YAPAY ZEKÂ VE GAYRİ RESMİ BAKIM EKONOMİSİNİN YENİDEN YAPILANMASI

Öz

Dünyada genelinde ve Türkiye’de hızla artan yaşlı nüfusu ve düşen doğum oranları aile yapılarını, bakım rollerini ve geleneksel bakım sistemlerini yeniden şekillendirmektedir. Türkiye’de yaşlı bakımı kültürel olarak aile içinde yürütülen ve evlat olma sorumluluğu ile ilişkilendirilen bir tarihe sahiptir. Günümüzde geniş aileden çekirdek aileye geçiş ve kadınların işgücüne katılımının artması ailelerin tam zamanlı gayri resmi bakım sağlama imkanlarını azaltmaktadır. Bu çalışma yapay zekâ teknolojilerinin gayri resmi bakım ekonomisini ve kuşaklararası dayanışma bağlamında bakım uygulamalarını nasıl yeniden şekillendirdiğini incelemektedir. Akıllı ev sistemleri, yardımcı robotlar, düşme algılama cihazları, dijital sağlık sistemleri, sanal asistanlar vb. yapay zekâ destekli teknolojiler, yaşlı bireylerin günlük yaşamlarını desteklemeye ve yerinde yaşlanma süreçlerine yardımcı olmaktadırlar. Bu teknolojiler bakım verenlerin iş yükünü azaltan, bakım süreçlerinde performans artıran ve yaşlı bireylerin güvenliğini sağlayan bir potansiyele sahiptir. Ayrıca sosyal robotlar yaşlıların yalnızlık ve sosyal izolasyon sorunlarına da destek sağlamaktadır. Ancak yapay zekanın gayri resmi bakım süreçlerine dahil edilmesi önemli etik ve sosyal endişeleri de ortaya çıkarmaktadır. Veri gizliliği, teknolojik yalnızlık, algoritmik önyargı ve dijital uçurum gibi konularda yeni eşitsizliklerin ortaya çıkma riski bulunmaktadır. Ayrıca teknoloji odaklı bakım, bakım vermenin ilişki odaklı, sıcak, samimi ve şefkat içeren yönlerini zayıflatma tehlikesine sahiptir. Bu nedenle yapay zekanın insan bakımının yerine geçen bir araç yerine destekleyici bir araç olarak değerlendirilmesi önem arz etmektedir. Sonuç olarak, çalışmada yapay zekanın gayri resmi yaşlı bakımındaki dönüştürücü rolü farklı perspektiflerle ele alınmaktadır. Bu süreçte etik hususlar, sosyal eşitlik ve insan merkezli bakım uygulamalarıyla bütünleştirilen dengeli bir sosyo-teknik yaklaşım ve değişimin gerekliliğine işaret edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zeka
• Yaşlı Bakımı
• Gayri Resmi Bakım Ekonomisi
• Kuşalararası Dayanışma
• Yerinde Yaşlanma

Etik Beyan

Bu çalışma etik kurul izni gerektiren herhangi bir insan katılımcı verisi, anket, mülakat veya deneysel uygulama içermemektedir.

Artificial Intelligence and the Restructuring of the Informal Care Economy

Öz

Globally and in Turkey, the rapidly increasing elderly population and declining fertility rates are reshaping family structures, caregiving roles, and traditional care systems. In Turkey, elder care has historically been provided within the family and has been strongly associated with filial responsibility. Nowadays the transition from extended to nuclear family structures and along with the increasing participation of women in the labor force are gradually reducing families’ capacity to provide full-time informal care. This study examines how artificial intelligence (AI) technologies are reshaping the informal care economy and caregiving practices within the context of intergenerational solidarity. AI-powered technologies such as smart home systems, assistive robots, fall detection devices, digital health systems and virtual assistants are supporting the daily lives of older adults and enabling them to age in place. These technologies have the potential to reduce the caregivers’ workload, enhance performance in care processes and improve the safety of older individuals. Furthermore, social robots are also providing support to older adults in addressing issues of loneliness and social isolation. However, the integration of artificial intelligence into informal care processes also raises significant ethical and social concerns. There is a risk of new forms of inequalities emerging in areas such as data privacy, technological isolation, algorithmic bias and the digital divide. Furthermore, technology-driven care risks weakening the relationship-oriented, warm, intimate and compassionate dimensions of caregiving. Therefore, it is essential to conceptualize artificial intelligence as a supportive tool rather than a replacement for human care. In conclusion, this study examines the transformative role of artificial intelligence in informal elderly care from different perspectives. It highlights the need for a balanced socio-technical approach that integrates ethical considerations, social equity and human-centered care practices.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Elderly Care
• Informal Care Economy
• Intergenerational Solidarity
• Aging in Place

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval.

Kaynakça

1. Aliyev, A. G., & Shahverdiyeva, R. O. (2024). Some problems of the formation of the new generation digital economy based on artificial intelligence technologies. Informatica Economică, 28(3). https://doi.org/10.24818/issn14531305/28.3.2024.04
2. Altomonte, G. (2016). Beyond being on call: Time, contingency and unpredictability among family caregivers for the elderly. Sociological Forum. https://doi.org/10.1111/socf.12267
3. Ar, Y., & Karancı, A. N. (2017). Turkish adult children as caregivers of parents with Alzheimer’s disease: Perceptions and caregiving experiences. Dementia. https://doi.org/10.1177/1471301217693400
4. Aybas, M. (2025). Yapay zekâ tabanlı insan kaynakları yönetimi uygulamalarının kümelenmesi ve tematik haritalanması: Bibliyometrik bir araştırma. Beyder / Business and Economics Research Journal, 20(1), 1–28. https://doi.org/10.54860/beyder.1604753
5. Ayeola, F. (2024). Digital economy with artificial intelligence (AI). In Proceedings of the Cyber Secure Nigeria Conference 2024 (pp. 181–187). https://doi.org/10.22624/AIMS/CSEAN-SMART2024P17
6. Bughin, J., Seong, J., Manyika, J., Chui, M., & Joshi, R. (2018). Notes from the AI frontier: Modeling the impact of AI on the world economy. McKinsey Global Institute.
7. Burr, V., & Colley, H. (2019). ‘I just felt as though I had to drop something’: The implications of care for female working elder carers’ working lives. Ageing & Society, 39, 877–898. https://doi.org/10.1017/S0144686X17001179
8. Çalışır Kundakçı, Ş. (2023). Yaşlı bakımında yapay zekâ kullanımı. Doğu Karadeniz Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(2), 77–87. https://doi.org/10.59312/ebshealth.1318150

9. De Togni, G., Erikainen, S., Chan, S., & Cunningham-Burley, S. (2021). What makes AI ‘intelligent’ and ‘caring’? Exploring affect and relationality across three sites of intelligence and care. Social Science & Medicine, 277, 113874. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.113874
10. Ersözlü, M. (2023). Yapay zekâ ve teknolojinin yaşlı bakımında rolü: Robot & Frank filmi bağlamında bir inceleme. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), 352–368. https://doi.org/10.54282/inijoss.1365019
11. Gençer Şendur, E., & Turgut, A. (2025). Artificial intelligence in older adults’ healthcare: Applications and ethical considerations. Akdeniz Nursing Journal, 4(2), 90–99. https://doi.org/10.59398/ahd.1652544
12. Hine,C.& Barnaghi, P. (2021). Surveillance for independence: discursive frameworks in smart care for dementia. Paper presented at AoIR 2021: The 22nd Annual Conference of the Association of Internet Researchers. Virtual Event: AoIR. Retrieved from http://spir.aoir.org
13. İştar Işıklı, E. (2024). Dijitalleşme sürecinde yaşlı bireylerin karşılaştığı zorluklar ve çözüm önerileri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(92), 1773–1788. https://doi.org/10.17755/esosder.1537052
14. Khanna, N. N., Maindarkar, M. A., Viswanathan, V., Fernandes, J. F. E., Paul, S., Bhagawati, M., Ahluwalia, P., Ruzsa, Z., Sharma, A., Kolluri, R., Singh, I. M., Laird, J. R., Fatemi, M., Alizad, A., Saba, L., Agarwal, V., Sharma, A., Teji, J. S., Al-Maini, M., Rathore, V., … Suri, J. S. (2022). Economics of artificial intelligence in healthcare: Diagnosis vs. treatment. Healthcare, 10(12), 2493. https://doi.org/10.3390/healthcare10122493
15. Khanna, N. N., Maindarkar, M. A., Viswanathan, V., Fernandes, J. F. E., Paul, S., Bhagawati, M., … Suri, J. S. (2022). Economics of artificial intelligence in healthcare: Diagnosis vs. treatment. Healthcare, 10(12), 2493. https://doi.org/10.3390/healthcare10122493
16. Koç, M. (2023). Artificial intelligence in geriatrics. Turkish Journal of Geriatrics, 26(4), 352–360. https://doi.org/10.29400/tjgeri.2023.362
17. Koç, M. (2023). Artificial intelligence in geriatrics. Turkish Journal of Geriatrics, 26(4), 352–360. https://doi.org/10.29400/tjgeri.2023.362
18. Köroğlu, M. A. (2024). Dijitalleşen dünyada yaşlılık-teknoloji ilişkisi üzerine bir araştırma. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 11(2), 239–264. https://doi.org/10.17541/optimum.1361146
19. Körükcü, Ö., & Kabukcuoğlu, K. (2021). Health promotion among home-dwelling elderly individuals in Turkey. In G. Haugan & M. Eriksson (Eds.), Health promotion in health care – Vital theories and research. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-63135-2_22
20. Labbas, E., & Stanfors, M. (2023). Does caring for parents take its toll? Gender differences in caregiving intensity, coresidence and psychological well-being across Europe. European Journal of Population, 39, 18. https://doi.org/10.1007/s10680-023-09666-3
21. Liversage, A. (2023). A challenging responsibility – care for older parents in Turkish immigrant families. Journal of Family Research, 35, 286–303. https://doi.org/10.20377/jfr-858
22. Milella, F., Russo, D. D., & Bandini, S. (2023). AI-powered solutions to support informal caregivers in their decision-making: A systematic review of the literature. OBM Geriatrics, 7(4). https://doi.org/10.21926/obm.geriatr.2304262
23. Mitzner, T. L., Savla, J., Boot, W. R., Sharit, J., Charness, N., Czaja, S. J., & Rogers, W. A. (2019). Technology adoption by older adults: Findings from the PRISM trial. The Gerontologist, 59(1), 34–44. https://doi.org/10.1093/geront/gny113
24. Mutlu, İ. S., & Yılmaz, E. B. (2024). Yaşlı bakımında yapay zekâ tabanlı eğitim uygulamaları: Etkinlik ve uygulama alanları. Dijital Teknolojiler ve Eğitim Dergisi, 2(1), 13–27. https://doi.org/10.5281/zenodo.12637413
25. Neves, B. B., Omori, M., Petersen, A., Vered, M., & Carter, A. (2024). Navigating artificial intelligence in care homes: Competing stakeholder views of trust and logics of care. Social Science & Medicine, 358, 117187. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2024.117187
26. Norman, P., & Purdam, K. (2012). Unpaid caring within and outside the carer’s home in England and Wales. Population, Space and Place. https://doi.org/10.1002/psp.1702
27. Oliker, S. (2011). Sociology and studies of gender, caregiving and inequality. Sociology Compass, 5(11), 968–983. https://doi.org/10.1111/j.1751-9020.2011.00417.x
28. Parchmann, N., Hansen, D., Orzechowski, M., & Steger, F. (2024). An ethical assessment of professional opinions on concerns, chances and limitations of the implementation of an artificial intelligence-based technology into the geriatric patient treatment and continuity of care. GeroScience, 46, 6269–6282. https://doi.org/10.1007/s11357-024-01229-6
29. Peek, S. T. M., Wouters, E. J. M., van Hoof, J., Luijkx, K. G., Boeije, H. R., & Vrijhoef, H. J. M. (2014). Factors influencing acceptance of technology for aging in place: A systematic review. International Journal of Medical Informatics, 83(4), 235–248. https://doi.org/10.1016/j.ijmedinf.2014.01.004
30. Sharma, N. (2025). AI and its impact on society: Challenges and transformation in household sector. International Journal on Science and Technology, 16(2). https://doi.org/10.71097/IJSAT.v16.i2.6389
31. Skira, M. M. (2015). Dynamic wage and employment effects of elder parent care. International Economic Review, 56(1), 63–93. https://doi.org/10.1111/iere.12095
32. Stanfors, M., & Jacobs, J. (2023). Unpaid caregiving and stress among older working-age men and women in Sweden. SSM – Population Health, 23, 101458. https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2023.101458
33. Şen, H. (2024). An overview of elderly care technicians in elderly care services as a social policy field. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(91), 1306–1322. https://doi.org/10.17755/esosder.144581
34. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi Başkanlığı, & Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2021). Ulusal yapay zekâ stratejisi 2021–2025. https://bilgem.tubitak.gov.tr/wp-content/uploads/sites/8/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf
35. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On ikinci kalkınma planı (2024–2028). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/12/On-Ikinci-Kalkinma-Plani_2024-2028_11122023.pdf T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2022). Akıllı yaşam ve sağlık ürün ve teknolojileri yol haritası. https://www.sanayi.gov.tr/assets/pdf/plan-program/AkilliYasamveSaglikUrunveTeknolojileriYolHaritasi.pdf?utm_source=chatgpt.com
36. Wilmink, G., Dupey, K., Akire, S., Grote, J., Zobel, G., Fillit, H. M., & Movva, S. (2020). Artificial intelligence–powered digital health platform and wearable devices improve outcomes for older adults in assisted living communities: Pilot intervention study. JMIR Aging, 3(2). https://doi.org/10.2196/19554