Yusuf el-Bahrânî’nin (öl. 1186/1772) “el-Ḥadâʾiḳu’n-nâżıra fî aḥkâmi’l-ʿitreti’ṭ-ṭâhire” Adlı Eseri Bağlamında Ca‘ferî Mezhebinde Mutedil Ahbârîliğin Karakterine Dair Bir Sorgulama

Öz

Bu çalışma, İmâmî gelenekte Ahbârî–Usûlî ayrışması bağlamında Yusuf el-Bahrânî’nin usûl anlayışını incelemeyi ve literatürde yaygın biçimde kullanılan “Mutedil Ahbârîlik” kavramsallaştırmasını eleştirel bir yaklaşımla yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Modern araştırmalarda Bahrânî, klasik ve katı Ahbârî çizgiden belirli ölçüde ayrılan, Ahbârîlik ile Usûliyye arasında metodolojik bir ara konumda yer alan bir isim olarak takdim edilmektedir. Bu çalışmada söz konusu kabul, Bahrânî’nin en önemli eseri sayılan “el-Ḥadâ‘iḳu’n-nâżıra fî aḥkâmi’l-ʿitreti’ṭ-ṭâhire” esas alınarak metin merkezli ve karşılaştırmalı bir analiz yöntemiyle sorgulanmaktadır. Araştırmada öncelikle Ca‘ferî mezhebinde Ahbârîliğin tarihsel gelişimi ele alınmış, erken dönemden itibaren mevcut olan rivâyet merkezli yaklaşımın Safevîler döneminde Muhammed Emîn el-Esterâbâdî ile sistematik bir ekol hâline geldiği ve Usûlî düşünceyle belirgin bir metodolojik karşıtlığa dönüştüğü ortaya konulmuştur. Bu tarihsel arka plan içerisinde Bahrânî’nin, Ahbârî–Usûlî çatışmasının keskinleştiği bir dönemde uzlaşmacı bir söylem geliştirdiği ve iki ekol arasındaki karşıtlığı azaltmayı hedeflediği vurgulanmıştır. Bununla birlikte, çalışmanın temel sorusu, bu uzlaşmacı tutumun metodolojik ve epistemolojik bir dönüşüme karşılık gelip gelmediğidir. Bu bağlamda Bahrânî’nin mezhep içi ihtilafların kaynağına dair açıklamaları da dikkate alınmış; takiyye, tarihsel baskı şartları ve imamların rivâyet mirasının aktarım biçimi üzerinden geliştirdiği temellendirme, onun usûl anlayışının genel çerçevesi içinde değerlendirilmiştir. Ardından Bahrânî’nin haber anlayışı, hadislerin sened açısından tasnifi, rical ilmine yaklaşımı ve Dört Yüz Asıl ile Kütüb-i Erbaa’nın hücciyyeti konusundaki görüşleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bahrânî’nin, Usûlîlerin geliştirdiği sahih–hasen–muvassak–zayıf şeklindeki dörtlü hadis tasnifini tarihsel olarak sonradan ortaya çıkmış ve yakîni zanna indirgeyen bir yöntem olarak eleştirdiği; sened merkezli tenkidi bağlayıcı kabul etmeyerek rivâyetlerin kabulünde mezhep içi güven ve tarihsel sürekliliğe dayalı karineleri esas aldığı tespit edilmiştir. Bu yaklaşım, onun hadis metodolojisinde klasik Ahbârî paradigmanın temel kabullerini koruduğunu göstermektedir. Çalışmada ayrıca Bahrânî’nin Kur’ân’ın şer‘î hükümlere delâleti, aklın epistemik değeri, icmâ ve ictihâd konularındaki görüşleri değerlendirilmiştir. Bahrânî, Kur’ân’ın hüccet oluşunu bütünüyle reddetmemekle birlikte, şer‘î hükümlerin istinbâtında Kur’ân’ın bağımsız bir delil olarak kullanılmasını kabul etmemekte ve onun anlaşılmasını masum imamların rivâyetleriyle sınırlandırmaktadır. Benzer şekilde aklı bütünüyle dışlamamakta; ancak onu bağımsız ve kurucu bir delil olarak değil, nakli teyit eden ve ona tâbi bir unsur olarak konumlandırmaktadır. İcmâı masumun görüşünü yansıttığı ölçüde anlamlı görmekte; gaybet döneminde ise icmânın epistemik değerini problemli bulmaktadır. İctihâd konusunda da zannî istidlâl yöntemlerine mesafeli durmakta, hüküm üretiminde ihtiyât ve tevakkufu ön plana çıkarmaktadır. Nasların fıkhî meselelere tatbikinde başvurduğu bazı genel prensipler, ilk bakışta Usûlî yaklaşıma yakınlık izlenimi verse de bu prensipler rivâyet temelli sınırlar içinde işletilmektedir. Elde edilen veriler, Bahrânî’nin söylem düzeyinde uzlaşmacı bir tutum sergilemekle birlikte, usûlün kurucu meselelerinde Ahbârî paradigmanın epistemik ve metodolojik sınırlarını büyük ölçüde muhafaza ettiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda “Mutedil Ahbârîlik” kavramının, metodolojik bir ara formu değil; daha çok mezhep içi çatışmayı yumuşatan sosyolojik ve söylemsel bir itidali ifade ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla Bahrânî’nin düşüncesi, Ahbârîlikten Usûliyye’ye doğru bir metodolojik dönüşümden ziyade, Ahbârî geleneğin iç tutarlılığını koruyan ancak çatışmacı dilini yumuşatan bir yaklaşım olarak değerlendirilmelidir. Bu tespit, literatürdeki hâkim yoruma eleştirel bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Ca‘ferî
• Bahrânî
• el-Hadâ’ik
• Mutedil Ahbârîlik

An Inquiry into the Character of Moderate Akhbārism in the Jaʿfarī School in the Context of Yūsuf al-Baḥrānī’s (d. 1186/1772) al-Ḥadāʾiq al-nāḍira fī aḥkām al-ʿitra al-ṭāhira

Öz

This study examines Yūsuf al-Baḥrānī’s understanding of uṣūl within the Akhbārī–Uṣūlī divide in the Imāmī tradition and critically reassesses the concept of “Moderate Akhbārism” widely used in the literature. Modern studies usually present al-Baḥrānī as a figure who partly departed from the classical and rigid Akhbārī line and occupied an intermediate methodological position between Akhbārism and Uṣūlism. This study questions that view through a text-centred and comparative analysis based on his major work, al-Ḥadāʾiq al-nāḍira fī aḥkām al-ʿitra al-ṭāhira. It first examines the historical development of Akhbārism in the Jaʿfarī school and shows that the report-centred approach, present from the early period, was systematised by Muḥammad Amīn al-Astarābādī during the Safavid period and turned into a methodological opposition to Uṣūlī thought. Within this background, al-Baḥrānī developed a conciliatory discourse when the Akhbārī–Uṣūlī conflict had intensified. The main question, however, is whether this attitude reflects a methodological and epistemological transformation. His explanations of intra-sectarian disagreement are also considered; his argument based on taqiyya, historical pressure, and the transmission of the Imams’ report-based legacy is evaluated within his understanding of uṣūl. The study then analyses his understanding of khabar, classification of hadith, approach to ʿilm al-rijāl, and views on the authority of the Four Hundred Principles and the Four Books. It finds that al-Baḥrānī criticises the Uṣūlī fourfold classification of hadith—ṣaḥīḥ, ḥasan, muwaththaq, and ḍaʿīf—as a later method that reduces certainty to conjecture. He does not accept isnād-centred criticism as binding and bases the acceptance of reports on indicators rooted in intra-sectarian trust and historical continuity. This shows that he preserves the basic assumptions of the classical Akhbārī paradigm in hadith methodology. The study also evaluates his views on the Qurʾān’s indication of legal rulings, the epistemic value of reason, ijmāʿ, and ijtihād. Although he does not deny the authority of the Qurʾān, he rejects its independent use in deriving legal rulings and restricts its understanding to the reports of the infallible Imams. Likewise, he does not entirely exclude reason, but treats it not as an independent and foundational proof, rather as subordinate to transmitted evidence. He regards ijmāʿ as meaningful only insofar as it reflects the view of the infallible Imam and considers its epistemic value problematic during the occultation. Regarding ijtihād, he remains distant from conjectural inference and prioritises precaution and suspension of judgment. Although some principles he uses in applying texts to legal cases may initially seem close to the Uṣūlī approach, they operate within report-based limits. The findings show that, while al-Baḥrānī adopts a conciliatory stance at the discursive level, he largely preserves the epistemic and methodological boundaries of the Akhbārī paradigm in foundational issues of uṣūl. Thus, “Moderate Akhbārism” denotes not a methodological intermediate form, but a sociological and discursive moderation that softens intra-sectarian conflict. Al-Baḥrānī’s thought should therefore be evaluated not as a methodological transition from Akhbārism to Uṣūlism, but as an approach preserving the internal coherence of the Akhbārī tradition while softening its confrontational language. This conclusion critically contributes to the prevailing interpretation in the literature.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Jaʿfarī
• Bahrānī
• al-Ḥadāʾiq
• Moderate Akhbārism

Kaynakça

1. Abdî, Zehrâ. “Endîşe-i siyâsi-yi ulema-i Şîa der avâhiri sed danzdehem-i hicrî” Fasılname-i ilmî: Pezûheşi-yi Şîaşinnâsî 15/3 (2017), 53-78.
2. Abdürrahîm, Ahmed Kûştî. es-Sirâ‘ beyne’l-Ahbâriyyîn ve’l-Usûliyyîn. Huber: Tekvîn li’d-Dirâsât ve’l-Ebhâs, 2015.
3. Âmilî, Muhammed b. Hasan Hür. Vesâilü’ş-Şîa, thk. Komisyon. Kum: Sitâre, 1414.
4. Atik, Sefa. Sünniliğin İzinde Caferi Fıkıh Usulünde Akıl. İstanbul: Pınar Yayınları, 2018.
5. Bahrânî, Yusuf. ed-Dürer’n-Necefiyye fi’l-mülteḳatâti’l-Yûsufiyye, thk. Komisyon. Bahreyn: Mektebetü’l-Fahrâvî, 2007.
6. Bahrânî, Yusûf. el-Ḥadâʾiḳu’n-nâżıra fî aḥkâmi’l-ʿitreti’ṭ-ṭâhire, thk. Muhammed Takî el-Îrânî. Beyrut: Dârü’l-Edvâ, 1993.
7. Bahrânî, Yusûf. el-Keşkûl: Enîsü’l-misâfir ve celîsü’l-hâdır, thk. Muhammed Seyyid Hüseyin el-Muallim. Tahran: Matbaa-yi Şerîat, 1428.
8. Beheştî, İbrahim. Ahbârîgerî: Târîh ve Akâid. Kum: Müessesei İlmî Ferhengî Dârü’l-Hadîs, 1390.

9. Câbirî, Ali Hüseyin. el-Fikru’s-selefî inde Şîa’l-İsna’l-Aşeriyye. Kerbela: Matbaatü Dârü’l-Kefî, 2010.
10. Cennâtî, Muhammed İbrahim. “Galebe-i ictihâd ber Ahbâriyân”. Keyhân-ı Endişe 14 (1366), 1-20.
11. Cennâtî, Muhammed İbrahim. Edvâr-i ictihâs ez didegâh-ı mezâhib-i islâmî. Tahran: Müessese-i Keyhân, 1372.
12. Cihângîrî, Muhsin. “Âsâr-i müsbet ve menfî-yi hereket-i Ahbârîyân” Mecelle-i Tahassusî İlâhiyât ve Hukûk 27 (1387), 85-104.
13. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. Şerhü’l-Mevâkıf. Kum: Müessesetü’ş-Şerîf er-Rizâ, 1412.
14. Demir, Abdülalim. “Muhammed Emîn el-Esterâbâdî'nin Usûlîlere Yönelttigi Eleştiriler Üzerine Bazı Mülahazalar”, İslam Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlakı, ed. Teceli Karasu – Mahsum Aytepe. 561-579. İstanbul: İlbey Matbaa, 2021.
15. el-Esterâbâdî, Muhammed Emîn. el-Fevâidü’l-medeniyye, thk. Rahmetullah Rahmetî el-Erâkî. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1424.
16. Eraydın, Seracettin. “Ca‘ferî Fıkıh Usûlünde Tahkîk Ekolünün İcmâ Delili, İcmâın Hücciyyeti ve Klasik İcmâ Teorileri Hakkındaki Yaklaşımları”. Uludağ İlahiyat Dergisi 34/1 (Haziran 2025), 99-117.
17. Eraydın, Seracettin. Ca‘ferî Fıkıh Usûlünde Murtazâ el-Ensârî Ekolünün Delil Anlayışı. Bursa: Bursa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
18. Ergüven, Nizamettin. “Tarihi Gelişimi Çerçevesinde Câferîler’de Gaybet-i Kübrâ Dönemi İctihâd Devreleri”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/49 (2020), 434-468.
19. Ergüven, Nizamettin. Kıyas ve Akıl: Ehl-i Sünnet Usûlündeki Kıyas Delili İle Câferîler’deki Akıl Delilinin Karşılaştırılması. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
20. Ergüven, Nizamettin. Tarihi Gelişimi Çerçevesinde Caferî Usûnde İcthâd Teorisî. Malatya: Evin Yayınları, 2020.
21. Eyvânî, Perî - Abbâsî, Mustafa. “Berersî-yi Nazarî ve Tatbîkî mebanî-yi hadîsî Muhammed Emîn Esterâbâdî bâ Şeyh Yusûf Bahrânî”. Fasılnâme-yi İlmî 31 (2024), 305-332.
22. Farahî, Ma‘sûme Sâdât - Horasânî, Muhammed Cevâd Haydarî. “Revş-i fikrî ve istinbâtî mekteb-i tefkîk der mukâyese bâ ahbârîgerî”, Pejûheşhâ-yi Fıkhî 17/3 (1400), 1025-1054.
23. Ferhân, Adnân. Edvârü’l-ictihâd inde’ş-Şîa’l-İmâmiyye. Kum: Merkezü’l-Âlemî li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 1427.
24. Feyz, Ali Rızâ. el-Fıkhu ve’l-ictihâd: Anâsıru’t-ta’sîl ve’t-tecdîd ve’l-mu‘âsire. çev. Hüseyin Sâfî. Beyrut: Merkezü’l-Hadâreti li Tenmiyyeti’l-Fikri’l-İslâmî, 2007.
25. Fığlalı, Ethem Rûhi. İmâmiyye Şîası. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2008.
26. Garevî, Muhammed Abdülhasan Muhsin. Masâdirü’l-istinbât beyne’l-Usûliyyîn ve’l-Ahbâriyyîn. Beyrut: Dârü’l-Hâdî, 1992.
27. Gleave, Robert. Usûlü’l-fıkhi’ş-şî‘iyye’l-ahbâriyye ve nazariyetü’l-fıkhiyye lî Yusûf b. Ahmed el-Bahrânî, çev. Cevâd Razvânî. Rabat: Müessesetü Mü’minîn bilâ Hudûd, 2023.
28. Hakyemez, Cemil. Osmanlı-İran İlişkileri ve Sünni-Şii İttifakı. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2016.
29. Işılak, Halil - Türkan, Mustafa, “11./17. Asırda Şiî Ulema Arasında Ahbârî-Usûlî Ayrışmasını Resmeden Bir Risale: Risâle-i Suʾâl u Cevâb”, Bilimname 50 (2023), 1-36.
30. Karaman, Hayreddin. “Ca‘feriyye” Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi. 7/4-10. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
31. Kartaloğlu, Habib. “İmamiyye’de Ahbârî-Usûlî Farklılaşması:Şeyh Saduk ve Şeyh Müfîd Örneği”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/24 (2011), 193-216.
32. Kâsımî, Mehdî. “Zendekî ve endişe-i fıkhî-siyâsî allâme şeyh Yusuf el-Bahrânî”, Ulûm-i Siyâsî 4 (1378), 213-243.
33. Kâtib, Ahmed. Şîada Siyasal Düşüncenin Gelişimi: Şûrâdan Velâyeti Fakîhe. çev. Mehmet Yolcu. Ankara: OTTO, 2016.
34. Kayserî, Ahân. Dâiretü’l maârif-i buzurg-i islâmî. Tahran: Merkez-i Dâireti’l-maârif-i büzürg-i islâmî, 1367.
35. Kirmânî Muhammed Ali– Ebû Tâlib, Mehdî. “Te’sir-i endişe-i Ahbârîgerî der ufûl ve sukût-i temeddün-i Şîî”. Târîh-i İslâm ve Âyine-i Pejûheş 1 (2024), 47-66.
36. Koçinkağ, Mansur. “Erken Dönem Fıkıh Düşüncesinde Ehl-i re’y ve Ehl-i hadîs Ayrımı”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (2017), 53-78.
37. Koçinkağ, Mansur. Erken Dönem İslam Hukuk Düşüncesinde Re’y ve Hadis. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.
38. Komisyon. Dâiretü’l-ma‘ârif-i Büzürg-i İslâmî. Kum: Merkez-i Dâiretü’l-ma‘ârif-i Büzürg-i İslâmî, ts.
39. Komisyon. el-Mezâhibü’l-islâmiyyetü’l-hamse: Târîh ve Tavsîk. Beyrut: Mektebetü Mü’mini Kureyş, 1998.
40. Komisyon. Ferheng-i fıkhî fârisî, ed. Seyyid Mahmûd Hâşimî eş-Şahrûdî. Kum: Müessese-i Dâiretü’l-Maârif Fıkh-i İslâmî, 1382.
41. Kûhanistânî, Resûl Müzâhirî - Mîr Ahmed, Meryem. “Berersi-yi nekş-i akl der deverân-ı Ahbârîgerî”. Fasılnâme-i Pejûheşhâ-yi Fıkh ve Hukûk-i İslâmî 8/ 29 (1391), 115-134.
42. Kutluay, İbrahim. “Sistematik Ahbârîliğin Kurucusu Emîn el-Esterâbâdî’nin el-Fevâidü’l-Medeniyye Adlı Eserinde İctihad ve Taklid Hakkındaki Görüşlerinin Tahlili”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 12 (2021): 13-40.
43. Küleynî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ya‘kūb b. İshâk. el-Usûl mine’l-kâfî, thk. Gıfârî Ali Ekber -Âhund Muhammed. Tahran: Dârü’l-Kutubi’l-İslâmiyye, 1407.
44. Meddâhî, Murtazâ. Academia.edu “Nakş-i Ahbârîhâ der ferheng ve temeddün-i islâmî”.30.01.2026.https://www.academia.edu/34294661/%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D9%88_%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A_pdf
45. Metin Yurdagür, “Ahbâriyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/490-491. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
46. Modarressi, Hossein. “Şiî Fıkhında Rasyonalizm ve Gelenekselcilik: Bir Ön Araştırma”, çev. Habib Kartaloğlu. e-makâlât Mezhep Araştırmaları 7/1 (2014), 189-207.
47. Mûsevî, Şîrîn Hâdî Diley. el-Hilâf beyne’l-usûliyyîn ve’l-ahbâriyyîn. Bağdat: Dârü’l-Hüseyn, 2017.
48. Müzaffer, Muhammed Rızâ. Âkâidü’l-İmâmiyye. Necef: Mektebetü’l-Emîn, 1968.
49. Öz, Mustafa. “Usûliyye”. Türkiye Diyanet İslam Ansiklopedisi. 42/214-215. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
50. Pûr, Mehdî Ali. el-Madhal ilâ târîhi ilmi’l-usûl, çev. Ali Zâhir. Kum: Mektebetü Tahtît ve Takniyeti’l-İlm, 1430.
51. Ra‘dî, Alî. “Ahbârîyân ve nakş-i ânân der târîh-i Şîa”. Fasılnâme-i İlmî - Pejûheşî Endîşe-i Nevîn Dînî 3/8 (1384), 107-131.
52. Râzî, Nusayruddîn Abdülcelil el-Kazvînî. Kitâbü’n-nakz, haz. Celâlüddîn Muhaddis el-Urmevî. Tahran: Encümen-i Âsâr-i İlmî, 1939.
53. Sâbûryân, Muhsin – Pârsâniyân, Hamîd. “Tahlîlî Pîrâmûn-i ferâz ve furûd-i Ahbâriyân”. Fâsılnâme-i İlmî – Pejûheşi-yi Târîh-i İslâm ve Îrân 38 (1397), 91-112.
54. Sadr, Muhammed Bâkır. el-Meâlimü’l-cedîde li’l-usûl. Necef: Matvaatü’n-Nu‘mân, 1385.
55. Sayın, Esma. “İran'daki Şii Kültüründe Ahbariyye-Usuliyye Yaklaşımları Bağlamında Gelenek-Yenilik Çizgisi”, Türk – İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi 7/14 (2012), 112-124.
56. Seyf, Fevzî Âli. Min a‘lâmi’l-İmâmiyye. Katîf, Dârü’s-Safve, 2012.
57. Sübhânî, Ca‘fer. Târîhu’l-fıkhı’l-islâmî ve edvâruhu. Beyrut: Darü’l-Edvâ, 1999.
58. Şahyar, Ataullah. Ehl-i Hadis Ehl-i Rey İhtilafları. İstanbul: Akdem Yayınları, 2011.
59. Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-nihal. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2001.
60. Şen, Abdulkadir. Bir Din Kurgulamak: Sasanilerden Safevîlere Kadar Şîa’nın Tarihi. İstanbul: Tüm Yayınları, 2025.
61. Tabatabâî, Muhammed Kâzım. Târîh-i hadîs-i Şîa. Kum: Müessese-i İlmî Ferhengî-yi Dâri’l-Hadîs, 1390.
62. Tanış, İskender. “İmamiyye Şiası’nda Ahbarilik ve Usulilik Ayrışması”. e-makâlât 16/1 (2023), 329-355.
63. Turan, Ahmet. İslâm Mezhepleri Tarihi. Samsun: Sidre Yayınları, 2000.
64. Ûdlû Azîm İzdî vd. “Pîrozî-yi ulemâ-i Usûlî ber Ahbârîhâ ve ehemmiyet-i siyâsî anhâ der ahdi Kaçâriyye”. Fasılnâme-i Mutalaâti Siyâsî 11/415 (1397), 1-20.
65. Uyar, Mazlum. “İbn Usfûr el-Bahrânî, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 20/430-431. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
66. Uyar, Mazlum. İmâmiyye Şîası’nda Düşünce Ekolleri: Ahbârîlik. İstanbul: Ayışığıkitapları, 2000.
67. Zahîr, İhsân İlâhî. eş-Şîa ve’t-teşeyyü‘. Lahor: İdâretü Tercümani’s-Sünne, 1995.