The Role of Alphabets in the Formation of Kazakh Written Language

Öz

The Kazakh written language, whose first works were produced in the late 19th century, is a relatively young written language that, until 1940, sporadically used the Arabic, Latin, and Cyrillic alphabets. The formation of the Kazakh written language in the late 19th century was influenced not only by the lifestyle of the Kazakhs at that time but also by the language policies pursued by Tsarist Russia and its practices regarding minority languages. It can be said that Ibıray Altınsarin’s proximity to N.I. Ilminskiy, who formulated and managed Russia’s policies on minority languages, played a role in his publication of the first literary work in Kazakh. The Cyrillic alphabet used in the work undeniably contains phonetic elements that distinguish Kazakh, as an oral-based language of the Turkic family, from other Turkic languages. This alphabet also influenced the development of the Arabic-based Kazakh alphabet prepared by Ahmet Baytursınulı and the Latin-based alphabet adopted in 1926. It is evident that the pressure and imposition of the Soviet Union played a significant role in shaping the modern Kazakh written language, particularly with the adoption of the Russian-based Cyrillic alphabet in 1940.

Anahtar Kelimeler

• Kazakh written language
• Ibıray Altınsarin
• N. I. Ilminskiy
• Ahmet Baytursınulı
• Kazakh Latin alphabet
• Kazakh Cyrillic alphabet

Kazak Yazı Dilinin Oluşmasında Alfabelerin Rolü

Öz

Kazak yazı dili, ilk eserleri 19. yüzyılın son çeyreğinde verilen, 1940 yılına kadar yazımında Arap, Latin ve Kiril alfabelerinin zaman zaman gelişi güzel olarak kullanıldığı genç bir yazı dilidir. Kazak yazı dilinin 19. yüzyılın sonlarında oluşmaya başlamasında Kazakların o dönemdeki hayat tarzlarının etkili olması yanında Çarlık Rusyasının takip ettiği dil politikaları ve azınlık dilleri ile ilgili uygulamaları önemli rol oynamıştır. Ibıray Altınsarin’in Kazakça ilk edebî eseri vermesinde Rusya’nın azınlık dilleri ile ilgili politikalarını oluşturan ve yöneten N.İ. İlminskiy ile yakınlığı etkili olmuştur denilebilir. Eserde kullanılan Kiril alfabesinin Türk dilinin ağız toplulukları özelliğini taşıyan Kazakçayı diğer Türk topluluklarından uzaklaştıran sesler içerdiği inkâr edilemez. Bu alfabe, Ahmet Baytursınulı’nın Kazakçanın yazımı için düzenlediği Arap alfabesi kökenli Kazak alfabesinde ve 1926 yılında kabul edilen Latin temelli alfabenin şekillenmesinde de etkili olmuştur. Bugünkü yazı dilinin şekillenmesinde Sovyetler Birliğinin baskısı ve dayatması yanında 1940 yılında kabul edilen Rus temelli Kiril alfabesinin büyük rolü olduğu bir gerçektir.

Anahtar Kelimeler

• Kazak yazı dili
• Ibıray Altınsarin
• N. İ. İlminskiy
• Ahmet Baytursınulı
• Kazak Latin alfabesi
• Kazak Kiril alfabesi

Kaynakça

1. Altınsarin, Ibıray. Kirgizskaya Hrestomatiya 1. İ.İ. Evfimiyevskogo-Mirovitskags Yayınevi, 1879.
2. Altınsarin, Ibıray. Naçal‘noe Rukovodstvo k obuçeniyu Kirgizov Russkomu Yazıku. İ.İ. Evfimiyevskogo-Mirovitskags, 1879.
3. Altınsarin, Ibıray. Mektubat. M. Çirkovoy Adındaki Yayınevi, 1899.
4. Altınsarin, Ibıray. Şerayitü’l-İslam Musulmanşılıktıñ Tutkası. Kazan Üniversiteti Tabhanesi, 1884.
5. Amirjanova, Nazira. Kazakstandağı Latın Jazuvınıntarihi Tağılımı. Memlekettik Tildi Damıtuv İnstitutı, 2012.
6. Ayan, Ekrem. Modern Kazak Edebiyatının Öncüsü Ibıray Altınsarin. Bilge Kültür Yayınevi, 2015.
7. Baytursınulı, Ahmet. “Cazuv Tertibi.” Aykap, Cemaziyelula/April no. 4, 1912a/1330, pp. 84-86.
8. Baytursınulı, Ahmet. “Cazuv Tertibi.” Aykap, Cemaziyelahir/May no. 5, 1912b/1330, pp. 104-107.

9. Baytursınulı, Ahmet. “Jazuv Meselesi.” Kazak Til Biliminin Meseleleri. Prep. Ğarifolla Enes, Abzal-Ay, 2013. pp. 544-545.
10. Baytursınulı, Ahmet. “Kazakşa Söz Jazuvşılarğa.” Kazak Til Biliminin Meseleleri. Prep. Ğarifolla Enes, Abzal-Ay, 2013. pp. 546-551.
11. Baytursınulı, Ahmet. “Til-Kural.” Alaş Murası Ahmet Baytursınulı 3 Til Kuralı. Prep. A. İsimakova, Alaş, 2005. pp. 28-65.
12. Baytursınulı, Ahmet. Okuv Kuralı (Usul-i Savtiye Colı men Tertib Etilgen Birinşi Kitab). Orenburg Tipografii, 1921.
13. Beyimbet. Çaƞaca Oqь Çaz. Kazaqıstanbaspası, 1931.
14. Biray, Nergis. Ahmet Baytursınulı Şiirleri Üzerine Dil ve Üslup İncelemesi. Bilgeoğuz, 2011.
15. Fono Yayınları. “Rusça Alfabe (Rus Kiril Alfabesi) ve Okunuşları.” 4 Mart 2022, https://www.fono.com.tr/rus-alfabesi-ve-okunu%C5%9Flar%C4%B1.
16. İlminski, Nikolay İ. Samouçitel’ Russkoy Gramoti dlya Kirgizo. Kazan Üniversiteti Tabhanesi, 1861.
17. Kazak SSR Qalq Komissarlar Sovyetiniñ Janındağı Jaña Alfavit Komiteti. Prep. Kazak Tiliniñ Orıs Grafikasına Negizdelgen Jaña Alfiviti men Orfografiası. Kazak Memleket Baspası, 1940.
18. Mamırbekova, Gülfer. Eski Kazak Tiliniñ Jazba Nuskaları. Şapağat-Nur, 2012.
19. Milliyet. “Rus Alfabesi Harfleri, Yazılışı, Okunuşu ve Türkçe Karşılığı: Rusça Alfabe Kaç Harf?” Milliyet Gazetesi, 6 Temmuz 2020, https://www.milliyet.com.tr/egitim/rus-alfabesi-harfleri-yazilisi-okunusu- ve-turkce-karsiligi-ruscaalfabe-kac-harf-6509881.
20. Ong, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür Sözün Teknolojileşmesi. Trans. Sema Postacıoğlu Banon, Metis Yayınları, 2020.
21. Osman Ali Sıdıkof. Tarih-i Kırğız-ı Şadmaniye. Şark Matbaası Biraderan-ı Kerimovlarnıñ, 1914.
22. Porzig, Walter. Dil Denen Mucize. Trans. Vural Ülkü, vol. II, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1986.
23. Roy, Oliver. Yeni Orta Asya ya da Ulusların İmal Edilişi. Trans. Mehmet Moralı, Metis Yayınları, 2005.
24. Şirin User, Hatice. Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri. Akçağ Yayınları, 2006.
25. Tamir, Ferhat. “Kazak Türkleri Edebiyatı.” Türk Dünyası El Kitabı Dördüncü Cilt Edebiyat (Türkiye Dışı Türk Edebiyatları). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1998, pp. 423-449.
26. Togan, Z. Velidi. Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi. Enderun Kitabevi, 1981.
27. Tölebayev, K., and A. Medetov. Elippe Eresekter Mektebine Arnalğan (Ülkender Mektebine Arnalğan). Kazak Memleket Baspası, 1938.
28. Trabant, Jürgen. Dil, Söz ve Yazının Gelişmesi. Trans. Rahman Akalın, Runik Kitap, 2020.
29. Zaharenko, A. L., and K. A. Lihman. “Tserkov’ i Prosveşçeniye Naroda v Severnom Kazahstane i Povolj’e Seredine XIX – Naçale XX B.” Vestnik VGU, 2003/3, pp. 103-111.