Xuan Zang’ın Seyahat Notlarında Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu’nun Devlet Adamı Portresi

Öz

Bu makale, Xuan Zang’ın Batı Göktürk Kağanlığına yaptığı ziyareti inceleyerek, kağanlığın 7. yüzyılda Doğu ile Batı arasındaki kültürel ve manevi ilişkilerdeki rolünü ele almaktadır. Kaynaklardan elde edilen bilgiler ışığında makalenin amacı, Batı Göktürk Kağanlığının ve özellikle de Kağan Tong Yabgu’nun Xuan Zang’ın yolculuğundaki rolünü ve önemini vurgulamaktır. Bu bağlamda, Xuan Zang’ın Batı Göktürk Kağanlığının siyasi merkezi olan Çu ve Talas bölgelerinden geçerek izlediği güzergâhın önemi ve bu durumun onun yolculuğuna olan etkisi ele alınmaktadır. Ayrıca, Xuan Zang’ın Tong Yabgu Kağan ile olan etkileşimi, kağanın ona sağladığı destek ve bu desteğin Xuan Zang’ın yolculuğuna olan katkısı ortaya konmaktadır. Makalede bununla birlikte Xuan Zang’ın seyahatnamesinin ışığında Batı Göktürk kağanı Tong Yabgu’nun devlet yönetimi ve kişisel özellikleri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Xuan Zang
• Batı Göktürk Kağanlığı
• Tong Yabgu
• Budizm
• İpek Yolu

Proje Numarası

AP14871737

Etik Beyan

Makale, Kazakistan Cumhuriyeti Bilim ve Yüksek Öğretim Bakanlığı Bilim Komitesi tarafından AP14871737 no ile onaylanan “Eski ve Orta Çağlarda Sirderya, Talas ve Yedisu Bölgesindeki Şehirlerin Tarih Coğrafyası: Çince ve Arapça Kaynaklar” projesi çerçevesinde yazıldı.

The Statesman Portrait of the Western Turkic Khaganate Tong Yabgu in Xuan Zang’s Travel Notes

Öz

This article examines Xuan Zang’s visit to the West Turkic Khaganate and discusses the role of the Khaganate in the cultural and spiritual relations between East and West in the 7th century. In the light of the information obtained from the sources, the aim of the article is to emphasize the role and importance of the West Turkic Khaganate, and especially the role of the Khagan Tong Yabgu in Xuan Zang’s journey. In this context, the importance of Xuan Zang’s route through the Chu and Talas regions, the political center of the Western Turkic Khaganate, and the impact of this situation on his journey are discussed. In addition, Xuan Zang’s interaction with Tong Yabgu Khagan, the support provided by the Khagan and the contribution of this support to Xuan Zang’s journey are revealed. In addition, in the light of Xuan Zang’s travelogue, the article tries to determine the state administration and personal characteristics of the West Turkic Khagan Tong Yabgu.

Anahtar Kelimeler

• Xuan Zang
• West Turkic Khaganate
• Tong Yabgu
• Buddhism
• Silk Road

Proje Numarası

AP14871737

Etik Beyan

The article was written within the framework of the project titled “Historical Geography of Cities in the Syr Darya, Talas, and Zhetysu Regions in Ancient and Medieval Periods: Chinese and Arabic Sources” approved by the Science Committee of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan under grant number AP14871737.

Kaynakça

1. Ahmetbeyoğlu, Ali. “Bizans Tarihçisi Menandros’un Türkler (Gök-Türkler) Hakkında Verdiği Bilgiler.” Tarih Dergisi, no. 50 (2), 2010, ss. 11-25.
2. Barat, Kahar. “The Uighur Xuanzang Biography.” TUBA, c. 16, 1992, ss. 5-65.
3. Barat, Kahar. The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang, Ninth and Tenth Chapters. Sinor Research Inst Inner Asian Studies, 2000.
4. Beal, Samuel. Si-Yu-Ki, Buddhist Records of the Western World. Trübner and Co., Ludgate Hill, 1884.
5. Boulnois, Luce. La Route de la Soie. Ji Nan, 2002.
6. CEZ. Hui Li 惠立, Yan Zong 彦悰. Da ci Ensi Sanzang Fashi zhuan 大慈恩寺三藏法师传 [Büyük Merhamet Tapınağı Tripitaka Alimin Biyografisi]. Zhonghua Shuju 中华书局, 2000.
7. Chavannes, E. Xi Tujue Shiliao 西突厥史料 [Batı Göktürk Tarihinin Materyalleri]. Zhonghua Shuju 中华书局, 1958.
8. Dickens, Mark. “Efesli Yuḥanon’a Göre Zemarkhos’un Türklere Elçiliği.” Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, vol. 3, no. 6, Temmuz 2021, ss. 533-52.

9. DTXYJ. Xuan Zang 玄奘. Da Tang Xiyuji 大唐西域记 [Büyük Tang Hanedanlığı Döneminde Batı Bölgesi Üzerine Notlar], Ji Xianlin 季羡林, Zhang Guangda 张广达注 [Yorum]. Zhonghua Shuju 中华书局. Zhonghua Shuju 中华书局, 1985.
10. Ekrem, Erkin. Hsuan-Tsang’ın Seyahatnamesi’ne Göre Türkistan. Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003.
11. Ergüven, İsmail Hakkı. Hsüan-Tsang’ın Seyahatnamesi (7. Yüzyıl) (Metin Çevirisi ve Değerlendirme). Yüksek Lisans Tezi. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2011.
12. Feng, Jiasheng. “Huigu Wen Xieben ‘Pusa Da Tang Sanzang Fashi zhuan’ Yanjiu Baogao 回鹘文写本”菩萨大唐三藏法师传” 研究报告 [‘Büyük Tang Krallığının Pusa Tripitaka Alimin Biyografisi’ Hakkında Araştırma].” Kaoguxue Zhuankan 考古学专刊 [Arkeoloji Dergisi], c. B丙, no. 1, 1951, ss. 1-41.
13. Feng, Zhiwen, vd. Xiyu Diming Cidian 西域地名词典 [Batı Bölgeleri Yer Adları Sözlüğü]. Xianjiang Renmin chubanshe 新疆人民出版社. 2002.
14. Fuwei, Shen. Zhong-Xi Wenhua Jiaoliu Shi 中西文化交流史 [Çin ve Batı Arasındaki Kültürel İlişkilerin Tarihi]. Shanghai, 1987.
15. Gabain, A von. “Briefe der uigurischen Hüen-tsang-Biographie.” Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Berlin, 1938, ss. 371-415.
16. Gan, Lin. “Luelun Xi Tujueshi zhongde Ruogan Wenti 略论西突厥史中的若干问题 [Batı Göktürk Kağanlığı Tarihinde Bazı Meseleler].” Tujue yu Huihe Lishi Lunwen Xuanji 突厥与回纥历史论文选集 [Eski Türk ve Uygur Tarihi ile İlgili Bilimsel Makalelerin Derlemesi], c. I, Zhonghua Shuju 中华书局, Pekin, 1987.
17. Geng, Shimin. “Huigu Wen Xuan Zang Zhuan Di Qi juan Yanjiu 回鹘文玄奘传第七卷研究 [Xuan Zang’ın Uygurca Biyografisinin VII. Kısmının İncelenmesi.”] Minzu Yuwen 民族语文, c. IV, Pekin, 1979, ss. 249-62.
18. Geng, Shimin. “Huigu Wen Xuan Zang Zhuan Yanjiu 回鹘文玄奘传研究(2) [Xuan Zang’ın Uygurca Biyografisi Üzerine Bir Araştırma].” Zhongyang Minzu daxue Xueshu lunwen 中央民族学院学术论文, c. ІІІ, Pekin, 1980, ss. 267-304.
19. Geng, Shimin. Wuiwuer Gudian Wenxian Yanjiu 维吾尔古代文献研究 [Eski Uygur Yazılı Kaynakları Üzerine Araştırmalar]. Zhongyang Minzu Daxue 中央民族大学, Pekin, 2003.
20. Geng, Shimin, ve H. J. Klimkeit. “Die uigurische Xuan-Zang Biographie, ein Beiträg zum 7. Kapital.” Zentralasiatische Studien, c. 19, Pekin, 1986, ss. 253-77.
21. Grousset, Rene. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Çev. Naomi Walford, Rutgers Univ. P., 1970.
22. Hisao, Matsuda. Gudai Tianshan lishi-dilixue yanju 古代天山历史地理薛研究 [Antik Tien Shan’ın Tarihi ve Coğrafyası Üzerine Araştırmalar]. 1987.
23. JTS. Jiu Tangshu 旧唐书 [Eski Tang Kitabı]. vol. VI 第六册// Ershi si shi Quanyi二十四史全译 [(Yirmi Dört Tarih)]. Beijing北京. Tongxin Chubanshe 同心出版社. Tongxin Chubanshe 同心出版社, 2012.
24. Kirilen, Gürhan. Budizm ve Orta Asya: Xuan Zang Seyahatnamesi. 2016.
25. Kirilen, Gürhan. “Xuan Zang’ın Orta Asya İzlenimleri.” Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, vol. 53, no. 1, Ocak 2013, s. 63-84.
26. Klyaştornıy, S. G., ve D. G. Savinov. Stepnıe İmperii Yevrazii. Petersburg Üniversitesi Yayınları, 1994.
27. Kyuner, N. B. Kitayskie İzvestiya o Narodakh Yujnoy Sibiri, Tsentralnoy Azii i Dal’nego Vostoka. Izdatelstvo Vostochnykh Literatur, 1961.
28. Li, Meicun. “Xi Tujue hantingkao 西突厥汗庭考 [Batı Göktürk Kağanlık Merkezi Üzerine Bir İnceleme].” Zhongguo bianjiang shidi yanjiu 中国边疆史地研究. 1992, №3, ss. 82-87.
29. Ölmez, Mehmet. Hsüan Tsang’ın Eski Uygurca Yaşam Öyküsü. Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1994.
30. Qazaqstan Tarihı Turalı Qıtay Derektemeleri. Sayahatnamalar men Tarihiy Geografiyalıq Eñbekterden Tañdamalılar, C. I, Dayk-Press, Almatı, 2005.
31. Sinor, Denis. Inner Asia and its contacts with Medieval Europe, VII. The Historical Role of the Turk Empire. Variorum reprints, 1977.
32. Su Beihai. Qazaqtıñ Jalpı Tarıyqı. I Tom. Erte Zamannan XX. Ğasırdıñ Alğaşqı Jartısına Deyin. Almatı, 2018.
33. Taşağıl, Ahmet. Gök-Türkler. Türk Tarih Kurumu, 1995.
34. Tezcan, Semih. Eski Uygurca Hsüan Tsang Biyografisi X. Bölüm. Ankara, 1975.
35. Thsang, Hiouen. Mémoires sur les contrées occidentales, traduits du Sanscrit en Chinois, en l’an 648. Çev. Stanislas Julien, Paris, 1857.
36. Togan, Nazmiye. “Peygamberin Zamanında Şarki ve Garbi Türkistanı Ziyaret eden Çinli Budist Rahibi Hüen-Çang’ın Bu Ülkenin Siyasî ve Dinî Hayatına Ait Kayitleri.” İslam Tetkikleri Dergisi, vol. 4, no. 1-2, 1964, ss. 21-64.
37. Tugusheva, L. Yu. Uygurskaya versiya biografii Xuan Zangа. Moskova, 1991.
38. Vizantiyskie İstoriki, Perevedennye s Grecheskogo. St. Petersburg, 1858-1863.
39. Watters, Thomas, vd. On Yuan Chwang’s Travels in India, 629-645 A.D. Royal Asiatic Society, 1904.
40. Yugui, Wu. Tujue Han’guo yu Sui-Tang Guanxi shi Yanjiu 突厥汗国与隋唐关系史研究 [Göktürk Kağanlığı ile Sui ve Tang Krallıkları Arasındaki İlişkilerin Tarihi Üzerine Araştırma]. Zhongguo Shehui Kexue Chubanshe 中国社会科学出版社, 1998.
41. XTS. Xin Tangshu新唐书 [Yeni Tang Kitabı]. vol. VIII第八册//Ershi si shi Quanyi 二十四史全译 [(Yirmi Dört Tarih)]. Beijing北京. Tongxin Chubanshe 同心出版社. 2012.
42. Zhilai, Wang. Zhongyashi 中亚史 [Orta Asya Tarihi]. Urumqi, 2004.
43. Zhou, Liankuan. Da Tang Xiyji shidi yanjiu conggao 大唐西域记史地研究丛稿 [Büyük Tang Dönemi Batı Bölgeleri Kaydı Üzerine Tarihî ve Coğrafî Araştırmalar (Makale Derlemesi)]. Zhonghua shuju 北京.中华 书局.1984.
44. Zhou, Weizhou, ve Ding Jingtai. Sichouzhilu Dacidian 丝绸之路大辞典 [İpek Yolu Büyük Sözlüğü]. Shanxi renmin chubanshe 陕西人民出版社. 2006.
45. Zieme, Peter. “Xuanzangs Biographie und das Xiyuji in uigurischer Überlieferung.” Buddhistische Erzähliteratur and Hagiographie in alttürkischer Überlieferung, ed. Jens Peter Laut ve K. Rӧhrborn, Harrassowitz Verlag, 1990, ss. 75-80.