Adalet Dairesi Kavramına Ait Kısa Formun Yeni Bir Türü
Öz
Kısa ve uzun formlarıyla birlikte, adalet dairesi kavramı, İslâm siyaset düşüncesinin en önemli ve merkezi kavramlarından biri olduğu gibi bu düşüncenin bir formül halinde özlü bir ifadesine de karşılık gelmektedir. Bu makale, adalet dairesi kavramına ilişkin dört İslâm tarihi eserinde rivayet edilen yeni bir örneği ele alıp incelemektedir. Makalenin odağında, iki problem veya soru yer almaktadır. Birincisi, makalede inceleme konusu olan örneğin, kaynağı, formu, yapısı ve unsurları göz önünde tutulduğunda, adalet dairesi kavramının kısa formuyla ilişkilendirilebilir olup olmadığı sorusu ya da problemidir. Adalet dairesi kavramının kısa formuyla ilişkilendirilmesi mümkünse şayet, bu durumda, makalenin konusu olan örnek, kısa formun üç türünden birine ait olarak mı düşünülmelidir? Yoksa bu örneği, bu üç türün dışında yeni bir tür olarak kabul etmek mi daha uygundur? İkinci soru ya da problem: Makalede dikkate alınan tarihçiler, atıfta bulundukları adalet dairesi örneğinin hangi unsurlarını öne çıkarmaya çalışmaktadırlar? Bunun yanı sıra, aynı tarihçiler, öne çıkarmayı istedikleri bu unsurların içeriklerinin açıklanmasından hareketle, adalet dairesi kavramının söz konusu örneğini, İslâm siyaset düşüncesi yahut felsefesi açısından, hangi bağlamın içine yerleştirmektedirler? Bu çerçevede; makale, iki iddiayı temellendirmeyi amaçlamaktadır. Bu iddialarla ilgili yaptığımız değerlendirmeler ve analizler, aynı zamanda makalenin sonuçlarını da belirleyip yansıtmaktadır. Birinci iddia, makalede incelenen adalet dairesi örneği, kaynağı, formu, yapısı ve unsurları yönüyle adalet dairesi kavramına ait olan kısa formun altına yerleştirilmelidir, bununla birlikte, kısa formun üç türüyle karşılaştırıldığında bu üç türden farklı olarak, kısa formun dördüncü bir türü olarak görülmelidir. Unsurları bir araya getiren formunun kısa formun diğer türleriyle benzerlik göstermesi, dolayısıyla cümlelerin kuruluşunun kısa formun özelliğini ifade etmesi ve aynı şekilde kısa formun diğer türleriyle ortak unsurlara sahip olması, makalenin konusunu teşkil eden yeni adalet dairesi örneğinin, kısa form kategorisi altında görülebileceğine işaret etmektedir. Diğer taraftan, yeni adalet dairesi örneğinin kısa formun üç türünden farklı dördüncü bir tür olarak değerlendirilebileceğini gösteren gerekçeler de vardır: Yeni adalet dairesi örneğinin kaynağı Abbasî halifesi-sultanı Mansûr’a atfedilmektedir. Her cümlenin sonundaki unsurun bir sonraki cümlenin başına gelmeyen bir yapısı bulunmaktadır. Kısa formun, diğer üç türüyle ortak olan unsurlar dışında onlardan farklı unsurları da mevcuttur. Tarihçiler, adalet dairesinin yeni örneğini ilişkilendirdikleri bağlamı kuran temel unsurların açıklanmasında önemli oranda din dilini kullanmaktadırlar. İkinci iddia, söz konusu tarihçiler, adalet dairesi kavramının bu yeni örneğine, Abbasî halifesi Mansûr özelinde, siyasî iktidarın istikrarı ve meşruiyeti bağlamında atıfta bulunmaktadırlar. Buna göre, iktidarın istikrarı ve meşruiyeti, halife-sultanın, fiziksel-bedensel olarak güçlü, heybetli ve zihinsel olarak zeki olması, siyasî iletişim âdâbını bilmesi, dinî ilimlerde yeterliliğinin bulunması ve halife olarak Peygamber soyundan gelmesi gibi üstün özelliklerinin yanı sıra, dinî-ahlâkî ve siyasî üstünlüklere sahip olmasına bağlıdır. Bu dinî-ahlâkî ve siyasî üstünlükler, adalet dairesinin salah, takva, adalet ve itaat unsurlarına dayanmaktadır. Takva ve salah, Allah’ın emirlerini yerine getirip yasaklarından sakınarak dindar bir yaşama sahip olması yönüyle, adalet ise yönetilenlerin rızasını almak yoluyla onları itaat ettirmesi bakımından, halifeye-sultana ait iktidarın istikrarının ve meşruiyetinin temel dayanaklarıdır.
Anahtar Kelimeler
A New Type of Short Form Belonging to the Concept of Circle of Justice
Öz
The circle of justice is a central concept of Islamic political thought. This article examines a new example of the circle of justice narrated in four Islamic historical works and focuses on two questions. The first is whether the new example can be related to the short form of the circle of justice. If so, should this example be considered a fourth type of the short form, outside the three existing types? The second question is what elements of the new example of the circle of justice do the historians emphasize? In addition, based on the explanation of the contents of these elements that they highlight, in what context do the historians place the example of the circle of justice in terms of Islamic political thought? Within this framework, the article aims to substantiate two claims. Our analyses of these claims also reflect the article's conclusions. The first claim is that the new example of the circle of justice should be placed under the short form in terms of its source, form, structure and elements. However, when compared with the three types of the short form, it should be seen as a fourth type of the short form. The fact that its form combining elements is similar to the other types of the short form, the construction of the sentences expresses the characteristics of the short form, and it has common elements with the other types of the short form indicates that this new example of the circle of justice can be seen under the short form category. On the other hand, the fact that its source is attributed to the Abbasid caliph-sultan Mansur, that the element at the end of each sentence has a structure that does not occur at the beginning of the next sentence, that it has different elements besides the elements common to the other three types of the short form, and that the historians use a religious language in explaining the basic elements that establish the context with which they associate the new example of the circle of justice, show that the new example of the circle of justice can be considered as a fourth type of the short form. The second claim is that the historians refer to the new example of the circle of justice, specifically in the case of caliph al-Mansur, in the context of the stability and legitimacy of political power. Accordingly, the stability and legitimacy of the power depend on the caliph-sultan having religious, moral and political superiorities. These religious, moral, and political superiorities are based on the elements of righteousness, piety, justice, and obedience within the circle of justice. Piety and righteousness, in terms of living a pious life by fulfilling God's commands and avoiding His prohibitions, and justice, in terms of gaining the consent of the governed and ensuring their obedience, are the fundamental foundations of the stability and legitimacy of the caliph-sultan's power.
Anahtar Kelimeler
