al-Jâhız and the Emergence of Systematic Literary Criticism

Öz

This study examines the formative process of classical Arabic literary criticism and explores the distinctive position of Abū ʿUthmān al-Jāḥiẓ (d. 255/869) within this intellectual tradition. During the second and third centuries of the Hijra, Arabic literary criticism had not yet acquired the status of an independent and systematic discipline; rather, it developed through scattered evaluations within literary and encyclopedic works, embedded in broader discussions of poetry, language, rhetoric, and aesthetic taste. In this context, although al-Jāḥiẓ did not compose an independent work devoted exclusively to literary criticism, he played a decisive role in the formation of the conceptual and methodological foundations of Arabic literary critique. Al-Jâhız’s views on literary criticism are dispersed across several of his works, most notably al-Bayān wa’l-Tabyīn, Kitāb al-Ḥayawān, Kitāb al-Bukhalāʾ, and his epistles (rasāʾil). These texts contain significant reflections on the value of poetry, the nature of aesthetic judgment, and the criteria by which literary excellence is determined. Rather than constructing a rigid and comprehensive theory, al-Jāḥiẓ adopts a critical approach grounded in linguistic intuition, observation, and comparison. In this respect, he represents an early form of critical consciousness that precedes fully systematized theoretical frameworks. At the center of al-Jāḥiẓ’s literary thought lies the relationship between wording (lafẓ) and meaning (maʿnā). He rejects approaches that seek literary value exclusively in either wording or meaning, arguing instead that true literary excellence arises from the balance and harmony between the two. According to al-Jāḥiẓ, meanings are generally accessible to the human intellect, whereas literary distinction emerges from the manner in which these meanings are shaped and articulated through language. This perspective may be regarded as an early and influential formulation of the lafẓ–maʿnā debate, which would later assume a central place in Arabic rhetoric and literary criticism. In his conception of poetry, al-Jāḥiẓ does not confine it to metrical and rhymed speech alone; rather, he views poetry as an aesthetic structure formed through imagination, descriptive power, and linguistic craftsmanship. Within this framework, he identifies four fundamental components of ideal poetry: ṣibgha (the overall tonal and stylistic coloring of the poem), lafẓī ṣiyāgha (the formal structuring of wording), meter, and imagery. These elements enable an integrated evaluation of both the technical and aesthetic dimensions of poetry, demonstrating that poetic criticism cannot be reduced to one-dimensional criteria. Within this general framework, al-Jāḥiẓ’s approach to the issue of poetic sariqa (plagiarism) is also noteworthy. The problem of sariqa occupied critics for a long period, leading to the composition of independent works attributed to poets such as Abū Tammām and al-Buḥturī. By contrast, al-Jāḥiẓ does not treat sariqa as a central critical problem; instead, he adopts a more cautious and measured stance in his assessments. According to him, the circulation of certain meanings among poets is inevitable and cannot always be classified as plagiarism. Some similes and meanings embedded in collective social and cultural memory naturally recur in the poetry of different authors. Al-Jāḥiẓ considers the sharing of meanings to be a natural consequence of poetic practice, while regarding the direct appropriation of an original meaning produced through reflection and effort as sariqa. He also notes that certain meanings become so closely associated with particular poets that they function as distinctive markers of their authorship and therefore cannot legitimately be appropriated by others. Al-Jāḥiẓ further addresses the problems of plagiarism and poetic forgery (intiḥāl) in conjunction with the criteria formulated by Ibn Sallām al-Jumaḥī. He employs the presence of meanings that contradict a poem’s historical context as a key critical criterion, particularly viewing the appearance of Islamic concepts in poems attributed to pre-Islamic poets as evidence of fabrication. His evaluation of verses attributed to al-Afwah al-Awdī, which contain notions related to Qurʾānic cosmology, clearly illustrates how al-Jāḥiẓ applies what may be termed a “meaning-based criterion” in assessing poetic authenticity. In conclusion, this study demonstrates that al-Jāḥiẓ, rather than establishing a systematic critical theory, played a formative role in the early period of classical Arabic literary criticism by expanding its conceptual horizons and deepening its methodological sensitivity.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and rhetoric
• Arabic literatüre
• Literary criticism
• al-Jâhız
• Lafz-ma‘nâ (expression-meaning)
• Qadîm-muhdas.

Teşekkür

I would like to thank Prof. Dr. Şükran FAZLIOGLU for her valuable comments and suggestions during the preparation of this study, as well as for her constructive feedback, which greatly contributed to the development of this research.

Ebû Osman el-Câhız ve Sistematik Edebî Eleştirinin Doğuşu

Öz

Bu araştırma, klasik Arap edebî tenkidinin teşekkül sürecini incelemekte ve Ebû Osman el-Câhiz’in (öl. 255/869) bu entelektüel gelenek içindeki özgün konumunu ele almaktadır. Hicrî II. ve III. yüzyıllarda Arap edebî tenkidi henüz müstakil ve sistematik bir disiplin hüviyeti kazanmamış; daha çok dil, belâgat ve şiir etrafındaki tartışmalar içerisinde, edebî ve ansiklopedik eserlerde dağınık değerlendirmeler şeklinde gelişmiştir. Bu bağlamda Câhiz, edebî tenkide tahsis edilmiş bağımsız bir eser kaleme almamış olmakla birlikte, Arap edebî eleştirisinin kavramsal ve yöntemsel temellerinin oluşumunda belirleyici bir rol oynamıştır. Câhiz’in edebî eleştiriye dair görüşleri başta el-Beyân ve’t-tebyîn, Kitâbu’l-hayevân, Kitâbu’l-buhalâ ve risaleleri olmak üzere çeşitli eserlerine dağılmış durumdadır. Bu metinlerde şiirin değeri, estetik yargının mahiyeti ve edebî üstünlüğün hangi ölçütlerle belirlendiği gibi konulara ilişkin önemli değerlendirmeler yer almaktadır. Câhiz, bütüncül bir teori inşa etmekten ziyade, dilsel sezgiye, gözleme ve karşılaştırmaya dayalı eleştirel bir yaklaşım benimsemiş; bu yönüyle sistematik bir eleştiri teorisinden önce gelen bir eleştirel yaklaşım örneği ortaya koymuştur. Câhiz’in edebî düşüncesinin merkezinde lafız-anlam ilişkisi yer almaktadır. O, edebî değerin yalnızca lafızda veya yalnızca anlamda aranmasına dayalı yaklaşımları reddederek, bu iki unsur arasındaki denge ve uyumun esas olduğunu savunur. Câhiz’e göre anlamlar insan zihnine genel olarak açıktır; edebî ayrıcalık ise bu anlamların dil aracılığıyla nasıl biçimlendirildiğinde ortaya çıkar. Bu yaklaşım, daha sonraki belâgat ve edebî tenkit literatüründe merkezî bir konum kazanacak olan lafız-anlam tartışmasının erken ve etkili bir formülasyonu olarak değerlendirilebilir. Şiirin mahiyetine dair yaklaşımında Câhiz, şiiri yalnızca vezinli ve kafiyeli sözle sınırlamaz; onu hayal gücü, tasvir yeteneği ve dilsel dokuma sanatıyla şekillenen estetik bir yapı olarak görür. Bu çerçevede ideal şiirin dört temel unsurundan söz eder: Sıbğa (şiirin genel üslup rengi ve havası), lafzî sıyâğa (lafzın biçimsel örgüsü), vezin ve tasvir. Bu unsurlar, şiirin hem teknik hem de estetik boyutlarını birlikte değerlendirmeye imkân tanımakta; şiir eleştirisinin tek boyutlu ölçütlerle yapılamayacağını göstermektedir. Bu genel çerçeve içerisinde Câhiz’in şiir serikası ve intihal meselesine yaklaşımı da dikkat çekicidir. Serika konusu münekkitleri uzun süre meşgul etmiş ve Ebû Temmâm ile Buhturî gibi şairlere nispetle müstakil eserler kaleme alınmıştır. Buna karşılık Câhiz, serikayı merkezî bir problem olarak ele almamış; konuya dair değerlendirmelerinde daha temkinli ve ölçülü bir tutum sergilemiştir. Ona göre, belirli anlamların şairler arasında ortaklaşa dolaşması kaçınılmazdır ve bu durum her zaman serika olarak nitelendirilemez. Toplumsal ve kültürel hafızada yer etmiş bazı teşbih ve anlamlar, doğal olarak farklı şairlerin şiirlerinde benzer biçimlerde ortaya çıkabilir. Câhiz, anlamların paylaşımını şiirin tabii bir sonucu olarak görmüş; ancak tefekkür ve emekle ortaya konmuş özgün bir anlamın doğrudan alınmasını serika kapsamında değerlendirmiştir. Ayrıca bazı anlamların belirli şairlerle özdeşleştiğini ve adeta o şairin alameti hâline geldiğini ifade etmiş; bu tür anlamların başkaları tarafından kullanılamayacağını belirtmiştir. Câhiz ayrıca şiirde intihal ve uydurma problemini, İbn Sellâm el-Cumahî’nin ortaya koyduğu ölçütlerle birlikte ele almıştır. Şiirlerin tarihsel bağlamına aykırı anlamlar içermesini önemli bir eleştiri kriteri olarak kullanmış; özellikle İslâmî kavramların Câhiliye şairlerine nispet edilen şiirlerde yer almasını, şiirin uydurma olduğuna delil saymıştır. el-Efveh el-Evdî’ye nispet edilen beyitler hakkındaki değerlendirmesi, Câhiz’in “mana ölçütü”nü nasıl uyguladığını açıkça göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Câhiz’in klasik Arap edebî tenkidinin erken döneminde, sistematik bir teori kurmaktan ziyade, eleştirel düşüncenin kavramsal ufkunu genişleten ve yöntemsel hassasiyetini derinleştiren bir rol üstlendiğini ortaya koymaktadır. Kadîm-muhdes ayrımı, lafız-anlam ölçütü, şiir estetiği, serika ve intihal meselelerine dair görüşleriyle Câhiz, hem çağdaşlarını hem de kendisinden sonra gelen münekkitleri derinden etkilemiş; Arap edebî tenkidinin olgunlaşma sürecinde kritik bir eşik teşkil etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Edebî eleştiri
• Câhiz
• Lafız-anlam
• Kadîm-muhdes.

Teşekkür

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde kıymetli görüş ve değerlendirmeleriyle katkı sağlayan, yapıcı eleştirileriyle araştırmanın olgunlaşmasına destek olan Prof. Dr. Şükran FAZLIOĞLU’na teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Abbas, İhsan. Târîhu’n-nakdi’l-edebî inde’l-arab. Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, 1983.
2. Abdurabbih, Fevzi es-Seyyid. el-Mekâyîsü’l-Belâğiyye inde’l-Câhiz fi’l-beyân ve’t-tebyîn. Kahire: Mektebetu’l- Angelo el-Mısrıyye, 2005.
3. ‘Abdurrahmân Bintu’ş-Şâtı’, Âişe. Kıyem ceddīe li’l-edebi’l-‘Arabī el-kadīm ve’l-mu‘āsır. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, 1970.
4. Adnan, Saîd. el-İtticâhâtu’l-Felsefiyye fi’n-nakdi’l-edebî inde’l-Arab fi’l-asri’l-Abbâsî. Beyrut: Dâru’r-Râidi’l-Arabî, 1987.
5. Akûb, İsa Ali. et-Tefkîru’n-nakdî 'inde’l-Arab. Beyrut: Dâru’l-Fikr el-Muasır, 1997.
6. Âmidî, Ebu’l-Kâsım. el-Müvâzene beyne şi’ri Ebî Temmâm ve’l-Buhturî. Kahire: Mektebetu Hancî, 1994.
7. Araz, İsmail. Klasik Arap Edebiyatında Şiir Eleştirisi: İbn Sellâm el-Cumahî Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
8. Askerî, Ebû Hilâl. es-Sınâ‘ateyn. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî - Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. Beyrut: el- Mektebetü’l-Unsuriyye, 1419.

9. Bâkıllânî, Ebû Bekir. İ’câzu’l-Kur’ân. ed. Es-Seyyid Ahmed Sagr. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1997.
10. Boyalık, Mehmet Taha. Dil, Söz ve Fesahat. İstanbul: Klasik Yayınları, 2016.
11. Câhiz, Ebû Osman. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâru ve Mektebetu Hilâl, 2002.
12. Câhiz, Ebû Osman. Kitâbu’l-hayevân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
13. Câhiz, Ebû Osman. Resâilü’l-Câhiz. ed. Abdusselam Muhammed Harun. Beyrut: Mektebetu Hancî, 1964.
14. Cebbûrî, Yahyâ. Şi‘ru’l-muḫaḍramīn ve es̠eru’l-İslāmi fīh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1981.
15. Cerîs, İbrahim Halil. Kitâbân li’l-Câhiz: Kitâbu’l-muallimîn ve Kitâbun fi’r-red ale’l-müşebbehe. Tel Aviv: Mektebe ve Matbaatu Surucî, 1980.
16. Cumahî, İbn Sellâm. Tabakâtu fuhûli’ş-şu’arâ. thk. Mahmud Muhammed Şakir. Kahire: Dâru’l-Medenî, 1974.
17. Cürcânî, Ebu’l-Hasan Abdulaziz. el-Vasâta beyne’l-Mütenebbî ve husûmihî. ed. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim - Ali Muhammed el-Bicâvî. Kahire: Matbaatu İsa el-Bâbî el-Halebî, ts.
18. Dayf, Şevki. en-Nakd. Kahire: Dâru’l-Mearif, 1984.
19. Dayf, Şevki. Târîhu’l-edebi’l-’Arabî el-’asru’l-câhilî. Kahire: Dâru’l-Maarîf, ts.
20. Emânî, Rıza. “Dirâsetu erâi’l-Câhiz havle’ş-şi’r ve nakdihî”. Dirâsetu’n-Nakdi ve’t-Tercüme fi’l-Lugati’l-Arabiyyeti ve Adâbihâ Dergisi 2/Bahar (2012), 25-42.
21. Fîl, Tevfik. “Nazariyyetü’l-Câhiz fi’ş-şi’r”. Qspace. https://qspace.qu.edu.qa/bitstream/handle/10576/8944/029417- 0001-fulltext.pdf?sequence=4&isAllowed=y
22. Gassâb, Velid. et-Turâsu’n-Nakdî ve’l-Belâğî 'inde’l-Mu‘tezile. Katar: Dâru’s-Sekâfe, 1985.
23. Hallikân, Ebu’l-Abbas Şemsuddîn. Vefeyâtu’l-a’yân. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır, 1900.
24. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed b. Abdullah. eş-Şi’r ve’ş-şuarâ. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2002.
25. İbn Tabâtabâ, Ebu’l-Hasan. ‘İyâru’ş-şi’r. ed. Abdulazîz b Nâsır el-Mâni’. Kâhire: Mektebetu Hâncî, ts.
26. İbrahim, Taha Ahmed. Târîhu’n-nakdi’l-edebî ’ınde’l-Arabi mine’l-’asri’l-câhiliyyi ile’l-karni’l-hicrî. Mısır: el- Hey’etü’l-Mısrıyyetü’l-Âmmetü li’t-Te’lîf ve’n-Neşr, 1937.
27. Konaklı, Numan. “İ’câzu’l-Kur’an Düşüncesinin Temelleri: Câhiz Örneği”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 9/1 (2009), 185-209.
28. Matlûb, Ahmed. İtticâhâtü’n-nakdi’l-edebî fi’l-karni’r-râbi li’l-hicrati. Beyrut: Vikâletü’l-Matbûât, 1. Basım, 1973.
29. Merzubânî, Ebû Ubeydullah. el-Muvaşşah. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
30. Mısrî, Muhammed Abdülganî. Nazarıyyetü’l-Câhiz fi’n-nakdi’l-edebî. Amman: Dâru Mecdelâvî, 1. Basım, 1987.
31. Necm, Vedî'a Taha. el-Câhiz ve’n-nakdi’l-edebî. Kuveyt: Havliyyâtu Külliyyeti’l-Edeb, 1899.
32. Özdoğan, M. Akif. “Klasik Arap Edebî Tenkidine Genel Bir Bakış”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/1 (ts.), 1-28.
33. Soysal, Zeynel Abidin. Câhiz’in Edebî Tenkit Düşüncesinde Lafız ve Mana. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
34. Soysal, Zeynel Abidin. “Klasik Arap Edebî Tenkidinde Nesnelliğin İmkânı Üzerine: Nâbiga ez-Zübyânî ile Hassân b. Sâbit Tartışması ve ‘Mina’ Şiiri Üzerindeki Değerlendirmeler Bağlamında”. Uludağ İlahiyat Dergisi 32/1 (2023), 125- 155.
35. Soysal, Zeynel Abidin - Fazlıoğlu, Şükran. “Lafız-Mana Tartışmaları Bağlamında Câhız’ın Lafız Taraftarı Olduğu İddiasının Mecaz Düşüncesi Üzerinden Eleştirisi”. Tokat İlmiyat Dergisi 13/2 (30 Aralık 2025), 363-382.
36. Sûlî, Ebû Bekir b. Muhammed. Ahbâru Ebî Temmâm. thk. Halil Mahmud Asâkir vd. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 1980.
37. Şeşen, Ramazan. “Câhiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/24-26. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
38. Yavuz, Yusuf Şevki. “SARFE”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/140-141. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
39. Yılmaz, Mehmet. Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in Asr-ı Saâdet Arap Şiirine Etkisi. Bursa: Emin Yayınları, 2015.
40. Zehebî, Şemsuddîn. Siyeru a‘lâmi’n-nubelâ. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.