Klasik Arap Belagatinde Îğâl Üslubu

Öz

Bu çalışma, Arap dili ve belagatinde itnâb kapsamında değerlendirilen îğâl üslubunu teorik ve uygulamalı boyutlarıyla ele almaktadır. Îğâl, sözü, mananın tamamlanması için elzem olmadığı hâlde ona ince bir nükte kazandıran bir unsurla sonlandırmaktır. Bu çerçevede îğâl üslubunun belagat ilmindeki anlamı, metin analizlerindeki işlevi ve manaya katkısı ele alınmakta; ayrıca kavramsal sınırları belirlenerek klasik belagat literatüründeki tanım ve tasnifler mukayeseli biçimde değerlendirilmektedir. Bunun yanında Kur’ân ve Arap şiirindeki örnekler üzerinden üslubun anlam üretimine katkısı sistematik bir bütünlük içinde incelenmektedir. Öncelikle îğâlin sözlük ve terim anlamları ele alınmış, klasik lügat ve belagat kaynakları tetkik edilerek kavramın tarihsel arka planı ve sınırları ortaya konulmuştur. Ebû Hilâl el-ʻAskerî (öl. 400/1009), İbn Reşîk (öl. 456/1064), İbn Ebi’l-İsbaʿ (öl. 654/1256) ve Sübkî (öl. 773/1372) gibi âlimlerin bu kavrama ilişkin tarifleri mukayese edilerek ortak ve farklılaşan yönleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca îğâlin mübalağa, tahyîr, teşbih ve terğîb gibi türleri ele alınmış ve her bir türün anlamı yoğunlaştırma, lafız-mana uyumunu pekiştirme, tasviri kuvvetlendirme veya muhatabı yönlendirme gibi işlevleri üzerinde durulmuştur. Bununla birlikte, Kudâme b. Ca‘fer (öl. 337/948), İbn Reşîk ve Safiyyüddîn el-Hillî’nin (öl. 756/1355) îğâli özellikle şiir bağlamında ve kafiye ile ilişkili olarak değerlendirdikleri; buna karşılık Ebû Hilâl el-Askerî, İbn Ebî’l-İsbaʿ ve ʻAbdulazîz ʻAtîk’in (1906–1976) ise îğâle Kur’ân âyetlerinde de anlamı pekiştirici ve derinleştirici bir rol atfettikleri görülmüştür. Bu durum îğâlin semantik, estetik ve bağlamsal açılardan çok katmanlı bir üslup olduğunu göstermektedir. Söz konusu araştırma nitel yöntem çerçevesinde yürütülmüş; literatür taraması, mukayese ve semantik çözümleme tekniklerinden yararlanılmıştır. İlk aşamada teorik çerçeve oluşturulmuş, ardından Kur’ân âyetleri ve Arap şiirinden seçilen örnekler söz konusu sanat çerçevesinde analiz edilmiştir. Bu analizlerde îğâlin metin içindeki konumu, cümlenin anlam yapısına katkısı, muhatap üzerindeki etkisi ve estetik boyutu dikkate alınmıştır. Böylece teorik tanımların metinlerdeki somut karşılıkları belirlenmiş ve kavramın işlevsel yönü netleştirilmiştir. Söz konusu inceleme, îğâlin yalnızca lafzi bir fazlalık olmadığını, aksine hem Kur’ân hem de klasik şiir metinlerinde anlamı zenginleştiren işlevsel bir retorik unsur olduğunu ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır. Ayrıca îğâlin tezyîl, tekmîl ve tetmîm gibi diğer belagat unsurlarından farklarını ortaya koyması, kavram kargaşasının giderilmesine katkı sağlaması bakımından da değer arz etmektedir. Bu yönüyle çalışma, Arap belagatinde îğâlin anlamı derinleştirme, ifadenin etkisini artırma ve hitabın estetik bütünlüğünü sağlama işlevlerini netleştirmekte; hem klasik belagat teorisinin daha sistematik tarzda anlaşılmasına hem de Kur’ân ve şiir metinlerinin daha derin biçimde tahlil edilmesine katkı sunmaktadır. Araştırma sonucunda, îğâlin anlamı tekrar eden gereksiz bir unsur olmadığı; bilakis tamamlanmış bir manayı daha güçlü, vurgulu ve etkili hâle getiren bilinçli bir estetik tercih olduğu ortaya konulmuştur. Îğâlin tek bir tanımının olmadığı, belagat âlimleri arasında küçük nüanslarla farklı şekillerde tarif edildiği görülmüştür. Çeşitli türleri bulunan îğâlin her birinin metne ayrı bir anlam ve değer kazandırdığı gözlemlenmiştir. Ayrıca îğâlin, tezyîl, tekmîl ve tetmîm gibi diğer belagat unsurlarından farklı işlevler üstlendiği ortaya konmuştur. Bununla birlikte îğâlin yalnızca şiirle sınırlı bir sanat olup olmadığı hususunda farklı yaklaşımlar bulunduğu; Kur’ân âyetlerinde de bu sanatla ilişkili örneklerin yer almasının, onun şiir dışında da işlevsel bir kullanım alanına sahip olduğunu gösterdiği anlaşılmıştır. Bu bulgular, îğâlin klasik belagat teorisi çerçevesinde hem kavramsal hem de işlevsel olarak anlaşılmasına önemli katkılar sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Îğâl
• İtnâb
• Tezyîl
• Tekmîl.

The Style of Īghāl in Classical Arabic Rhetoric

Öz

This study examines the rhetorical device of īghāl, which is evaluated within the scope of ıtnāb in Arabic language and rhetoric, from both theoretical and applied perspectives. Īghāl refers to bringing an utterance to completion with an additional element that, although not essential for the completion of meaning, imparts a subtle nuance. Within this framework, the study aims to reveal the meaning of īghāl in the science of rhetoric, its function in textual analysis, and its contribution to meaning; furthermore, it seeks to determine its conceptual boundaries, to comparatively evaluate its definitions and classifications in classical rhetorical literature, and to systematically analyze its contribution to meaning production through examples from the Qurʾān and Arabic poetry. First, the lexical and terminological meanings of īghāl are addressed, and by examining classical lexicons and rhetorical sources, the historical background and conceptual limits of the term are established. The definitions of scholars such as Abū Hilāl al-ʿAskarī (d. 292/905), Ibn Rashīq (d. 456/1064), Ibn Abī al-Iṣbaʿ (d. 654/1256), and al-Subkī (d. 773/1372) are compared in order to identify their commonalities and differences. In addition, various types of īghāl, such as hyperbolic, deliberative, simile-based, and persuasive forms, are examined, with particular attention given to their functions—such as intensifying meaning, reinforcing the harmony between wording and meaning, strengthening imagery, and guiding the (addressee). It has also been observed that scholars like Qudāma b. Jaʿfar (d. 337/948), Ibn Rashīq, and Ṣafiyy al-Dīn al-Ḥillī (d. 756/1355) tend to evaluate īghāl primarily within the context of poetry and in relation to rhyme; whereas Abū Hilāl al-ʿAskarī, Ibn Abī al-Iṣbaʿ, and ʿAbd al-ʿAzīz ʿAtīq (1906–1976) attribute to īghāl a meaning-enhancing and deepening role also in Qurʾānic verses. This demonstrates that īghāl is a multi-layered stylistic device from semantic, aesthetic, and contextual perspectives. The research is conducted within a qualitative framework, employing literature review, comparative analysis, and semantic analysis techniques. In the first stage, a theoretical framework is established; subsequently, selected examples from Qurʾānic verses and Arabic poetry are analyzed within the framework of this rhetorical device. In these analyses, the position of īghāl within the text, its contribution to the semantic structure of the sentence, its effect on the addressee, and its aesthetic dimension are taken into consideration. In this way, the concrete manifestations of theoretical definitions in actual texts are identified, and the functional dimension of the concept is clarified. This study is significant in demonstrating that īghāl is not merely a redundant verbal addition; rather, it is a functional rhetorical element that enriches meaning in both the Qurʾān and classical poetic texts. Moreover, by distinguishing īghāl from other rhetorical devices such as tazyīl, takmīl, and tatmīm, it contributes to resolving conceptual ambiguities. In this respect, the study clarifies the functions of īghāl in deepening meaning, enhancing the impact of expression, and ensuring the aesthetic coherence of discourse, thereby contributing both to a more systematic understanding of classical rhetorical theory and to a deeper analysis of Qurʾānic and poetic texts. The findings of the research reveal that īghāl is not a superfluous or repetitive element; rather, it is a deliberate aesthetic choice that renders an already complete meaning more powerful, emphatic, and effective. It is also observed that there is no single, universally agreed-upon definition of īghāl, and that rhetorical scholars have defined it in slightly different ways. Furthermore, it is noted that the various types of īghāl each confer distinct meanings and values upon the text. The study also demonstrates that īghāl fulfills functions different from those of other rhetorical devices such as tazyīl, takmīl, and tatmīm. Finally, while there are differing views on whether īghāl is limited to poetry, the presence of related examples in Qurʾānic verses indicates that it also has a functional domain beyond poetry. These findings make an important contribution to understanding īghāl both conceptually and functionally within the framework of classical Arabic rhetoric.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgatı
• Îğâl
• İtnâb
• Tezyîl
• Tekmîl.

Kaynakça

1. ʻAbbâsî, ʻAbdurrahîm b. ʻAbdirrahmân b. Ahmed Ebü’l-Feth. Me‘âhidu’t-Tansîs ‘alâ Şevâhidu’t-Telhîs. thk. Muhammed Muhyiddîn ʻAbdulhamîd. 2 Cilt. Beyrut: ʻÂlemü’l-Kütüb, ts.
2. Akyol, Selda. Belagat İlminde Îcaz- İtnâb- Müsavat Mefhumları ve Kur’ân-ı Kerîm’den Örnekler. Aksaray: Aksaray Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
3. ʻAskerî, Ebû Hilâl el-Hasen b. ʻAbdillâh b. Sehl. Kitâbü’s-Sınâʿateyn. thk. ʻAlî Muhammed el-Becâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʻAsriyye, 1419.
4. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1988.
5. ʻAtîk, ʻAbdulaziz. ʻİlmu’l-Bedîʻ. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-ʻArabiyye, ts.
6. ʻAtîk, ʿAbdulaziz. ʿİlmu’l-Beyân. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-ʻArabiyye, 2009.
7. Aydın, Mustafa. Arap Dili Belagatinde Bedi İlmi ve Sanatları. İstanbul: İşaret Yayınları, 2018.
8. Bağdâdî, ‘Abdülkâdir b. Ömer b. Bâyezîd. Hizânetü’l-Edeb ve Lübbü Lübâbi Lisâni’l-‘Arab. thk. ‘Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 13 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Hancî, 4. Basım, 1997.

9. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. İ‘câzü’l-Kur’ân. thk. es-Seyyid Ahmed Sakar. Mısır: Dâru’l-Meʻârif, 5. Basım, 1197.
10. Bulut, Ali. “Kur’ân-ı Kerîm’de İtnâb Üslûbu”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/11 (2010), 183-205.
11. Cevherî, Ebû Nasr İsmâʻîl b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcu’l-Luga ve Sıhâhu’l-ʻArabiyye, thk. Ahmed ʻAbdulğafûr ʻAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʻİlm, 4. Basım, 1987.
12. Cezerî, Ebü’l-Feth Ziyâüddîn Nasrullâh b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Meselü’s-Sâir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâʿir. thk. Ahmed el-Hûfî. Kâhire: Dâru Nehdati Mısır, ts.
13. Cürcânî, Ebû Bekr ʿAbdülkâhir b. ʿAbdirrahman b. Muhammed el-ʿAbdülkâhir. Delâilu’l-İʿcâz fî ʿİlmi’l-Meʿânî. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir Ebû Fahr. 1 Cilt. Kâhire: Dâru’l-Medenî, 1992.
14. Dervîş, Muhyiddîn Ahmed Mustafâ. İʿrâbü’l-Kurʾân ve Beyânüh. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Yemâme, 4. Basım, 1415.
15. Desûkî, Şemsüddîn Ebû ʻAbdillâh Muhammed b. Ahmed b. ʻArafe. Hâşiyetü’d-Desûkî ʿalâ Muhtasari’l-Meʿânî. thk. Ahmed Hendâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, ts.
16. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. ʻAlî b. Yûsuf b. Hayyân. el-Bahrü’l-Muhît. 11 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2000.
17. Ezherî, Ahmed. Tehzîbu’l-Luga. thk. Muhammed Avez Mur’ib. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʻArabiyy, 2001.
18. Ferâhîdî, Ebû ʻAbdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. ʻAmr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. İbrâhîm es-Samerrâî. 8 Cilt. b.y.: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
19. Gölpınarlı, Abdülbâki. Kur’ân-Kerîm Anlamı. Ankara: Milenyum Yayınları, 2020.
20. Hafâcî, ʻAbdullâh b. Muhammed b. Saʻîd b. Sinân. Sırru’l-Fesâha. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1982.
21. Halhâlî, Şemsuddîn Muhammed b. Muzafferuddîn el-Hatîbî. Miftâhu Telhîsi’l-Miftâh. thk. Hâşim Muhammed Hâşîm Mahmûd. Mısır: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2007.
22. Hâtimî, Muhammed b. el-Hasen b. el-Muzaffer. Hilyetü’l-Muhâdara. b.y.: y.y., ts.
23. Hillî, Safiyyüddîn ʻAbdülazîz b. Serâyâ b. ʻAlî. Şerhu’l-Kâfiyeti’l-Bedîʿiyye fî ʿUlûmi’l-Belâga ve Mehâsini’l-Bedîʿ. Beyrut: Dâru Sâdır, 1982.
24. İbn ʻAbdürrezzâk, Hasan b. İsmâʻîl b. Hasan. el-Belâğatü’s-Sâfiye fi’l-Meʻânî ve’l-Beyân. Mısır: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 2006.
25. İbn ʻÂşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr . 30 Cilt. Tûnus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye, 1974.
26. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth ʻOsmân. el-Hasâis. thk. Muhammed ʻAlî en-Neccâr. 3 Cilt. b.y.: el-Hey’etü’l-Mısriyye, 4. Basım, ts.
27. İbn Ebi’l-İsbaʿ, Ebû Muhammed Zekiyyüddîn ʻAbdüsselâm b. ʻAbdilvâhid b. Zâfir. Tahrîrü’t-Tahbîr fî Sınâʿati’ş-Şiʿr ve’n-Nesr. thk. Hanefi Muhammed Şeref. b.y.: Lecnetü İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, ts.
28. İsferâyînî, Ebû İshâk ʻİsâmüddîn İbrâhîm b. Muhammed b. ʿArabşâh. el-Atvel Şerhu Telhîsi Miftâhi’l-Ulûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
29. İzmirli, İsmail Hakkı. Kur’ân-ı Kerîm ve Türkçe Anlamı. İstanbul: Eren Yayınları, ts.
30. Karaman vd., Hayreddin. Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları., 2020.
31. Kâtib, Ebû’l-Hüseyn İshâk b. İbrâhîm b. Süleymân b. Vehb. el-Burhân fî Vucûhi’l-Beyân. thk. Muhammed Hanefi Şeref. Mısır: Mektebetü’ş-Şebâb, 1969.
32. Kayrevânî, Ebû ʻAlî el-Hasen b. Reşîḳ el-Ezdî el-Mesîlî. el-ʿUmde fî Mehâsini’ş-Şiʿr ve Âdâbih. thk. Muhammed Muhyiddîn ʻAbdulhamîd. 2 Cilt. b.y.: Dâru’l-Cîl, 5. Basım, 1981.
33. Kazvînî, Ebü’l-Meʻâlî Celâlüddîn el-Hatîb Muhammed b. ʻAbdirrahmân b. Ömer b. Ahmed. el-Îzâh fî ʿUlûmi’l-Belâga. thk. Muhammed ʻAbdülmün‘im Hafâcî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 3. Basım, ts.
34. Kısa, Mahmud. Kısa Açıklamalı Kur’ân-ı Kerim Meâli. b.y.: y.y., ts.
35. Kudâme b. Ca‘fer. Nakdü’ş-Şiʿr. Kostantîniyye: Matbaʿatu’l-Cevâib, 1. Basım, 1302.
36. Kûtiyye, Ebû Bekr Muhammed b. Ömer b. ʻAbdilazîz b. İbrâhîm. el-Efʿâl. thk. ʻAlî Fûde. Mısır: Mektebetü’l-Hâncî, 1952.
37. Ma‘sûm, Sadrüddîn ʻAlî Hân b. Nizâmiddîn Ahmed b. Muhammed. Envârü’r-Rebîʿ fî Envâʿi’l-Bedîʿ. b.y.: y.y., ts.
38. Matlûb, Ahmed. Esâlîbü Belâğiyye. Kuveyt: Vekâletü’l-Matbûʿât, 1980.
39. Meğâmisî, Ebû Hâşim Sâlih b. ʻAvvâd b. Sâlih. Silsiletü Mehâsinü’t-Te’vîl. b.y.: y.y., ts.
40. Merâğî, Mustafa.ʿUlûmü’l-Belâğa, b.y.: y.y., ts.
41. Meydânî, Hasan Habenneke. el-Belagatü’l-ʿArabiyye. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’ş-Şâmiye, 1996.
42. Müstaʻsami, Muhammed Aydemir. ed-Dürrü’l-Ferîd ve Beytü’l-Kasîd. thk. Kâmil Süleymân el-Cebûrî. 13 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2015.
43. Ömer, Ahmed Muhtâr. Muʿcemu’l-Lugati’l-ʿArabiyyeti’l-Muʿâsıra. 4 Cilt. b.y.: ‘Âlemü’l-Kütüb, 2008.
44. Özbek, Ömer. Arap Dili ve Belagati’nda Itnâb Üslubu. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
45. Râzî, Ebû ʿAbdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 3. Basım, 1420.
46. Saʿîdî, Abdülmüteʻâl b. ʻAbdilvehhâb b. Ahmed. Buğyetü’l-Îzâh li-Telhîsi’l-Miftâh fî ʿUlûmi’l-Belâğa. 4 Cilt. b.y.: Mektebetü’l-Âdâb, 17. Basım, 2005.
47. Sarı, Fatih. Asrının Sîbeveyhi’si: İbnü’d-Dehhân en-Nahvî (Hayatı, Eserleri ve Nahiv İlmindeki Yeri). İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
48. Sübkî, Ebû Hâmid Bahâüddîn Ahmed b. ʻAlî b. ʻAbdilkâfî. ʿArûsü’l-Efrâh fî Şerhi Telhîsi’l-Miftâh. thk. Abdülhamîd Hendâvî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2003.
49. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʻAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ʿUlûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4.Cilt. b.y.: y.y., 1974.
50. Tilkitaş, Sadullah. “Kur’ân-ı Kerîm’de Bazı Bedî‘ Sanatlarının Kullanımı”. Türk-İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/39 (2023), 398-4 6.
51. Üsâme b. Munkız. el-Bedîʿ fî Nakdi’ş-Şiʿr. thk. Ahmed Bedvî. b.y.: y.y., ts.
52. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. sad. İsmail Karaçam vd. İstanbul: Aziz Dağıtım, 2011.
53. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ʿan Hakâʾikı Ğavâmizi’t-Tenzîl ve ʿUyûni’l-Ekâvîl fî Vücûhi’t-Teʾvîl. thk. Muhammed ʻAbdüsselâm Şâhîn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1971.