhyeddîn. İʻrâbu’l-Kur’ân ve beyânuhu. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Yemame, 1415/1994.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. Tefsîrü’l-bahri’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420/1999.
• Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed. İrşâdu’l-ʻakli’s-selîm ila mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, t.s.
• Ezherî, Ebü’l-Velîd Zeynüddîn Hâlid b. ‘Abdillâh b. Ebî Bekr el-Vakkâd. Mûsılü’t-tullâb ilâ Kavâ’idi’l-i’râb. thk. ‘Abdülkerîm Mücâhid. Beyrut: Risale Yayınları, 1417/1996.
• Ferâhîdî, Ebû ʻAbdurrahmân Halîl b. Ahmed. Kitâbu’l-ʻAyn. thk. Mehdî el-Mehzûmî, İbrâhîm es-Sâmirâî. 8 Cilt. b.y.: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed. Me’âricü’l-Kuds fî medârici ma’rifeti’n-nefs. Beyrut: Dâru’l-Afâki’l-Cedîde, 1395/1975.
• Hamidullah, Muhammed. Aziz Kur’ân Çeviri ve Açıklama. çev. Abdulaziz Hatip. İstanbul: Beyan Yayınları, 2000.
• Hâşimî, Ahmed b. İbrâhîm b. Mustafâ. el-Kavâidü’l-Esâsiyye li’l-Lüğati’l-‘Arabiyye. Mısır: Darsaadet, 1355/1936.
• İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. Sırru sınâ’ati’l-i’râb. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1421/2000.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh. Muğni’l-lebîb. thk. Berâkât Yusûf Habbûd. Beyrut: Daru'l-Erkam bin Ebi’l-Erkam ts.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn ʻAbdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. ʻAbdillâh. Şüzûrü’z-zeheb fî ma’rifeti kelâmi’l-ʻArab. thk. ʻAbdulğani ed-Dakr. Suriye: Şirketu’l-Muttehidetu li’t-tevzi’, ts.
• İbn ʻAşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnîsiyye, 1404/1984.
• İbn ʻAtıyye, Ebû Muhammed ʻAbdülhak b. Gâlib b. ʻAbdirrahmân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el-Muharreru’l-vecîz fi tefsîri’l-Kitâbî’l-ʻazîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1422/2001.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-ʻazîm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Tayyibe, 1420/1999.
• İbn Mâlik, Ebû ʻAbdillâh Cemâlüddîn Muhammed b. ʻAbdillâh. el-Elfiyye. Beyrut: Daru İbn Hazm,1423/2002.
• Kalkaşendî, Ahmed b. ʻAli b. Ahmed el-Fizârî. Subhu’l-a’şâ fî sınâ’ati’l-inşâ. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddîn. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Lebdî, Muhammed Semîr Necîb. Mu’cemu’l-mustalahati’n-nahviyeti ve’s-serfiyye. Beyrut: Müessesetü'r-Risâle, 1405/1985.
• Müberred, Ebü’l-ʻAbbâs Muhammed b. Yezîd b. ʻAbdilekber b. ʻUmeyr. el-Kâmil fi’l-edeb. thk. Muhammed Ebû’l Fadl. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-ʻArabî, 11418/997.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn ʻAbdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku't-te’vîl. thk. Yusûf Ali Bedîvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419/1998.
• Râzî, Ebû ʻAbdillâh Fahruddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtihu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 3. Basım, 1420/1999.
• Sabbân, Ebü’l-ʻİrfân Muhammed b. ʻAlî. Hâşiyetü’s-Sabbân ʻalâl-Eşmûnî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1417/1997.
• Sikkît, Ebû Yûsuf Ya‘kûb b. İshâk. Islâhu’l-mantık. thk. Muhammed Mur’ib. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-ʻArabî, 1423/2002.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʻAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Müzhir fî ‘ulûmi’l-luğa ve envaʻihâ. thk. Fuad Ali Mensûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1419/1998.
• Şimşek, Şahin. “Arap Gramerinde İ‘râbta Mahalli Olmayan Cümleler”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/15 (2016), 135-152.
• Tiyek, Fatih - Reyhanlıoğlu, Hilal. “Kur’ân-ı Kerîm’de Ara Cümle Olgusu ve Tefsire Etkisi”. Artuklu Akademi 9/1 (2022), 161-177.
• Vâhidî, Ebü’l-Hasen ʻAlî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. el-Vasît fî tefsîri’l-Kur’ân’il-mecîd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1415/1994.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ʻan hakâiki ğavâmidi’t-tenzîl ve ʻuyûni’l-akâvîli fi vücûhi’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdüsselam Şahin. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 6. Basım, 1436/2015.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Mufassal fî sınâ’ati’l-iʻrâb. thk. Ali b. Melham. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1414/1993.