Analysıs of The Lost Work of Ibn Tolun Al-Dımashkı's Ktāb Al-Ahādīsı Al-Buldānıyya

Öz

Buldāniyyāt are a type of ḥadīth compilation in which traditionists collected narrations they obtained from different cities and regions. This genre initially emerged through the addition of geographical information to collections of forty ḥadīths and gradually developed into an independent literary form through the compilation of narrations transmitted in various cities, preferably with ʿālī isnāds (shorter and higher chains of transmission). The literature of buldāniyyāt is generally examined in three phases: the formative, developmental, and modern periods. Particularly during the developmental period, which extends from the 6th/12th to the 10th/16th century, numerous scholars composed works in this genre. Over time, the increasing number of cities included, the detailed information provided about transmitters, thematic diversity, and the emphasis on isnād contributed to the institutionalization of the buldāniyyāt tradition. Within this framework, the present study examines the work titled Kitāb al-Aḥādīth al-Buldāniyya by Ibn Ṭūlūn al-Dimashqī (d. 953/1546). Although the author refers to this work as Arbaʿīn al-Buldāniyya in his autobiographical work al-Fulk al-Mashḥūn fī Aḥwāl Muḥammad b. Ṭūlūn, the manuscript copy identified records the title as Kitāb al-Aḥādīth al-Buldāniyya. The examination of this manuscript, preserved in the Tunisian National Library (Dār al-Kutub al-Waṭaniyya), constitutes one of the main aspects of the originality and scholarly contribution of this study, as the work had previously been described in the literature as lost. In this respect, the article introduces a previously unexamined—and even presumed lost—text within the buldāniyyāt tradition and provides new data concerning one of its later examples. In the introduction to his work, Ibn Ṭūlūn presents the buldāniyya tradition in chronological order and refers to the works of prominent ḥadīth scholars such as al-Sakhāwī and Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī. Although he states that he initially intended to compile forty ḥadīths, he explains that he was unable to undertake scholarly journeys (riḥla) due to physical limitations and therefore restricted the collection to thirty narrations. In this respect, the work resembles al-Dhahabī’s al-Arbaʿūn al-Buldāniyya and al-Salāsūn al-Buldāniyya, which also contain fewer than forty narrations. The ḥadīths are arranged according to the Companion transmitters, and the work begins with Mecca and concludes with Medina. The author’s deliberate structuring of each narration so that the teacher from whom the report was received, the city, the Companion transmitter, and the text of the ḥadīth differ from one another reflects the characteristic features of the developmental phase of the buldāniyya literature. An examination of the geographical distribution of the narrations shows that a significant portion of the ḥadīths were transmitted from scholarly centers in and around Damascus. In particular, the Ghūṭa region, Wādī Baradā, and the settlements surrounding Mount Qāsiyūn emerge as important centers of transmission. This indicates that Ibn Ṭūlūn’s scholarly activity largely developed within the Syrian region and that his network of ḥadīth transmission was primarily rooted in this geographical area. At the same time, it reflects the continuity of the ḥadīth tradition that had formed in Syria since the early Islamic period through the settlement of prominent Companions such as Muʿādh b. Jabal, Abū al-Dardāʾ, Abū Dharr al-Ghifārī, ʿUbāda b. al-Ṣāmit, and Abū Hurayra. In this respect, the work occupies a distinctive place within the buldāniyyāt literature by demonstrating the continuity of the Damascus-centered ḥadīth tradition. An analysis of the narrations further reveals that they are closely connected with the classical ḥadīth corpus: approximately % 87 of them appear directly or indirectly in the canonical collections known as the Kutub al-Sitta. The majority of the narrations are evaluated as ṣaḥīḥ or ḥasan. Moreover, Ibn Ṭūlūn’s attention in some cases to elevated chains of transmission (ʿālī isnād) and to isnād transformations demonstrates the importance he attributed to the value of the transmission chains. From a thematic perspective, the work is not merely a geographical compilation of ḥadīths; it also encompasses a wide range of subjects, including ethics, acts of worship, scholarly activity, and social relations. In conclusion, Kitāb al-Aḥādīth al-Buldāniyya can be regarded as an important work within the buldāniyyāt tradition, as it combines elements such as geographical attribution, awareness of sources, evaluation of authenticity, and thematic diversity, thereby reflecting the scholarly and historical background of the Damascus-centered ḥadīth tradition in a systematic manner.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Ibn Ṭūlūn
• Büldāniyya
• Kitāb al-Aḥādīth al-Büldāniyya
• al-Dimashqī.

İbn Tolun Ed-Dımaşkî’nin Kayıp Eseri Kitâbu’l-Ehâdîsi’l-Büldâniyye’nin Tahlili

Öz

Büldâniyyeler muhaddislerin farklı şehirlerden aldıkları rivâyetleri derleyen hadis eserleridir. Bu tür, başlangıçta kırk hadis derlemelerine şehir bilgisinin eklenmesiyle ortaya çıkmış; farklı şehir ve beldelerden alınmış, mümkün olduğunca âlî isnada sahip rivâyetlerin toplanmasıyla müstakil bir türe dönüşmüştür. Büldânîyât literatürü genel olarak Teşekkül, Gelişim ve Modern Dönem olmak üzere üç aşamada değerlendirilir. Özellikle hicrî VI/XII. yüzyıldan X/XVI. yüzyıla kadar uzanan gelişim döneminde çok sayıda muhaddis bu türde eser kaleme almıştır. Zamanla şehir sayısındaki artış, râviler hakkında verilen etraflı bilgiler, tematik çeşitlilik ve isnad vurgusu gibi unsurlar büldâniyye literatürünün kurumsallaşmasına katkı sağlamıştır. Bu minvâl üzere araştırmamız, İbn Tolun ed-Dımaşkî’nin (öl. 953/1546) “Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye” adlı eserini konu edinmektedir. Müellifin kendi biyografisini kaleme aldığı “el-Fülkü’l-meşhûn fî ahvâli Muhammed b. Tolûn” adlı eserinde bu çalışmasını “Erbaʿîne’l-büldâniyye” olarak tanıtmakla birlikte, tespit edilen yazma nüshada eser “Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye” adıyla kayıtlıdır. Literatürde daha önce günümüze ulaşmadığı ifade edilen eserin Tunus Dâru’l-Kutubi’l-Vataniyye’de bulunan yazma nüshası üzerinden incelenmesi, bu çalışmanın özgünlüğünü ve alana katkısını oluşturan temel unsurlardan biridir. Bu yönüyle makale, büldâniyye literatüründe şimdiye kadar incelenmemiş hatta kayıp olduğu ifade edilmiş bir eseri tanıtmakta ve türün geç dönem örneklerinden biri hakkında veriler ortaya koymaktadır. İbn Tolun eserinin mukaddimesinde büldâniyye geleneğini kronolojik biçimde zikretmekte ve Sehâvî ile İbn Hacer el-Askalânî gibi muhaddislerin çalışmalarına atıfta bulunmaktadır. Kırk hadis derleme idealini benimsediğini ifade eden müellif, rihlelere çıkabilecek fiziksel imkânı bulamadığı için eserini otuz hadisle sınırlamıştır. Bu yönüyle eser, hadis sayısının kırk yerine otuz olması bakımından Zehebî’nin el-Erbaûne’l-büldâniyye ve es-Selâsûne’l-büldâniyye adlı çalışmalarıyla benzerlik göstermektedir. Rivâyetler sahâbî râviler esas alınarak tasnif edilmiş; eser Mekke ile başlayıp Medine ile sona erdirilmiştir. Müellifin rivâyeti aldığı hoca, belde, sahâbî râvi ve hadis metnini birbirinden farklı olacak şekilde kurgulaması ise büldâniyye literatürünün gelişim dönemine ait karakteristik özelliklerin eserde devam ettiğini göstermektedir. Eserdeki rivâyetlerin coğrafî dağılımı incelendiğinde hadislerin önemli bir kısmının Dımaşk ve çevresindeki ilmî merkezlerden elde edildiği görülmektedir. Özellikle Gûta havzası, Vâdî Beredâ ve Kâsiyûn dağı çevresindeki yerleşim birimleri rivâyet aktarımının yoğunlaştığı merkezler olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, İbn Tolun’un ilmî faaliyetlerinin büyük ölçüde Şam bölgesinde şekillendiğini ve hadis öğrenme ağının bu coğrafyaya dayandığını göstermektedir. Aynı zamanda İslâm’ın erken dönemlerinden itibaren Muâz b. Cebel, Ebû’d-Derdâ, Ebû Zer el-Gıfârî, ‘Ubâde b. Sâmit ve Ebû Hureyre gibi sahâbîlerin bölgeye yerleşmesiyle oluşan rivâyet geleneğinin sonraki asırlarda da devam ettiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle eser, Şam merkezli hadis geleneğinin sürekliliğini göstermesi bakımından büldâniyye literatürü içinde ayrı bir önem taşımaktadır. Eserde geçen rivâyetlerin klasik hadis literatürüyle güçlü bir ilişki içerisinde aktarıldığı, yaklaşık %87’sinin doğrudan veya dolaylı olarak Kütüb-i Sitte kaynaklarında yer aldığı, büyük çoğunluğunun sahih/hasen derecesinde olduğu görülmektedir. Ayrıca müellifin bazı rivâyetlerde âlî isnada ve isnad tahvillerine dikkat çekmesi, onun hadislerin isnad değerine verdiği önemi göstermektedir. Tematik açıdan değerlendirildiğinde eser ahlâk, ibadet, ilmî faaliyetler ve sosyal ilişkiler gibi farklı konulara temas eden geniş bir içerik sunmaktadır. Sonuç olarak Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye’yi, coğrafî aidiyet, kaynak bilinci, sıhhat değerlendirmesi ve tematik çeşitlilik unsurlarını bir araya getirerek Şam merkezli hadis geleneğinin ilmî ve tarihsel arka planını yansıtan sistematik bir çalışma hüviyetine sahip büldâniyye literatürünün önemli bir eseri olarak değerlendirmek mümkündür.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İbn Tolun
• Büldâniyye
• Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye
• Dımaşkî

Kaynakça

1. Adıbeli, Arap. Şerhu İbn Tolun Adlı Eserde Geçen Şâhid Beyitlerin İncelenmesi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. Beyrut: y.y., 1405/1985.
3. Akbaş, Mehmet. Sahâbenin İslam’ı Tebliği (Sûriye Bölgesi). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2007.
4. Aksakal, Recep Tolga Yüksel. Zengîler Dönemi Dımaşk’ta Hadis. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
5. Altıntaş, Fatma Betül. “Seyahatten Telifata: Rihlelerin Semeresi Olarak Büldâniyyeler”. Bilimname 50 (01 Kasım 2023), 61-99.
6. Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b Alî b Muhammed İbn Hacer. Nuhbetü’l-fiker fî mustalahi ehli’l-eser. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1418.
7. Aydınlı, Abdullah. “Büldâniyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 6/487-488. TDV Yayınları, 1992. https://islamansiklopedisi.org.tr/buldaniyye
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.

9. Durmaz, Yusuf. Muhammed b. Ali b. Ahmed İbn Tolun ed-Dımeşki’nin (953/1546) Hayatı, Eserleri ve Hz. Peygamber Dönemi Vesikalarına Dair Dönemi Vesikalarına Dair İ’lamü’s-sailin An Kütübi Seyyidi’l-Mürselin Adlı Eseri. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
10. Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿaŝ es-Sicistânî. Sunenu Ebî Dâvûd. 7 Cilt. Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
11. Ebû ʿAbdirraḥmân Aḥmed b. Şuʿayb b. ʿAlî el-Horâsânî en- Nesâî. es-Sunenul’l-kubrâ. Haleb: ’Mektebu’l-Matbû’âti’l-İslâmiyye, 1986.
12. Ertaş, Hikmetullah. İbn Tolun ed-Dımaşkî ve Neşr ve Takyîm li Kitâbihi el-Mahtût el-Erbe’ûne Hadîs el-Mustahrece mine’l-Muvatta (Dirâse ve Tahkîk). İstanbul: Lisans, 1. Basım, 2022.
13. Esen, Mücahit. Hadis İlminde Büldâniyye Literatürü ve Sahâvî’nin (öl.902) Büldâniyyât İsimli Eseri. Van: Yücüncü Yıl Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
14. Gurbet, Mahmut. “Hadisin Yapısı, Tahammül ve Edası”. Hadis Usulü. ed. Hikmetullah Ertaş. 49-64. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 1. Basım, 2023.
15. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah İbnü’l-Beyyi’ Muhammed. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. 5 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
16. Heysemî, Ebü’l-Hasan Nûreddin el-. Mecmaʿu’z-zevâʾid ve menbaʿu’l-fevâʾid. 10 Cilt. Beyrut : Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1967.
17. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Sikatüddin Ali b. Hasan b. Hibetullah. Târîhu medîneti Dımaşk. 80 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1415.
18. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ʿAbdullâh b. el-ʿAbsî. el-Musannef. 8 Cilt. Lübnan: Dâru’t-Tâc, 1989.
19. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şehabeddin Ahmed. el-Metâlibü’l-âliye bi-zevâidi’l-mesânidi’s-semâniye. Riyâd: Dârü’l-Âsıme, 2000/1420, 2000.
20. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelîk. es-Sîretü’n-nebeviyye. 2 Cilt. Kahire : Mektebetu Mustafâ el-Bâbi’l-Halebî, 1955.
21. İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk b. Huzeyme en-Nîsâbûrî. Sahihu İbn Huzeyme. 4 Cilt. Beyrut : el-Mektebü’l-İslâmî, 1975.
22. İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. es-Sunen. 4 Cilt. Dâru’-r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
23. İbn Tolun, Şemsüddîn Muhammed b. Alî b. Ahmed b. Tolun ed-Dımaşkî. el-Fülkü’l-meşhûn fî ahvâli Muhammed b. Ṭolûn. Beyrut  : Daru İbn Hazm, ts.
24. İbn Tolun, Şemsüddîn Muhammed b. Ali b. Tolun ed-Dımaşkî. el-Fulku’l-meşhûn fî ahvâli Muhammed b. Tolun. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1416.
25. Kavas, Ahmed. “İbn Tolun”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 20/415-416. İstanbul: TDV Yayınları, 1999. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-tolun-semseddin
26. Kurt, Abdurrahman - Kurt, Rabia. “Bir Âlimin Kendi Dilinden Eğitim Hayatı: Şemsüddîn İbn Tolun ed-Dımaşkî (880-953/1473-1546)”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 5/2 (2009), 333-352.
27. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
28. Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb. es-Sünenü’l-kübrâ. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
29. Ögtem, Ramazan. Abdülhayy el-Leknevî ve et-Ta‘lîkü’l-mümecced Adlı Eserinin Değerlendirilmesi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2017.
30. Özaydın, Abdulkerim. “Târîhu medîneti Dımaşk”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 40/90-92. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
31. Özyılmaz, Fatih. İslam’ın Suriye’ye Yayılışı (Emevîler Dönemi Sonuna Kadar). Ankara: Ankara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
32. Samıkıran, Oğuzhan. “Şam’a Hayat Bahşeden Kaynak: Baradâ Nehri”. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi X/1 (2014), 1-15.
33. Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân b. Muhammed. Fethü’l-mugîs bi-şerhi Elfiyyeti’l-hadîs. 4 Cilt. Mısır : Mektebetu’s-sunne, 2003.
34. Şemsüddîn Muhammed b. Ali b. Tolun ed-Dımaşkî. Kitâbu’l-ehâdîsi’l-büldâniyye. Tunus: 45.
35. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-Dünyâ Süleymân b Ahmed b Eyyûb. el-Mu’cemü’l-kebîr. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1984. http://ktp.isam.org.tr/ktp/recordview.php?idno=114527&ele=%3D&wYazarlar=Taberani
36. Tirmizî, Muhammed b. ʿÎsâ b. Sevre b. Mûsa b. ed-Dahhâk. el-Câmiʿu’l-kebîr-Sünen-i Tirmizî. ed. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ġarbi’l-İslâmî, 1998.
37. Tomar, Cengiz. “Şam”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 38/320-325. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
38. Tutar, Mesut. İbn Tolun (öl. 953/1546)’un İnbâü’l-Ümerâ bi Enbâi’l-Vüzerâ Adlı Eserinin Tahlil, Değerlendirme ve Tercümesi. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
39. Yâkut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu’cemü’l-büldân. Beyrut : Dâru Sâdir, 2. Basım, 1995.
40. Yıldız, Firdevs. Şemseddin İbn Tolun. İstanbul: Siyer Yayınları, 1. Basım, 2022.