Dindarlık ve Dua Tutumlarının Bilinçli Farkındalık Üzerindeki Etkileri

Öz

Bu çalışma, dindarlık ve dua tutumlarının bilinçli farkındalık üzerindeki etkilerini incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Günümüz toplumlarında stres, kaygı, depresyon ve tükenmişlik gibi psikolojik sorunların yaygınlığı giderek artmaktadır. Bu bağlamda, bireylerin psikolojik iyi oluşlarını koruyabilmeleri ve geliştirebilmeleri için çeşitli manevi ve psikolojik baş etme yöntemlerine ihtiyaç olduğu görülmektedir. Kökenini manevi geleneklerden alan bilinçli farkındalık (mindfulness), son yıllarda psikoloji literatüründe bireylerin zihinsel sağlıklarını güçlendirmede etkili bir yöntem olarak ele alınmaktadır. Bilinçli farkındalık temelde bireyin şimdiki ana odaklanması, zihin kontrolü ve deneyimlerini kabul etmesi gibi anlamlara gelen bir dizi tecrübe ve uygulamayı içermektedir. Diğer taraftan dindarlık bireylerin yaşamlarını anlamlandırma, değerlerini belirleme ve zorluklarla baş etme süreçlerinde önemli bir rol oynamaktadır. Dua ise dindarlığın en temel uygulamalarından biri olarak öne çıkmaktadır. Bireylerin Allah ile iletişime geçme aracı olarak dua odaklanmanın yoğun olduğu bir uygulamadır. Dindarlık ve dua tutumlarının bireylerin psikolojik süreçleri üzerindeki etkileri üzerine yapılan çalışmaların sayısı giderek artsa da bu iki kavramın bilinçli farkındalıkla ilişkisini birlikte ele alan çalışmalar oldukça sınırlıdır. Oysa dindarlık ve dua, bireylerin zihinsel ve manevi dünyasını şekillendiren iki temel unsur olarak, farkındalık gelişimini de etkileyebilecek potansiyele sahiptir. Bilinçli farkındalığın insanın manevi yaşantılarıyla da ilgili olan evrensel bir durum olduğu düşünüldüğünde dindarlık, dua ve bilinçli farkındalık arasında bir ilişki olduğu iddia edilebilir. Bu çalışma, dindarlığın ve dua tutumlarının bilinçli farkındalık üzerindeki etkilerini konu edinmektedir. Bununla birlikte bilinçli farkındalığın cinsiyet, yaş ve eğitim durumu değişkenlerine göre farklılaşıp farklılaşmadığını test etmek de bu çalışmanın amaçları arasındadır. Araştırmanın örneklemini, farklı yaş gruplarından ve sosyo-demografik özelliklerden oluşan toplam 465 gönüllü katılımcı oluşturmuştur. Araştırma Türkiye’deki yetişkinler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Veri toplama sürecinde Ayten ve Yıldız tarafından geliştirilen Dindarlık Ölçeği, Yaman ve Temiz tarafından geliştirilen “Dua Ölçeği” ile Brown ve Ryan tarafından geliştirilerek Özyeşil vd. tarafından Türkçe’ye uyarlanan “Bilinçli Farkındalık Ölçeği (MAAS)” kullanılmıştır. Araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden ilişkisel tarama modeli uygulanmıştır. Çalışmanın bağımsız değişkenleri, demografik değişkenler (cinsiyet, yaş, eğitim durumu), dindarlık ve dua tutumları; bağımlı değişkeni ise bilinçli farkındalık düzeyidir. Veriler üzerinde betimsel analizler, güvenirlik analizi, normallik analizi, t-testi, ANOVA, korelasyon ve regresyon analizleri uygulanmıştır. Analiz sonuçlarına göre, bilinçli farkındalıkta demografik değişkenlerden cinsiyet ve eğitim durumu değişkenlerine göre anlamlı bir farklılaşma görülmemiştir. Bununla birlikte yaş değişkenine göre 40-59 yaş aralığında olanların 18-39 yaş aralığında olanlara göre bilinçli farkındalık düzeylerinin anlamlı bir şekilde daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Dindarlık ve dindarlığın bilgi/ibadet, inanç/etki alt boyutları ile bilinçli farkındalık arasında anlamlı ve pozitif ilişkiler bulunmuştur. Ayrıca dindarlığın bilinçli farkındalığı yordadığı tespit edilmiştir. Dua tutumlarından tefekkür/rahatlama, istek/şükür boyutu ile bilinçli farkındalık arasında da anlamlı ve pozitif; manevi hoşnutsuzluk ile bilinçli farkındalık arasında anlamlı negatif bir ilişki bulunmuştur. Ayrıca tefekkür/rahatlama ile istek/şükür boyutlarının bilinçli farkındalığı yordadığı görülmüştür. Bilinçli farkındalık ile en güçlü ilişki, dindarlığın bilgi/ibadet boyutunda tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular hem dindarlığın hem de olumlu dua tutumlarının bireylerin farkındalık düzeyini güçlendirdiğini göstermektedir. Bu sonuçlar, manevi danışmanlık, psikolojik destek ve mindfulness temelli müdahalelerde dindarlık ve dua gibi manevi unsurların dikkate alınmasının önemine işaret etmektedir. Bu çalışmadan elde edilen verilerden hareketle, manevi danışmanlık ve rehberlik alanında bilinçli farkındalığı İslami uygulamalarla bütünleştiren yeni modellerin oluşturulması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Bilinçli Farkındalık
• Dindarlık
• Dua
• Tefekkür
• Şükür

The Effects of Religiosity and Prayer Attitudes on Mindfulness

Öz

This study was conducted to examine the effects of religiosity and prayer attitudes, on mindfulness. The prevalence of psychological problems such as stress, anxiety, depression, and burnout is increasing in today's societies. In this context, it is evident that various spiritual and psychological coping methods are needed for individuals to maintain and improve their psychological well-being. Mindfulness, which originates from spiritual traditions, has recently been considered in the psychological literature as an effective method for strengthening individuals' mental health. Mindfulness essentially encompasses a range of experiences and practices that mean focusing on the present moment, mind control, and acceptance of experiences. Religiosity, on the other hand, plays a significant role in individuals' processes of making sense of their lives, determining their values, and coping with challenges. Prayer stands out as one of the most fundamental practices of religiosity. Prayer, as a means of connecting with God, is a practice characterized by intense focus. While the number of studies on the effects of religiosity and prayer on individuals' psychological processes is increasing, studies examining the relationship between these two concepts and mindfulness are quite limited. However, religiosity and prayer, as two fundamental elements that shape individuals' mental and spiritual worlds, have the potential to influence the development of mindfulness. Considering that mindfulness is a universal state related to human spiritual experiences, it can be argued that there is a relationship between religiosity, prayer, and mindfulness. This study examines the effects of religiosity and prayer attitudes on mindfulness. Furthermore, it aims to test whether mindfulness varies according to variables such as gender, age, and educational background. The study sample consisted of 465 volunteer participants from various age groups and socio-demographic characteristics. The study was conducted among adults in Turkey. The data collection process used the Religiosity Scale developed by Ayten and Yıldız, the Prayer Scale developed by Yaman and Temiz, and the Mindful Attention Awareness Scale (MAAS) developed by Brown and Ryan and adapted into Turkish by Özyeşil et al. The correlational survey model, a quantitative research method, was applied in this study. The independent variables of the study were demographic variables (gender, age, education level), religiosity, and prayer attitudes, while the dependent variable was level of mindfulness. Descriptive analyses, reliability analysis, normality analysis, t-test, ANOVA, correlation, and regression analyses were applied to the data. According to the analysis results, no significant difference was observed in mindfulness according to the demographic variables of gender and education level. However, considering the age variable, those aged 40-59 had significantly higher mindfulness levels than those aged 18-39. Significant and positive relationships were found between religiosity and the knowledge/prayer and belief/affect sub-dimensions of religiosity and mindfulness. Furthermore, religiosity was found to predict mindfulness. A significant and positive relationship was found between the meditation/relaxation and wish/gratitude dimensions of prayer attitudes and mindfulness; and a significant negative relationship was found between spiritual dissatisfaction and mindfulness. Furthermore, it was found that the meditation/relaxation and wish/gratitude dimensions predicted mindfulness. The strongest relationship with mindfulness was found in the knowledge/prayer dimension of religiosity. The findings indicate that both religiosity and positive prayer attitudes strengthen individuals' mindfulness levels. These results highlight the importance of considering spiritual elements such as religiosity and prayer in spiritual counseling, psychological support, and mindfulness-based interventions. Based on the data obtained from this study, it is suggested to create new models that integrate mindfulness with Islamic practices in the field of spiritual counseling and guidance.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Mindfulness
• Religiosity
• Prayer
• Contemplation
• Gratitude

Kaynakça

1. Abdul Malek, Jalaluddin vd. “Significance of Mindfulness, Al-Quran Recital and Prayer Factors in Coping with COVID 19 Symptoms”. International Journal of Health Sciences 6/6 (2022), 6380-6400. https://doi.org/10.53730/ijhs.v6nS6.11332
2. Akçe, Havagül. The Relationship Between Spirituality, Mindfulness, and Prayer Among Turkish Emerging Adults. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
3. Albatnuni, Mawdah. Prayer and Well-Being: Do Mindfulness, Optimism, Spirituality, and Social Support Mediate a Relationship Between Prayer and Well-Being in a Canadian-Muslim Population? Ottawa: University of Ottawa, Yüksek Lisans Tezi, 2020. http://hdl.handle.net/10393/40713
4. Albayrak, Ahmet vd. “Dua Tutum Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/34 (2014), 365-372.
5. Aldbyani, Aamer. “Exploring Islamic Mindfulness: Cultural Practices and Their Impact on Public Health Outcomes”. Mindfulness 1/1 (2024), 1-7. https://doi.org/10.1007/s12671-024-02485-5
6. Alispahic, Sabina - Hasanbegovic-Anic, Enedina. “Mindfulness: Age and Gender Differences on a Bosnian Sample”. Psychological Thought 10/1 (2017), 155-166. https://doi.org/10.5964/psyct.v10i1.224
7. Allport, Gordon W. - Ross, J. Michael. “Personal Religious Orientation and Prejudice”. Journal of Personality and Social Psychology 5/4 (1967), 432-443.
8. Angın, Yasemin. “Bilinçli Farkındalık (Mindfulness) ile Dini Şuur Arasındaki İlişkinin Müslüman-Türk Örneklem Üzerinden İncelenmesi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (17 Temmuz 2022), 516-538. https://doi.org/10.53683/gifad.1083881

9. Ardinata, Ardinata vd. “Kepatuhan Minum Obat Pasien Skizofrenia Melalui Terapi Mindfulness Spritual Islam”. Jurnal Ilmu Keperawatan Jiwa 2/2 (2019), 79-82. https://doi.org/10.32584/jikj.v2i2.251
10. Arslan, Irmak. “Bilinçli Farkındalık, Depresyon Düzeyleri ve Algılanan Stres Arasındaki İlişki”. Birey ve Toplum Dergisi 8/2 (2018), 73-86. https://doi.org/10.20493/birtop.477445
11. Atalay, Merve. Mersin Üniversitesi Çalışanlarında Bilinçli Farkındalık ve Psikolojik Dayanıklılık İlişkisi. Mersin: Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
12. Avşar, Nurefşan. Yaşam Doyumunun Yordanmasında Bilinçli Farkındalık ve Sosyal Beceriler. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
13. Aydın, Cüneyd. Birey ve Kutsal Destek. Ankara: Sonçay Yayınları, 2024.
14. Aydın, Cüneyd. “Dindarlık ile Bilinçli Farkındalık Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 47 (2019), 241-269. https://doi.org/10.17120/omuifd.617003
15. Aydoğan, Gözde. Evli Bireylerin Evlilik Doyumlarının Psikolojik İyi Oluş, Eş Desteği, Bilinçli Farkındalık Düzeyleri ve Bazı Kişisel Değişkenler Açısından İncelenmesi. İstanbul: Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
16. Ayten, Ali. Prososyal Davranışlarda Dindarlık ve Empatinin Rolü. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
17. Ayten, Ali - Yıldız, Refik. “Dindarlık, Hayat Memnuniyeti İlişkisinde Dini Başa Çıkmanın Rolü Nedir? Emekliler Üzerine Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 16/1 (2016), 281-308.
18. Balıkçı, Üsame. Bilgelik, Bilinçli Farkındalık ve Dindarlık Arasındaki İlişki. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
19. Bayrak, Emine - Eryücel, Sema. “Z Kuşağında Bilinçli Farkındalık, Yaşamın Anlamı ve Manevi Kaynaklar”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 61 (2024), 141-151. https://doi.org/10.29288/ilted.1415755
20. Boyce, Maree - Sawang, Sukanlaya. “Unpacking the Role of Mindfulness in Conscientiousness and Spirituality”. Interdisciplinary Journal of Research on Religion 10/6 (2014), 1-27.
21. Brown, Kirk Warren - Ryan, Richard M. “The Benefits of Being Present: Mindfulness and Its Role in Psychological Well-Being”. Journal of Personality and Social Psychology 84/4 (2003), 822-848. https://doi.org/10.1037/0022-3514.84.4.822
22. Büyüköztürk, Şener vd. Sosyal Bilimler İçin Çok Değişkenli İstatistik: SPSS ve LISREL Uygulamaları. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2012.
23. Cilacı, Osman. “Dua”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9/529-530. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
24. Creswell, J. David vd. “Mindfulness-Based Stress Reduction Training Reduces Loneliness and Pro-Inflammatory Gene Expression in Older Adults: A Small Randomized Controlled Trial”. Brain, Behavior, and Immunity 26/7 (2012), 1095-1101. https://doi.org/10.1016/j.bbi.2012.07.006
25. Demir, Volkan. “Bilinçli Farkındalık Temelli Kognitif Terapi Programının Bireylerin Depresif Belirti Düzeyleri Üzerine Etkisi”. Psikoloji Çalışmaları 35/1 (2015), 15-26.
26. Esen Ateş, Nesibe. “Dua ve Dinî Başa Çıkma: Şehit Aileleri, Gaziler ve Gazi Aileleri Örneği”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/33 (2019), 35-64. https://doi.org/10.35209/ksuifd.558288
27. Farb, Norman vd. “Prevention of Relapse/Recurrence in Major Depressive Disorder with Either Mindfulness-Based Cognitive Therapy or Cognitive Therapy”. Journal of Consulting and Clinical Psychology 86/2 (2018), 200-204. https://doi.org/10.1037/ccp0000266
28. Feuille, Margaret - Pargament, Ken. “Pain, Mindfulness, and Spirituality: A Randomized Controlled Trial Comparing Effects of Mindfulness and Relaxation on Pain-Related Outcomes in Migraineurs”. Journal of Health Psychology 20/8 (2015), 1090-1106. https://doi.org/10.1177/1359105313508459
29. Gashi, Feim. “Dua ve Hayat Memnuniyeti Üzerine Karşılaştırmalı Bir Araştırma (Kırklareli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ve Fen-Edebiyat Fakültesi Öğrencileri Örneği)”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/2 (2016), 1-29.
30. Genç, Duygu. Mevlânâ Düşüncesinde Mindfulness. Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
31. Glock, Charles Y. - Stark, Rodney. Religion and Society in Tension. Chicago: Rand McNally, 1965.
32. Güler, Kahraman - Usluca, Muhammed. “Yetişkin Bireylerde Bilinçli Farkındalık ile Yaşam Doyumu Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi 5/1 (2021), 372-383. https://doi.org/10.47525/ulasbid.868875
33. Güzel, Sümeyra. Telkin ve Terapide Duanın Önemi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
34. Hayes, Steven C. “Acceptance and Commitment Therapy, Relational Frame Theory, and the Third Wave of Behavioral and Cognitive Therapies”. Behavior Therapy 35/4 (01 Eylül 2004), 639-665. https://doi.org/10.1016/S0005-7894(04)80013-3
35. Holdcroft, Barbara. “What is Religiosity?” Catholic Education: A Journal of Inquiry and Practice 10/1 (2006).
36. Holzel, Britta vd. “How Does Mindfulness Meditation Work? Proposing Mechanisms of Action From a Conceptual and Neural Perspective”. Perspectives on Psychological Science 6/6 (2011), 537-559. https://doi.org/10.1177/1745691611419671
37. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
38. Ijaz, Shahid vd. “Mindfulness in Salah Prayer and Its Association with Mental Health”. Journal of Religion and Health 56/6 (2017), 2297-2307. https://doi.org/10.1007/s10943-017-0413-1
39. Isgandarova, Nazila. “Muraqaba as a Mindfulness-Based Therapy in Islamic Psychotherapy”. Journal of Religion and Health 58/4 (2019), 1146-1160. https://doi.org/10.1007/s10943-018-0695-y
40. James, William. The Varieties of Religious Experience. New York: Longmans, Green and Co, 1902.
41. Jimenez, Sherlyn S. vd. “A Mindfulness Model of Affect Regulation and Depressive Symptoms: Positive Emotions, Mood Regulation Expectancies, and Self-Acceptance as Regulatory Mechanisms”. Personality and Individual Differences 49/6 (2010), 645-650. https://doi.org/10.1016/j.paid.2010.05.041
42. Johnson, Nathaniel J. - Kil, Hali. “Mindfulness Across the Lifespan: Psychometric Properties and Age Invariance of the FFMQ-15”. Mindfulness 16/2 (2025), 332-346. https://doi.org/10.1007/s12671-024-02511-6
43. Kabat-Zinn, Jon. “Mindfulness-Based Interventions in Context: Past, Present, and Future”. Clinical Psychology: Science and Practice 10/2 (2003), 144-156. https://doi.org/10.1093/clipsy.bpg016
44. Kabat-Zinn, Jon. Yeni Başlayanlar İçin Farkındalık. çev. Sevinç Seyla Tezcan. İstanbul: Pegasus Yayınları, 2019.
45. Langer, Ellen J. Farkındalık. çev. Özlem Özarpacı. Pegasus Yayınları, 2020.
46. Lazaridou, Asimina - Pentaris, Panagiotis. “Mindfulness and Spirituality: Therapeutic Perspectives”. Person-Centered & Experiential Psychotherapies 15/3 (02 Temmuz 2016), 235-244. https://doi.org/10.1080/14779757.2016.1180634
47. Lykins, Emily L. B. “Mindfulness, Consciousness, Spirituality, and Well-Being”. Religion and Spirituality Across Cultures. ed. Chu Kim-Prieto. 203-225. Dordrecht: Springer Netherlands, 2014. https://doi.org/10.1007/978-94-017-8950-9_11
48. Mahlo, Leeann - Windsor, Tim D. “Older and More Mindful? Age Differences in Mindfulness Components and Well-Being”. Aging & Mental Health 25/7 (2021), 1320-1331. https://doi.org/10.1080/13607863.2020.1734915
49. Majidi, S. A. “Recitation Effect of Holy Quran on Anxiety of Patients Before Undergoing Coronary Artery Angiography”. Journal of Guilan University of Medical Sciences 13/49 (2004), 61-67.
50. Öztürk, Ayfer vd. “Investigation of the Relationship Between Mindfulness, Social Media Addiction and Psychological Resilience Levels in Nursing Students”. Journal of Modern Nursing Practice and Research 4/3 (2024), 1-14. https://doi.org/10.53964/jmnpr.2024017
51. Özyeşil, Zümra vd. “Bilinçli Farkındalık Ölçeği’ni Türkçeye Uyarlama Çalışması”. Eğitim ve Bilim 36/160 (2011), 224-235.
52. Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York London: The Guilford Press, Revised ed. edition., 1997.
53. Park, Crystal. “Religion as a Meaning‐Making Framework in Coping with Life Stress”. Journal of Social Issues 61/4 (2005), 707-729. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.2005.00428.x
54. Peker Akman, Tuğçe - Demir, Melek. “Üniversite Öğrencilerinin Bilinçli Farkındalıkları ile Bilişsel Esneklikleri Arasındaki İlişki”. Yaşam Becerileri Psikoloji Dergisi 5/9 (30 Haziran 2021), 11-20. https://doi.org/10.31461/ybpd.879554
55. Peker, Hüseyin. Din Psikolojisi. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2003.
56. Purwanto, Setiyo vd. “Effect of Mindfulness Dhikr Breathing Therapy for Insomniacs on Quality of Life: A Randomized Controlled Trial”. Islamic Guidance and Counseling Journal 6/2 (2023), 1-16. https://doi.org/10.25217/0020236368800
57. Segal, Zindel V. vd. Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression. New York London: Guilford Press, 2013.
58. Seyhan, Beyazıt Yaşar. “Dini Şuur Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. EKEV Akademi Dergisi 19/61 (2015), 377-392.
59. Siegel, Daniel J. Akılgözü: Bilinçli Farkındalık ve Kendini İyileştiren Beyin. çev. Ladin Arda. İstanbul: Diyojen Yayıncılık, 2020.
60. Siegel, Ronald D. vd. “Mindfulness: What is This? Where Did It Come From?” Clinical Handbook of Mindfulness. 17-35. Italy: Springer, 2009.
61. Teasdale, J. D. vd. “Prevention of Relapse/Recurrence in Major Depression by Mindfulness-Based Cognitive Therapy”. Journal of Consulting and Clinical Psychology 68/4 (2000), 615-623. https://doi.org/10.1037//0022-006x.68.4.615
62. Temme, Leslie J. - Kopak, Albert M. “Maximizing Recovery Through the Promotion of Mindfulness and Spirituality”. Journal of Religion & Spirituality in Social Work: Social Thought 35/1-2 (2016), 41-56. https://doi.org/10.1080/15426432.2015.1067591
63. Williams, Mark - Penman, Danny. Mindfulness. çev. Belgin Selen Haktanır. İstanbul: Diyojen Yayıncılık, 2024.
64. Yalçın, S. Barbaros. “Spiritual Expressions’ Prediction of Mindfulness: The Case of Prospective Teachers”. Universal Journal of Educational Research 6/6 (2018), 1216-1221. https://doi.org/10.13189/ujer.2018.060612
65. Yaman, Erkan - Temiz, Yunus Emre. “Dua Ölçeği’nin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Değerler Eğitimi Dergisi 12/28 (2014), 193-219.
66. Yavuz, Betül. Öğretmen Adaylarında Psikolojik Dayanıklılık ve Bilinçli Farkındalık Arasındaki İlişki: Manevi İyi Oluşun Rolü. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
67. Yılmam, Busecan. Bilinçli Farkındalık Ve Öz-Duyarlılığın Öznel İyi Oluş Üzerindeki Etkisi. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
68. Yorulmaz, Ayşenur. Duygu Düzenleme Güçlüğü, Bilinçli Farkındalık ve Aleksitiminin Somatizasyon Belirtilerini Yordayıcı Etkilerinin İncelenmesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
69. Yüksekbilgili, Naime Şimşek. “Bilinçli Farkındalık Düzeyi ile Bireysel Mutluluk Düzeyi Arasındaki İlişki Üzerine Bir Araştırma”. Uluslararası Akademik Yönetim Bilimleri Dergisi 6/8 (2020), 63-72.