ÇEVRESEL KUZNETS EĞRİSİ HİPOTEZİNİN GEÇERLİLİĞİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ

Öz

Bu çalışma, ekonomik büyüme ile çevresel kalite arasındaki karmaşık etkileşimi açıklayan en temel yaklaşımlardan biri olan Çevresel Kuznets Eğrisi (ÇKE) hipotezinin Türkiye özelindeki geçerliliğini ampirik olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. ÇKE hipotezi temel olarak, ekonomik kalkınmanın ilk aşamalarında kişi başına düşen gelir artışlarının çevresel kirliliği artırdığını; ancak belirli bir eşik gelir düzeyi aşıldıktan sonra teknolojik gelişme ve artan çevre bilinciyle kirliliğin azalmaya başladığı üzerine kuruludur. Türkiye ekonomisi üzerine yapılan mevcut literatür tarandığında, ÇKE hipotezinin geçerliliğinin birçok çalışmada sınandığı görülmektedir. Ancak kullanılan değişkenlere ve yöntemlere bağlı olarak oldukça heterojen ve çelişkili sonuçlara ulaşıldığı gözlemlenmektedir. Bu araştırmada, literatürdeki bu boşluğu doldurmak ve daha dinamik bir perspektif sunmak amacıyla doğrusal olmayan (non-lineer) ekonometrik bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu kapsamda, 1960-2023 dönemini kapsayan bir zaman serisi verisi kullanılarak "Markov Rejim Değişim" (Markov-Switching) modeli uygulanmıştır. Bu modelin tercih edilme nedeni, ekonomik yapıdaki yapısal kırılmaları ve rejim değişimlerini dikkate alarak daha esnek ve tutarlı tahminler sunabilmesidir. Analizden elde edilen bulgular, Türkiye’de ÇKE hipotezinde öngörülen geleneksel "ters-U" biçimindeki ilişkinin ampirik olarak doğrulanmadığını ortaya koymuştur. Elde edilen sonuçlar, Türkiye’de gelir ve çevre arasındaki ilişkinin sınırlı bir dönemde "N" tipi bir eğilim sergilediğine işaret etmektedir. Bu durum, kirliliğin gelir artışıyla bir noktada düşüşe geçse bile, daha ileri aşamalarda yeniden yükselme potansiyeli taşıdığını göstermektedir. Ayrıca, incelenen tüm dönem boyunca enerji tüketiminin çevresel bozulma üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif bir etkisi olduğu, dolayısıyla enerji yoğun üretimin çevresel sürdürülebilirlik önünde temel bir engel teşkil ettiği sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çevresel Kuznets Eğrisi
• Markov Rejim Değişim Modeli
• Türkiye

THE ENVIRONMENTAL KUZNETS CURVE HYPOTHESIS AND ITS VALIDITY IN TÜRKİYE

Öz

The aim of this study is to examine the validity of the Environmental Kuznets Curve (EKC) hypothesis for Turkey. The EKC hypothesis explains the relationship between economic growth and environmental quality. It suggests that environmental pollution increases in the early stages of economic development as income rises. However, after a certain income level is reached, pollution begins to decrease due to technological progress and greater environmental awareness. Previous studies on Turkey have widely tested the EKC hypothesis. However, the results are mixed and often contradictory, depending on the data and methods used. To provide a clearer understanding, this study uses a non-linear econometric approach.In this context, a Markov-Switching model is applied using time series data covering the period from 1960 to 2023. This model is preferred because it can capture structural changes and different economic periods more effectively. The results do not support the traditional inverted U-shaped relationship suggested by the EKC hypothesis in Turkey. Instead, the findings point to an N-shaped relationship for certain periods. This means that although pollution may decrease at some stages of economic growth, it can increase again in later stages.In addition, the results show that energy consumption has a significant and positive effect on environmental degradation throughout the entire period. This suggests that energy-intensive production remains a major challenge for environmental sustainability in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Environmental Kuznets Curve
• Markov Regime-Switching Model
• Türkiye

Kaynakça

1. Acaroğlu, H., Kartal, M. H. & Márquez, F. P. G. (2023). Testing The Environmental Kuznets Curve Hypothesis in Terms of Ecological Footprintand CO2 Emissions Through Energy Diversification for Turkey. Environmental Science and Pollution Research, 30, 63289-63304.
2. Akbostancı, E., Türüt-Aşık, S. & Tunç, G. İ. (2009). The Relationship Between Income and Environment in Turkey: Is There an Environmental Kuznets Curve?.Energy Policy, 37(3), 861-867.
3. Albayrak, E. N., & Gökçe, A. (2015). Ekonomik Büyüme ve Çevresel Kirlilik İlişkisi: Çevresel Kuznets Eğrisi ve Türkiye Örneği. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 4(2), 279-301.
4. Antweiler, W., Copeland, B. R., & Taylor, M. S. (2001). Is Free Trade Good For The Environment?.American Economic Review, 91(4), 877–908.
5. Arı, A.& Zeren, F. (2011). CO₂ Emisyonu ve Ekonomik Büyüme: Panel Veri Analizi. Yönetim ve Ekonomi, 18(2), 37-47.
6. Atıcı, C. & Kurt, F. (2007). Türkiye’nin Dış Ticareti ve Çevre Kirliliği: Çevresel Kuznets Eğrisi Yaklaşımı. Tarım Ekonomisi Dergisi,13(1-2), 61-69.
7. Balıbey, M. (2015). Relationships Among CO2 Emissions, Economic Growth and Foreign Direct Investment and The Environmental Kuznets Curve Hypothesis in Turkey. International Journal of Energy Economics and Policy, 5(4), 1042-1049.
8. Başar, S. & Temurlenk, M. S. (2007). Çevreye Uyarlanmış Kuznets Eğrisi: Türkiye Üzerine Bir Uygulama. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 21(1), 1-12.

9. Beşe, E. & Kalaycı, S. (2019). Testing Environmental Kuznets Curve Hypothesis: Evidence from Egypt, Kenya and Turkey. International Journal of Energy Economics and Policy. 9(6), 479-491.
10. Bölük, G.& Mert, M. (2015). The Renewable Energy, Growth and Environmental Kuznets Curve in Turkey: An ARDL Approach. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 52, 587-595.
11. Ceylan, R. & Karaağaç, G. E. (2020). Türkiye’de Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Test Edilmesi: Yapısal Kırılmalı Eşbütünleşme Testi ile Hata Düzeltme Modelinden Kanıtlar. Pamukkale Journal of Eurasian Socioeconomic Studies, 7(2), 75-85.
12. Copeland, B. R., & Taylor, M. S. (2004). Trade, Growth, and The Environment. Journal of Economic Literature, 42(1), 7–71.
13. Çağlar, A. E. (2022). Türkiye’de Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Araştırılmasında Çevresel Patentlerin Rolü: Genişletilmiş ARDL ile Kanıtlar. Ömer Halis Demir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 15(4), 913-929.
14. Çetin, M. & Saygın, S. (2019). Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezi’nin Ampirik Analizi.Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 26(2), 529-546.
15. Doğan, N. & Karay, M. (2019). The Impact of Renewable Energy Consumption and Energy Intensity on CO2 Emissions from Fuel Combustions for the Case of Turkey: A Cointegration Analysis. Bil Türk Ekonomi ve İlişkili Çalışmalar Dergisi, 1(2), 169-187.
16. Dai, Y., Zhang, H., Cheng, J., Jiang, X., Ji, X. & Zhu, D. (2022). Whether Ecological Measures Have Influenced The Environmental Kuznets Curve (EKC)? An analysis using land footprint in the Weihe River Basin, China. Ecological Indicators, 139, 108891.
17. Dasgupta, S., Laplante, B., Wang, H. & Wheeler, D. (2002). Confronting The Environmental Kuznets Curve. Journal of Economic Perspectives, 16(1), 147–168.
18. Dinda, S. (2004). Environmental Kuznets Curve Hypothesis: A Survey. Ecological Economics, 49, 431-455.
19. Ekinci, Y. (2024). Sürdürülebilir Çevre için Geçmişe Bakış: Türkiye’de Çevresel Kuznets Eğrisinin Dönemsel Analizi. Journal of Economic sand Research,5(1), 81-97.
20. Emek, Ö. F. & Özçelebi, O. (2021). Türkiye’de Çevresel Kuznets Hipotezinin Geçerliliği Bağlamında Karbon Emisyonu (CO2) ile Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Hatemi-J ve Zamanla Değişken Nedensellik. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 364-386.
21. Filardo, A. J. (1994). Business Cycle Phases and Their Transitional Dynamics. Journal of Business &Economic Statistics, 12(3), 299-308.
22. Grossman, G. M., & Krueger, A. B. (1991). Environmental Impacts of a North American Free Trade Agreement (No. w3914). National Bureau of Economic Research.
23. Grossman, G. M., &Krueger, A. B. (1995). EconomicGrowthandThe Environment. TheQuarterlyJournal of Economics, 110(2), 353–377.
24. Gürlük, S. & Karaer, F. (2004). Türkiye’de Ekonomik Büyüme ile Çevre Kirliliği İlişkisinin İncelenmesi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 10(1), 43-54.
25. Güney, A. (2018). Genişletilmiş Kuznets Eğrisinin Türkiye İçin Yeniden Değerlendirilmesi. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 32(3), 745-761.
26. Güzel, F. (2021). Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Türkiye Ekonomisinde Geçerliliğinin Analizi. International Journal of Economic and Administrative Studies, 30,59-76.
27. Gyamfi, B.A., Bein, M. A., Bekun, F. V., Yaw, S. S. & Vo, X. V. (2021). Assessment of the Environmental Implications of Energy Consumption for Sustainable Development in G7 Countries. OPEC Energy Review, 45(3), 320-340.
28. Halıcıoğlu, F. (2008, November). An Econometric Study of CO₂ Emissions, Energy Consumption, Income and ForeignTrade in Turkey. MPRA Paper No. 11457
29. Hamilton, J. D. (1989). A New Approach to the Economic Analysis of Nonstationary Time Series and The Business Cycle. Econometrica, 57(2), 357-384.
30. Hamilton, J. D. (1994). Time Series Analysis. Princeton University Press, Princeton, NJ, USA.
31. İnci, T. (2023). Evaluation of the Relationship Between Energy Consumption, Economic Growth, and Carbon Emissions in the Context of the N-Shaped Environmental Kuznets Curve: Newly Industrialized Countries (NICs). Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 41(3), 453-469.
32. Jackson, T. (2009). Prosperity without Growth: Economics for a Finite Planet. Earthscan. London.
33. Jebli, M.B., Youssef S. B. & Öztürk, İ. (2016). Testing Environmental Kuznets Curve Hypothesis: The Role of Renewable and Non-Renewable Energy Consumption and Trade in OECD Countries. Ecological Indicators, 60,824-831.
34. Kazak, S. & Kazak, H. (2022). Türkiye’de CO2 İçin Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Geçerliliği: Ampirik Bir Analiz. JAV Studies, 2, 161-179.
35. Kim, C. & Nelson, C. (1999). State-Space Models with Regime-Switching: Classical and Gibbs-Sampling Approaches with Applications. MIT Press, Cambridge, Massachusetts.
36. Koçak, E. (2014). Türkiye’de Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Geçerliliği: ARDL Sınır Testi Yaklaşımı. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 2(3), 62-73.
37. Krolzig, H.M. (1997).Markov Switching Vector Autoregressions Modelling: Statistical Inference and Application to Business Cycle Analysis. Springer, Berlin.
38. Kuznets, S. (1955). Economic Growth and Income Inequality. The American Economic Review, 45(1), 1–28.
39. Lee, J. & Strazicizh, M. C. (2003). Minimum Lagrange Multiplier Unit Root Test with Two Structural Breaks. The Review of Economics and Statistics, 85(4), 1082-1089.
40. Liu, Y., Mabee, W., & Zhang, H. (2021). Conserving Fertilizer in China's Rural-Agricultural Development: The Reversal Shifts and the County-Specific EKC Evidence from Hubei.Cleaner Environmental Systems, 3, 100050, 1-10.
41. Lieb, C. M. (2003). The Environmental Kuznets Curve: A Survey of the Empirical Evidence and of Possible Causes. University of Heidelberg Discussion Paper Series, No. 391.
42. Manga, M. & Akar, P. G. (2020). Ekonomik Büyüme, Karbon Emisyonu ve İnsani Gelişmişlik Arasındaki İlişki: Seçilmiş Akdeniz Ülkeleri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17 (1), 405-419.
43. Martínez-Zarzoso, I., & Bengochea-Morancho, A. (2004). Pooled Mean Group Estimation of an Environmental Kuznets Curve for CO2. Economics Letters, 82(1), 121–126.
44. Moalla, M. (2023). Enerji Tüketimi, CO2 Emisyonu ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Türkiye için ARDL Analizi. Kent Akademisi Dergisi, 16, 19-37.
45. Moalla, M. (2024). Reinvestigating The Environmental Kuznets Curve (EKC) Hypothesis with Agri-environmental Indicators for Sustainable Growth in the 100th Anniversary of The Republic of Turkey. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 16(Özel Sayı), 50-61.
46. Naimoğlu, M. (2022). TestingTheEnvironmentalKuznetsCurveHypothesis Under Structural Breaks: The Case of Turkey. Alanya Akademik Bakış Dergisi, 6(3), 3069-3084.
47. Oğul, B. (2023). Çevresel Kalitenin Belirleyicilerinin Ekonometrik Analizi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 41(1), 147-166.
48. Ojaghlou, M.& Uğurlu, E. (2023). Urbanization and Climate Change: Environmental Kuznets Curve (EKC) and Stirpat Analysis for Turkey. Journal of Scientific Papers Economics & Sociology, 16(1), 259-270.
49. Öcal, O, Altınöz, B. & Aslan, A. (2020). The Effects of Economic Growth and Energy Consumption on Ecological Footprint and Carbon Emissions: Evidence from Turkey. Ekonomi, Politika & Finans Araştırmaları Dergisi, 5(3), 667-681.
50. Özbek, S. & Oğul, B. (2022). Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Geçerliliği: Türkiye Üzerine Ampirik Bir Çalışma. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 14(25), 35-46.
51. Özyakışır, D. &Çamkaya, S. (2025). Türkiye’de Göçmen Dövizleri ve CO2 Emisyonları İlişkisi: Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezi Çerçevesinde Bir Analiz. International Journal of Economics, Politics, Humanities&SocialSciences, 8(3), 63-78.
52. Panayotou, T. (1993). Empirical Tests and Policy Analysis of Environmental Degradation at Different Stages of Economic Development (No. 929). International Labour Organization.
53. Pata, U.K. (2018). Renewable Energy Consumption, Urbanization, Financial Development, Incomeand CO2 Emissions in Turkey: Testing EKC HypothesiswithStructural Breaks. Journal of CleanerProduction, 187, 770-779.
54. Polat, M. A. & Ergün, S. (2023). Türkiye’de Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Ekonomik Büyüme ve Farklı Küreselleşme Türleri Bakımından Analizi. İstanbul İktisat Dergisi, 73(1), 107-142.
55. Rockström, J., Steffen, W., Noone, K., Persson, Å., Chapin III, F. S., Lambin, E., Lenton, T. M., Scheffer, M., Folke, C., Schellnhuber, H. J., Nykvist, B., de Wit, C. A., Hughes, T., van der Leeuw, S., Rodhe, H., Sörlin, S., Snyder, P. K., Costanza, R., Svedin, U., &Falkenmark, M. (2009). A Safe Operating Space for Humanity. Nature, 461(7263), 472–475.
56. Saatçi, M.& Dumrul, Y. (2011). Çevre Kirliliği ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Çevresel Kuznets Eğrisinin Türk Ekonomisi için Yapısal Kırılmalı Eş-Bütünleşme yöntemiyle Tahmini, Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 37, 65-86.
57. Saboori, B. & Sulaiman, J. (2013). Environmental Degradation, Economic Growth and Energy Consumption: Evidence of The Environmental Kuznets Curve in Malaysia. Energy Policy, 60, 892-905.
58. Saraç, Ş. &Yağlıkara, A. (2017). Environmental Kuznets Curve: The Evidence from BSEC Countries.Ege Akademik Bakış Dergisi, 17(2), 255-264.
59. Selden, T. M., & Song, D. (1994). Environmental Quality and Development: Is There a Kuznets Curve for Air Pollution Emissions?.Journal of Environmental Economics and Management, 27(2), 147–162.
60. Shafik, N., & Bandyopadhyay, S. (1992). Economic Growth and Environmental Quality: Time-Series and Cross-Country Evidence (No. WPS 904). World Bank.
61. Shahbaz, M., Khraief, N., Uddin, G.S.&Öztürk, İlhan (2014). Environmental Kuznets Curve in an Open Economy: A Bounds Testing and Causality Analysis for Tunisia.Renewable and Sustainable Energy Reviews, 34, 325-336.
62. Stern, D. I. (2004). The Rise and Fall of The Environmental Kuznets Curve. World Development, 32(8), 1419–1439.
63. Tutulmaz, O. (2015). Environmental Kuznets Curve Time Series Application for Turkey: Why Controversial Results Exists for Similiar Models”. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 50, 73-81.
64. Uğur, M. S. (2022). TheRelationship Between Foreign Direct Investment, Economic Grwoth, Energy Consumption and CO2 Emissions: Evidencefrom ARDL Model with A Structural Break forTurkey. Ege Akademik Bakış Dergisi, 22(3), 337-352.
65. Wang, Q., Yang, T., & Li, R. (2023). Does Income Inequality Reshape the Environmental Kuznets Curve (EKC) Hypothesis? A Nonlinear Panel Data Analysis. Environmental Research, 216, 114575.
66. Yıldız, Ş. (2022). Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Türkiye İçin Geçerliliğin Analizi. Üçüncü Sektör Sosyo Ekonomi Dergisi, 57(4), 3176-3191.
67. Yurttagüler, İ. & Kutlu, S. (2017). An Econometric Analysis of The Environmental Kuznets Curve: The Case of Turkey. Alphanumetric Journal, 5(1), 115-126.
68. Yurtkuran, S. (2021). Çevresel Kuznets Eğrisi Hipotezinin Geçerliliği ve Yeşil Lojistik: Türkiye Örneği. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(45), 171-201. https://www.enerji.gov.tr/anasayfa (Erişim tarihi: 27.09.2025)