Şuhûdî Mehmed Efendi’nin Çâr-yâr Manzumeleri
Öz
İslamiyet’in etkisi altında şekillenen geniş kültür ve medeniyet havzasının en önemli kollarından birini Türk-İslam edebiyatı oluşturmaktadır. Bu havzayı besleyen ana kaynaklardan biri hiç şüphesiz Hz. Peygamber ve güzide ashabını konu alan edebî metinlerdir. Bu meyanda edebiyatımızda kendine has bir tür olarak ortaya çıkan çehâr-yâr metinleri ise Hz. Peygamber konulu edebî metinlerden sonra sanatçıların eser verdiği en geniş alan olarak karşımıza çıkmaktadır. İslam’ın ilk dört halifesi olan Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin ahlaki özellikleri başta olmak üzere hilyeleri, savaşları, vecizeleri, İslam dünyasındaki yerleri, keramet ve menkabelerini konu alan çehâr-yâr metinleri, edebiyatımızın İslami döneminde meydana getirilen hemen hemen bütün eserlerinde kendisine yer bulmuştur. Dört halifeyi birlikte konu olan eserler olduğu gibi tek tek her halifenin hayatını ve vecizelerini anlatan müstakil eserler de görülmektedir. Bununla birlikte dîvân ve mesnevi gibi klasik manzum edebiyat geleneğimizin ana eserlerinde tevhit, münacat ve naattan sonra yer alan çehâr-yâr manzumeleri bazen her halife için birer beyitle bazen de -çalışmada görüleceği üzere- her halife için birkaç şiirin kaleme alındığı uzun manzumelerle kendini göstermektedir. Türk edebiyatında müstakil olmayıp bir dîvânın içinde yer alan çehâr-yâr manzumelerinin en hacimlilerinden biri de Şuhûdî Mehmed Efendi tarafından kaleme alınmıştır. XVI. yüzyılın sonu ile XVII. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşayan, hayatının büyük bir bölümünü Babaeski’de bulunan Ali Paşa Camisi’nde vaizlikle geçiren Şuhûdî Mehmed Efendi, dönemin önemli Halvetî şeyhlerinden Yakûb Germiyânî’ye intisap etmiş ve onun halifesi olmuştur. Şuhûdî Mehmed Efendi, ömrünün sonuna kadar Babaeski’de vaizlik görevini sürdürmüş ve 1021/1612 yılında burada vefat etmiştir. Şairin bilinen tek eseri Dîvân’ı olup üç defterden oluşmaktadır. Birinci Defter Allah’ın varlığı, birliği, esmasın tecellileri ve kâinattaki tasarruflarının anlatıldığı şiirlerle münacatlardan oluşmaktadır. İkinci Defterde Hz. Peygamber’in naatları, çalışmanın konusunu teşkil eden Hulefâ-i Râşidîn methiyeleri ve mersiyeleri, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’i konu olan manzumeler ile birlikte bazı din büyüklerini öven şiirler bulunmaktadır. Üçüncü Defterde ise hurûf-ı hecaya göre tertip edilmiş gazeller yer almaktadır. Bu çalışmada öncelikle çehâr-yâr edebiyatına kısaca değinilecek, Türk edebiyatında kaleme alınan çehâr-yâr metinleri özelinde bir tasnifi yapılmaya çalışılacaktır. Daha sonrasında Çâr-yâr’ın müellifi Şuhûdî Mehmed Efendi’nin hayatı ve eserleri hakkında kısa bir değerlendirmede bulunulacaktır. Akabinde bir Dîvân ya da mesnevinin parçası olarak yazılan çehâr-yâr manzumelerinin tespit edilebildiği kadarıyla en hacimlileri arasında yer alan ve bu çalışmaya konu olan manzumelerin şekil ve muhteva özellikleri incelenecektir. Bu çalışmada, Şuhûdî Dîvânı’nın Bursa İnebey ve Selim Ağa Yazma Eserler Kütüphaneleri’nde bulunan nüshaları esas alınarak manzumelerin tenkitli metni oluşturulacak, metin analizi, edebî tahlil ve tarihî-dinî kaynaklarla karşılaştırma yöntemleri kullanılarak, Şuhûdî ve söz konusu şiirlerinin çehâr-yâr edebiyatı içerisindeki yeri ve önemi tespit edilmeye çalışılacaktır. Çalışmada söz konusu şiirlerin şekil ve muhteva incelemelerinde 359 beyitten oluşan 18 manzumenin tamamı ela alınırken Makale sınırlarını aşmama adına her halifenin ilk iki şiirinin metni verilecektir. Bununla birlikte Hulefâ-yı Râşidîn’in şiirlerde nasıl tavsif edildiği, hangi sıfatlarla anıldığı, hangi hususiyetlerinin öne çıkarıldığı, konu anlatılırken hangi sanatlardan yararlanıldığı ve diğer çehâr-yâr manzumelerinden ayrılan yönlerinin olup olmadığı gibi sorulara cevap aranacaktır. Bu çalışmayla birlikte çehâr-yâr silsilesinin yeni ve önemli bir halkası daha ilim âleminin istifadesine sunulacaktır.
Anahtar Kelimeler
Şuhûdî Mehmed Efendi’s Verse Poems on the Four Rightly Guided Caliphs (Çâr-yâr)
Öz
The Turkish-Islamic literature, shaped under the influence of Islam, constitutes one of the most significant branches of the expansive cultural and civilizational sphere. Among the primary sources that nourish this sphere are literary texts portraying the Prophet Muhammad and his esteemed companions. In this context, the “Çehār-yār” texts, which emerged as a distinctive genre within our literature, represent an area where artists have exerted considerable effort, following the literary works on the Prophet Muḥammad. The works featuring the first four caliphs of Islam-Abu Bakr, ʿOmar, ʿOthmān, and ʿAlī- explore their moral characteristics, as well as their attributes, battles, aphorisms, status in the Islamic world, miracles, and legends. Such “Çehār-yār” texts have found a place in almost all works produced during the Islamic period of our literature. These texts not only collectively address the four caliphs, but there are also independent works narrating the lives and maxims of each caliph individually. Additionally, in major classical poetic forms such as Dîvâns and mesnevis, “Çehār-yār” poems appear after themes of monotheism (tawḥīt), supplications (munājāt), and panegyrics (nʿat), either as individual couplets dedicated to each caliph or, as will be demonstrated in this study, as extended poems featuring several verses for each caliph. Among the “Çehār-yār” poems formed within Turkish literature, one of the most substantial examples, as far as can be identified, is authored by Shuhūdī Maḥmad Afandi. Living during the late 16th century and early 17th century, Shuhūdī Maḥmad Afandi spent a significant portion of his life performing the role of a preacher at the ʿAlī Pasha Mosque in Babaeski. He became a disciple of one of the prominent Halveti sheikhs, Yaʿqūb Garmiyānī, and was appointed as his successor. Shuhūdī Maḥmad Afandi continued his preaching duties in Babaeski until the end of his life, passing away there in 1021/1612. His only known work is his “Dīwān” which consists of three sections: the first section contains poems and supplications discussing the existence, unity, divine names, and manifestations of Allah in the universe; the second section includes laudatory verses dedicated to the Prophet Muḥammad, as well as poems praising the Rightly Guided Caliphs, elegies, and poems about Ḥasan and Ḥusayn, along with verses honoring other esteemed religious figures. The third section comprises ghazals arranged according to the Arabic alphabet. This study will first provide a brief discussion of “Çehār-yār” literature and will attempt to classify the texts written under this genre in Turkish literature. Subsequently, a concise evaluation of the life and works of the author of “Çehār-yār” Shuhūdī Maḥmad Afandi, will be presented. Following that, the structural and thematic characteristics of the “Çehār-yār” poems written as part of a Dīwān or mathnawī will be examined, focusing on one of the most substantial examples available. This evaluation and examination will be based on the manuscripts held at the Bursa Inebey Library and the Selīm Agha Library, aiming to construct a critical text of these poems. The study will endeavor to ascertain the place and significance of Shuhūdī and his specific poems within “Çehār-yār” literature. Furthermore, it will seek to address questions regarding how the Rightly Guided Caliphs are depicted in poems, the attributes by which they are mentioned, the qualities emphasized, the artistic techniques employed in the narrative, and whether there are distinguishing features separating these poems from other “Çehār-yār” works. Through this research, another new and significant link in the chain of “Çehār-yār” literature will be made available for scholarly benefit.
Anahtar Kelimeler
