Values and Attitudes of University Youth Toward Family and Marriage Institutions in Turkic Republics

Yıl 2025, Sayı: 114, 145 - 173, 31.07.2025

Ebulfez Süleymanlı , Hüseyin Doğan , Aigerim Ashimova

https://doi.org/10.12995/bilig.7645

Öz

This study aims to empirically examine the attitudes of university youth in the Turkic Republics toward the institutions of family and marriage. The research employs a quantitative method and survey technique, including 6,689 undergraduate students from Azerbaijan, Kyrgyzstan, Kazakhstan, Türkiye, Uzbekistan, and the Republic of Bashkortostan (Russian Federation). The findings indicate that, despite rapid societal transformation and ideological shifts, university students still perceive family and marriage as fundamental components of the social structure. In all countries except Uzbekistan, the majority of students oppose arranged marriages. It was also found that young people place significant importance on family approval when choosing a spouse. These findings suggest that family values continue to hold strong. It is recommended that courses on family and marriage be integrated into university curricula. Future research is encouraged to explore these attitudes in greater depth using qualitative methods, especially in relation to processes of socio-cultural change.

Anahtar Kelimeler

Turkic Republics , family , marriage , university students , youth

Türk Cumhuriyetleri’nde Üniversite Gençliğinin Aile ve Evlilik Kurumuna İlişkin Değer ve Tutumları

Öz

Bu çalışma, Türk Cumhuriyetleri’nde üniversite gençlerinin aile ve evlilik kurumuna yönelik tutumlarını ampirik düzeyde belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nicel yöntem ve anket tekniği ile yürütülmüş olup, Azerbaycan, Kırgızistan, Kazakistan, Türkiye, Özbekistan ve Rusya Federasyonu’na bağlı Başkurdistan Cumhuriyeti’nde lisans düzeyinde öğrenim gören 6.689 üniversite öğrencisini kapsamaktadır. Elde edilen bulgular, hızlı toplumsal dönüşümlere ve zihinsel değişimlere rağmen, üniversite gençliğinin aile ve evlilik kurumunu hâlâ toplumsal yapının temel bir unsuru olarak gördüklerini ortaya koymuştur. Özbekistan hariç, öğrencilerin büyük çoğunluğu görücü usulü evliliğe karşıdır. Ayrıca, gençlerin evlilik tercihlerinde aile onayına yüksek oranda önem verdikleri tespit edilmiştir. Bu durum, aile değerlerinin gücünü sürdürdüğünü göstermektedir. Üniversite müfredatına aile ve evlilikle ilgili derslerin dâhil edilmesi önerilmektedir. Gelecek araştırmalarda, bu tutumların sosyo-kültürel değişim süreçleriyle bağlantılı olarak niteliksel yöntemlerle incelenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türk Cumhuriyetleri , aile , evlilik , üniversite öğrencileri , gençler

Kaynakça

• AAK (Aile Araştırma Kurumu). Aile Yazıları. I–V, Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, 1991.
• AAK. Türk Aile Ansiklopedisi. I–III, Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları, 1991.
• Açılova, Rahat. Natsiya i Semya. İlim, 1987.
• Açılova, Rahat. Semya i Obşestvo. Kırgızstan, 1986.
• Akbaş, Meltem, vd. “Üniversite Öğrencilerinin Evlilik Tutumlarını Etkileyen Faktörler.” Çukurova Medical Journal, vol. 44, no. 1, 2019, ss. 93–100, https://doi.org/10.17826/cumj.441022.
• Aksan, Gamze. “Evlilik ve Ayrılma: Ailenin Kurulması ve Sona Ermesi.” Sistematik Aile Sosyolojisi, ed. Mustafa Aydın, Çizgi Kitabevi, 2016, ss. 169–194.
• Aktaş, Gül. “Türkiye’de Aile Sosyolojisi Çalışmalarına Genel Bir Bakış.” Sosyoloji Konferansları, vol. 52, 2015, ss. 419–441.
• Argınbaev, Halel. Kazak Otbası: Kazak Otbasının Keşegisi men Bügingisi Cayındagı Gılımi Zertteu Engbek. Kaynar, 1996.
• Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi. “Haqqımızda.” 09 Eylül 2024, https://family.gov.az/az/pages/haqqimizda.
• AzSTAT (Azerbaijan State Statistical Committee). “Galacayin Aila Modelini Simvollaşdıran Asas Dəyərlər Mövzusunda Təhlil.” Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi, 2023, https://family.gov.az/store/media/aida/Gelecek%20Aile_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%201.pdf.
• AzSTAT. “Rəsmi Qeydə Alınmış Nikaha Daxil Olan Əhalinin Orta Yaşı.” 2024 https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ay/.
• Başaran, Emrah. “Ailenin İşleyişi ya da Gerçekleştirimi.” Sistematik Aile Sosyolojisi, edited by Mustafa Aydın, Çizgi Kitabevi, 2016, ss. 141–168.
• BAŞKORTOSTANSTAT(Bashkortostan Statistical Service). “8 İyulya – Vserossiyskiy Den Semi Lubvi i Vernosti.” 7 Temmuz 2023, 09 Eylül 2024 https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Vserossijskij- den-sem’i-lyubvii-vernosti.pdf.
• Baudiyarova, Kuralay, ve Gulzhan Meirmanova. “Problems of Family and Marriage Relations of Kazakh People (Based on Ethnographic Materials of Southern Kazakhstan).” Bulletin of History, vol. 109, no. 2, 2023, ss. 129–137.
• Bayer, Ali. “Değişen Toplumsal Yapıda Aile.” Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, vol. 4, no. 8, 2013/2, ss. 101–129.
• Boneta, Željko, ve Marko Mrakovčić. “Studentski Stavovi O Braku, Kohabitaciji I Tranziciji U Brak.” Revija za socijalnu politiku, vol. 28, no. 2, 2021, ss. 205–224. https://doi.org/10.3935/rsp.v28i2.1745.
• Booth, Alan, ve John N. Edwards. “Age at Marriage and Marital Instability.” Journal of Marriage and Family, vol. 47, no. 1, 1985, ss. 67–75.
• Bourdieu, Pierre. Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Çev. Richard Nice, Routledge, 1996.
• Büyüköztürk, Şener, vd. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. 14th ed., Pegem Akademi Yayınları, 2013.
• Byrne, Donn. “Attitudes and Attraction.” Advances in Experimental Social Psychology, vol. 4, Academic Press, 1969, ss. 35–89.
• Can, İslam. “Moderniteden Postmoderniteye Ailenin Ontolojisi ya da Modern Çekirdek Aile Çerezleşiyor mu?” Aile Sosyolojisi Yazıları, Ed. Mustafa Aydın, Açılım Kitap, 2014, ss. 51–81.
• Canazarova, Zeure. Sovremennaya Semya v Kazahstane i ee Problemı. Kazak Universiteti, 2004.
• Carroll, Jason S., vd. “So Close, Yet So Far Away: The Impact of Varying Marital Horizons on Emerging Adulthood.” Journal of Adolescent Research, vol. 22, no. 3, 2007, ss. 219–247. https://doi.org/10.1177/0743558407299697.
• Christensen, Larry B., vd. Research Methods, Design, and Analysis. 2011.
• Çiçek, Zuhal. “Gençlerin Aile ve Evlilik Kurumuna Yaklaşımlarının Sosyolojik Analizi: Pamukkale Üniversitesi Örneği.” Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, vol. 5, no. 1, 2022, ss. 1–11.
• Dikeçligil, F. Beylü. “Aileye Dair Kabullerin Ezber Bozumu.” Muhafazakar Düşünce, 2018, ss. 21–52.
• DPT (Devlet Planlama Teşkilatı). Türkiye Aile Yapısı Araştırması. DPT Yayını, 1992.
• Duman, M. Zeki. “Aile Kurumu Üzerine Tarihsel Bir Okuma Girişimi ve Muhafazakâr İdeolojinin Aileye Bakışı.” İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, vol. 1, no. 4, 2012, ss. 19–51.
• Duran, Resul. “Türkiye Aile Yapısının Geleceğine Yönelik Çıkarımların Değerlendirilmesi.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi, vol. 2, no. 1, 2022, ss. 147–164.
• Eralp, Anıl, ve Şahika Gökmen. “Ortalama Evlilik Yaşının Yükselmesini Etkileyen Faktörler ve Cinsiyete Göre Farklılıklar.” Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, vol. 7, no. 2, 2020, ss. 395–412, https://doi.org/10.17541/optimum.698063.
• Fox, Robin. Kinship and Marriage: An Anthropological Perspective. Cambridge UP, 1967.
• Friedl, John, ve Walter S. Ellis. “Celibacy, Late Marriage and Potential Mates in a Swiss Isolate.” Human Biology, vol. 48, no. 1, 1976, ss. 23–35.
• Günay, Gülay, ve Özgün Bener. “Gençlerin Evlilik ve Aile Yaşamına İlişkin Tutumları.” Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, vol. 3, no. 1, 2013, ss. 1–16, https://doi.org/10.14230/joiss9.
• Gürses, Ayşe-Sümeyra. Üniversite Öğrencilerinin Evlilik Algısı. Master’s thesis, Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2021.
• Hallaç, Saliha, ve Fatma Öz. “Aile Kavramına Kuramsal Bir Bakış.” Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, vol. 6, no. 2, 2014, ss. 142–153.
• Heider, Fritz. The Psychology of Interpersonal Relations. Wiley, 1958.
• HÜNEE (Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü). Türkiye Aile Yapısı ve Nüfus Sorunları Araştırması. Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1968.
• İctimoiy Fikr. Uzbekistantsı o Semye: Ustanovki i Prioritetı. 15 May 2023, https://ijtimoiyfikr.uz/ru/issledovaniya/obschestvo/2588.htm.
• Jennings, A. Marlene, vd., “Attitudes toward Marriage.” Journal of Divorce & Remarriage, vol. 17, no. 1–2, 1992, ss. 67–80, https://doi.org/10.1300/J087v17n01_05.
• Karadağ, Sevinç. “Kırgızistan Üniversite Öğrencileri Arasındaki Flört, Evliliğe Bakış ve Evlilik Hazırlıkları.” Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 16, 2006, ss. 207–218.
• Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. 28. basım, Nobel Akademik Yayıncılık, 2015.
• Kartal, Atila. “Türkiye’de Evlilik ve Evlenme Kültürü: Geleneksel Normlara Halkbilim Perspektifinden Bir Bakış.” Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, no. 36, 2023, ss. 730–753, https://doi.org/10.29000/rumelide.1372403.
• Kazakstandık Otbasılar 2022. Kazakstandık Kogamdık Damu İnstitutı (KeAK), 2022, 1 Eylül 2024, https://www.gov.kz/uploads/2022/12/30/cf119493736caaf9140cc747f31c27f9_original.19265075.pdf.
• Keldal, Gökay. Evliliğe Hazır Oluş ile İlişkili Faktörler. Unpublished doctoral dissertation, Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2021.
• Koçak, Yasemin Ertan. “Bir Sistem Olarak Aile ve Ailede Kriz.” Farklı Boyutlarıyla Sosyal Problemler: Sosyal Politikalar Ekseninde Multidisipliner Yaklaşımlar, Ed. Mehmet Yılmaz ve Enver Günay, İksad Publishing House, 2020, ss. 163–180.
• Köroğlu, Tevfik. Üniversite Gençliğinde Evlilik, Aile ve Boşanma Konusundaki Düşünce ve Görüşleri Üzerine Sosyolojik Bir Araştırma: Karabük Üniversitesi Örneği. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013.
• Mahalla va Oila İlmiy-Tadqiqot İnstituti. 07 Eylül 2024, https://moiti.uz/oz.
• Mamadalieva, Hafizahon H. Young Family as an Object of Social Work. Oila (Family) National Scientific and Practical Center, 2013.
• Məmmədov, Rauf. Erkən Evlilik Probleminin Araşdırılması və Ondan Çıxış Yolları. Servis AZ MMC-nin Mətbəəsi, 2018.
• Məmmədov, Rauf. Azərbaycan Ailəsi: Dünən və Bugün. Sabah, 2018.
• National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. Domohozyaystva i Semi Kyrgyzstana 2011 [Households and Families of Kyrgyzstan 2011]. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic, 2011.
• National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic. Domohozyaystva i Semi Kyrgyzstana 2022 [Households and Families of Kyrgyzstan 2022]. National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic, 2022.
• Newcomb, Theodore M. “The Acquaintance Process: Looking Mainly Backward.” Journal of Personality and Social Psychology, vol. 36, no. 10, 1978, ss. 1075–1083, https://doi.org/10.1037/0022- 3514.36.10.1075.
• Özen, Sevinç. “Aile Kurumunda Bazı Sosyolojik Yaklaşımlar.” Seminer 5, İzmir: E.Ü. Yayınları, 1987, ss. 267–281.
• Özgüven, İbrahim Ethem. Evlilik ve Aile Terapisi. Nobel Akademik Yayıncılık, 2014.
• Pehlivan, Oğuzhan. Aile Tanımı ve İlişkilerinin Toplumsal Olarak İnşası. Unpublished doctoral dissertation, Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Poloma, Margaret M. Çağdaş Sosyoloji Kuramları. Çev. Hayriye Erbaş, Gündoğan Yayınları, 1993.
• QAZSTAT. “Braki i Razvody v 2023 Godu.” 12 Apr. 2024, 05 Eylül 2025, https://l24.im/oPjQ.
• QAZSTAT. Neke cene Otbası. Kazakstan Respublikası Strategiyalık Josparlau cene Reformalar Agenttigi Ulttık Statistika Burosı, 2023, 05 Eylül 2024, https://l24.im/FODimp.
• Retherford, Robert D., Naohiro Ogawa, ve Rikiya Matsukura. “Late Marriage and Less Marriage in Japan.” Population and Development Review, vol. 27, no. 1, 2001, ss. 65–102, https://doi.org/10.1111/j.1728- 4457.2001.00065.x
• Sarı, Özgür. “Aile Kurumu ve Ailenin Tanımı.” Sistematik Aile Sosyolojisi, Ed. Mustafa Aydın, Çizgi Kitabevi, 2016, ss. 17–41.
• STATKOM. “Sredniy Vozrast Vstupleniya v Pervıy Brak po Polu i Territoriya.” Dec. 2022, 09 Eylül 2024, https://www.stat.kg/ru/gendernaya-statistika/naselenie/.
• The State Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan. Marriage Statistics in the Republic of Uzbekistan, 2022. The State Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan, 2023.
• Süleymanlı, Ebulfez, ve Ayşegül Demir. “Türkiye’de Üniversite Gençliğinin Evlilik ve Aile Yaşamına İlişkin Tutumları.” Social Research – Sosial Tədqiqatlar, vol. 2, no. 1, 2022, ss. 11–26.
• Şahin, Salih. Geçmiş Günümüz ve Gelecekte Nüfus Gerçeği. Pegem Akademi, 2018.
• Şaydullayeva, Topçugül. Struktura i Funktsii Sovremennoy Kırgızskoy Selskoy Semi. Kazakh National Univ. al-Farabi, 1992.
• TADA. Türkiye’de Aile Değerleri Araştırması. T.C. Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2010.
• TAYA. Türkiye Aile Yapısı Araştırması: Tespitler, Öneriler. T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2014.
• Tezcan, Sabahat, ve Yadigar Coşkun. “Türkiye’de 20. Yüzyılın Son Çeyreğinde Kadınlarda İlk Evlenme Yaşı Değişimi ve Günümüz Evlilik Özellikleri.” Nüfusbilim Dergisi, vol. 26, no. 1, 2016, ss. 15–34.
• Timur, Selim. Türkiye’de Aile Yapısı. Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 1972.
• Turğut, Faruk. “Tarihsel Süreçte Aile Kurumunun Dönüşümü ve Geleceğine Yönelik Çıkarımlar.” Medeniyet ve Toplum Dergisi, vol. 1, no. 1, 2017, ss. 93–117.
• Türkarslan, Nesrin, ve Abulfez Süleymanov. “Üniversite Son Sınıf Öğrencilerinin Evlilik Konusundaki Görüş ve Düşünceleri – Azerbaycan ve Türkiye Karşılaştırması.” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, no. 5, 2010.
• TÜİK. “Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2023.” Türkiye İstatistik Kurumu, 2024.
• Tüzemen, Adem, ve Aşkın Özdağoğlu. “Doktora Öğrencilerinin Eş Seçiminde Önem Verdikleri Kriterlerin Analitik Hiyerarşi Süreci Yöntemi ile Belirlenmesi.” Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, vol. 21, no. 1, 2007, ss. 215–232.
• Uchida, Eiji, Shigeru Araki, ve Katsumi Murata. “Socioeconomic Factors Affecting First Marriage and Birth Rates by Sex and Age in the Total Japanese Population.” Journal of Epidemiology, vol. 21, no. 2, 1992, ss. 107–118.
• Usanmaz, Ahmet, ve Orhan Yıldırım. “Turizm Sektöründe Çalışan Yükseköğretimli Gençlerin Çalışma Deneyimleri: Antalya Belek Örneği.” Çalışma ve Toplum, vol. 1, no. 84, 2025, ss. 117–153, https://doi.org/10.54752/ct.1624064.
• Usubalieva, Aynura. Transformatsiya Semeyno-Braçnıh Otnoşeniy Molodeji Kırgızstana. Cand. Sociol. Sci. diss., Kırgızskiy Natsionalniy Universitet im. J. Balasagına, 2017.
• Ünal, Ali. “Moderndeşüü kana Aalamdaşuu Prostsessinde Üy-Bülönün Transformatsiyası.” Aalamdaşuunun Abaldarı, Ed. Cevat Öyurt ve Ertan Özensel, Çizgi Kitabevi, 2023, ss. 129–167.
• Ünal, Ali. “Kırgızistan’da Dünden Bugüne Eş Seçimi Prensipleri.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, no. 89, Mar. 2019, ss. 187–213.
• Ünal, Ali. Üy-bülö Maseleleri Sotsiologiyanın Küzgüsündö. Maxprint, 2015.
• Wallace, Ruth A., ve Alison Wolf. Çağdaş Sosyoloji Kuramları. Çev. M. Rami Ayas ve Leyla Elburuz, Doğu Batı Yayınları, 2012.
• Whiteside, Mary F. “The Parental Alliance Following Divorce: An Overview.” Journal of Marital and Family Therapy, vol. 24, no. 1, 1998, ss. 3-24, https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.1998.tb01060.x.
• Yalçın, Hatice, vd. “Gençlerin Evlilik ve Toplumsal Cinsiyet Rollerine İlişkin Tutumları.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, vol. 10, no. 52, 2017, ss. 858–865.
• Yıldırım, Ali, ve Hasan Şimşek. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. 9. basım, Seçkin Yayınları, 2003.