Toplumdilbilim Açısından Günümüzde İran’da Azerbaycan Türkçesinin Görünümü

Öz

İran çeşitli Türk dillerine ev sahipliği yapmaktadır. Bunların en fazla konuşura sahip olanı bu makalede, toplumdilbilim açısından ele alacağımız Azerbaycan Türkçesidir. Makalenin amacı, Azerbaycan Türkçesinin güncel görünümünü iki dillilik, dil politikası, dilin toplumsal işlevleri, dile karşı konuşurlarının tutumu ve dilin formel eğitimi açısından ortaya koymaktır. İran’da Azerbaycan Türkçesi toplumdilbilim çerçevesinde inceleyen nitelikli çalışmalar daha önce yapılmıştır. Ancak toplumdilbilim açısından bakınca eski tarihli sayılır. Aradan geçen zamanda artan iletişim kanallarının yarattığı değişim/dönüşüm konuya güncel bir bakışı gerekli kılmaktadır. Yeni iletişim kanalları Azerbaycan Türkçesine yeni işlev alanları açmıştır. İran’daki Türk dilleri arasında Azerbaycan Türkçesinin seçilmesi, konuşur sayısı fazla olduğu için sosyokültürel açıdan diğer Türk dillerine göre daha görünür olmasıdır. Çalışmanın sonuç bölümünde bulgular ışığında Azerbaycan Türkçesinin güncel görünümüne dair yorumlarda bulunulmuştur. Azerbaycan Türkçesinin işlevlerinin İran’da genişlediği ve konuşurların ana/birinci dile olan eğiliminin arttığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Azerbaycan Türkleri
• toplumdilbilim
• Azerbaycan Türkçesi
• iletişim dili

Sociolinguistics Perspective of Azerbaijani Turkish in Iran Today

Öz

Iran today is home to millions of speakers of various Turkic languages. In this article, Azerbaijani Turkish, one of the Turkic languages in Iran, is analyzed from a sociolinguistic perspective. The aim of the article is to present the current outlook of Azerbaijani Turkish from various perspectives (bilingualism, language policy, social functions of the language, speakers’ attitudes towards the language and formal education of the language). Although qualified studies examining Azerbaijani Turkish in Iran within the framework of sociolinguistics have been conducted before, the passage of nearly twenty years since these studies and the change created by increasing communication channels necessitates an updated look at the subject. New communication channels have opened new functions and fields for Azerbaijani Turkish. The reason why Azerbaijani Turkish was chosen among the Turkic languages in Iran is that Azerbaijani Turks are the most populous Turkic community in terms of speakers and this language is socioculturally more visible than other Turkic languages. In the conclusion part of the study, comments are made in light of the findings on the current outlook of Azerbaijani Turkish. It is concluded that Azerbaijani Turkish is expanding its sociolinguistic function in the country and the tendency of speakers towards the mother/first language is increasing.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Azerbaijan Turks
• sociolinguistics
• Azerbaijani Turkish
• language of communication

Kaynakça

1. Alavi Mukaddem, Seyyid Behnam. “Berresi-yi Ertebat-ı Sahteha-yi Eştekaki ve Redeşenasi Zebani der Pedide-yi Dozebanegi.” Faslname-yi Zeban ve Edeb-i Parsi, no. 44, 1388, ss. 63-81.
2. Asr-ı İran. “Ecra-yi Terhi Amuzeş-i Zeban-i Türki Azeri der Berki Medares-i Azerbaycan-ı Şarki ez Mehrmah [Doğu Azerbaycan’daki bazı okullarda Türkçe-Azerice dil öğretim planının uygulanması].” 1 Haziran 2019, https://tinyurl.com/y4r73xfd.
3. Azeroğlu, Nabi, ve Roghaiyeh Azizpour. “İran Türkleri’nde Sözlü Gelenek Bağlamında Âşıklık Geleneği ve Milli Bilinç.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, vol. 8, no. 21, 2020, ss. 140-150.
4. Bani-Shorak, Helena. “Azerbaycan Dili ve Kimliği Yeniden Canlanıyor mu?” Çev. Süer Eker, Orta Asya ve Kafkasya Araştırmaları Journal of Central Asian & Caucasian Studies (OAKA), vol. 2, no. 3, 2007, ss. 160-167.
5. Başar, Umut. İran’da Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi. Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, 2019.
6. Bosnalı, Sonel. “İran’da ‘Diller İlişkisi’ – ‘Diller Çatışması’: Azerî Türkçesi’nin Konumu ve İşlevine Toplumdilbilimsel Bir Bakış.” Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 2004, ss. 111-122.
7. Bosnalı, Sonel. İran Azerbaycan Türkçesi Toplumdilbilimsel Bir İnceleme. Kebikeç Yayınları, 2007.
8. Codeyri, Hasan. Erzyabiyi Behregiri ez Zebanı Evvel beray Kahişi Müşkilatı Amuzeşi Farsi der Mekatiyi İptidai. Risaleyi Dereceyi Karşinasi-Yüksek Lisans Tezi. Daneşgahı Allameh Tabatabai, 1391.

9. Demir, Nurettin. “Batı Trakya’da Türkçenin Durumu.” Bir, no. 6, 1996, ss. 96-110.
10. Eker, Süer. “Farsçanın Kıskacında Güney Azerbaycan Türkçesi.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, no. 9, 2008, 183-198.
11. Ethnologue. “Islamic Republic of Iran.” 17 Aralık 2024, https://tinyurl.com/yytcz77r.
12. Fərzanə, Məmmədəli Qövsi. (Haz.). Güney Azerbaycan Folkloru I. Kitap (Tebriz, Yekanat ve Hemedan Arazilerinden Toplanmış Folklor Örnekleri). Azerbaycan Millî İlimler Akademisi Folklor Enstitüsü, 2013.
13. Golabi, Fatıma, ve diğerleri. “Berresi-yi Tesir-i Do Zebanegi ber Kesb-i Hüviyet-i İçtimai.” Mecelle-yi Daniş-i Siyasi ve Beynelmilli, no. 4, 1391, ss. 67-82.
14. Gökdağ, Bilgehan Atsız, ve Mehmet Rıza Heyet. “İran Türklerinde Kimlik Meselesi.” bilig, no. 30, 2004, ss. 51-84.
15. Gökdağ, Bilgehan Atsız, ve Talip Doğan. İran’da Türkler ve Türkçe. Akçağ Yayınları, 2016.
16. Gözcü, Nurullah. “Sosyal Kontrol ve Gizli Bir Protesto Aracı Olarak İran Türklerinin Taziye Geleneğinde Mersiye.” Folklor Akademi Dergisi, vol. 6, no. 2, 2023, ss. 920-932.
17. Gözcü, Nurullah. Kimlik ve İnanç Sınırında İran Türklerinin Mersiye ve Meddahlık Geleneği. Nobel Bilimsel Eserler Yayınları, 2024.
18. Gözcü, Nurullah, ve Metin Özarslan. “İran Türklerinin Mersiye Geleneğinde Zencan Ekolü Meddah Mektepleri.” Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, vol. 12, no. 38, 2024, ss. 303-324.
19. Hayati, Abdolmajid, ve Amir Mashadi. “Language Planning and Language-in-Education Policy in Iran.” Language Problems and Language Planning, vol. 32, no. 1, 2010, ss. 24-42.
20. Heyet, Mehmet Rıza. 19. Yüzyıldan Günümüze İran’da Basın-Yayın Hayatı. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi, 2005.
21. Heyet, Cevad. Azerbaycan Edebiyat Tarihine Bir Bakış. 1. Bakü, 1957.
22. İsna. “Muavini Amuzeşi Pervereş Haber Dad: 100 Saat Amuzeşi Zebanı Farsi be Kudekanı Do Zebane der Pişdebistani [Eğitim ve öğretimden sorumlu yetkili açıkladı: okul öncesinde iki dilli çocuklara 100 saat Farsça dil eğitimi verildi].” 22 Nisan 2025, https://l24.im/LUJSukA.
23. İtimad Online. “Cemiyeti Tahran 19 Milyon Nefer Resid [Tahran’ın nüfusu 19 milyon kişiye ulaştı].” 31 Haziran 2023, https://tinyurl.com/4uytpwna.
24. Kafkasyalı, Ali. İran Türk Âşıkları ve Milli Kimlik. Salkımsöğüt Yayınları, 2009.
25. Kafkasyalı, Yavuz Selim. “İran’da Türk Milli Kimliğinin Sürdürülmesinde Müziğin İşlevi.” Turkish Studies, vol. 13, no. 18, 2018, ss. 821-831.
26. Kalafat, Yaşar. Azerbaycan-İran-Anadolu-Irak Halk İnançları Hattı. Berikan Yayınevi, 2012.
27. Kerimi, Muhammed Baghban. Anadili. Zencan, 2017.
28. Menşur-i Hukuk-i Şehrvendi [Vatandaşlık Hakları Bildirgesi]. 20 Kasım 2023, https://tinyurl.com/yypwufm8.
29. Merkez-i Pejuheşha-yı Parlement-i İran. “Kanun-i Esasi-yi İran [İran Anayasası].” 10 Ekim 2024, https://tinyurl.com/y3nrsaoz.
30. Shiraliyev, Museyib. “Borçalı ve Güney Azerbaycan Türklerine Yönelik Dil Politikaları ve Ana Dili Sorunu.” Turkish Journal of Diaspora Studies, vol. 2, no. 2, 2022, ss. 145-164.
31. Sarıkaya, Mahmut. Güney Azerbaycan Türkçesi. Doktora Tezi. Erciyes Üniversitesi, 1998.
32. Sarıkaya, Mahmut. “İran, Türkler ve Türkçe.” Kaosa Doğru İran, ed. Osman Metin Öztürk, ve Yalçın Sarıkaya, Fark Yayınları, 2006, ss. 189-202.
33. Rezaei, Saeed, ve diğerleri. “Attitude towards Azeri Language in Iran: a Large-Scale Survey Research.” Journal of Multilingual and Multicultural Development, vol. 38, no. 10, 2017, ss. 931-941.
34. Tabrizu. “Azeri [Azerbaycan] Dili ve Edebiyatı Bölümü.” 15 Kasım 2023, https://tinyurl.com/y4jh58oo.
35. Taghizadehzonuz, Robabeh, ve Naseraddin Alizadeh. “İran Türklerinin Dergi Yayınında Kullandıkları Türkçenin Özellikleri.” 3. Uluslararası Her Yıl Bir Büyük Türk Bilgi Şöleni Muhammed Hüseyin Şehriyar Bilgi Şöleni Kitabı, 2016, s. 205-216.
36. Turkish Urmia. “Iranian Foreign Minister: 40% of the Iranians Speak Turkish.” YouTube. 20 Kasım 2023, https://tinyurl.com/y6ymzp9k.
37. Uzun, Enver. İran Türk Folkloru. Eser Ofset, 2007.
38. Wei, Li. “Conceptual and Methodological Issues in Bilingualism and Multilingualism Research.” The Handbook of Bilingualism and Multilingualism, ed. Tej K. Bhatia and William C. Ritchie, Blackwell Publishing, 2012, ss. 26-51.
39. Yazar Kaya, Seher. Edimsel Yaklaşımla İran Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine Kültür ve Çeviri: Rukiye Kebiri Örneği. Yüksek Lisans Tezi. Hacettepe Üniversitesi, 2023.