Malazgirt/Afşin Kazılarında Elde Edilen İnsan Kalıntılarının Çatışma Arkeolojisi Çerçevesinde Antropolojik Ön Değerlendirmesi

Öz

Bu çalışma, Malazgirt Savaş Alanının Tespiti, Tarihi ve Arkeolojik Yüzey Araştırması kapsamında; 2022-2024 yılları arasında Malazgirt/Afşin’de gerçekleştirilen kazılarda ortaya çıkarılan iskeletlerin analizini, elde edilen bulguları ve bunların önceki antropolojik çalışmalarla mukayesesini içermektedir. Yapılan kazılarda ulaşılan 51 mezarın, İslami gömü geleneklerine uygun olduğu belirlenmiştir. Mezarların, radyokarbon yöntemiyle MS 11. ve 12. yüzyıllara tarihlendiği anlaşılmıştır. Ayrıca cinsiyet, boy, travma/yaralanma ve biyolojik uzaklık analizleri yapılmış; özellikle travmalar bağlamında gruplar arası çatışma ve şiddet izlerine rastlanmış, erkeklerde kasıtlı şiddetle doğrudan ilişkili ölüm zamanı çevresinde gerçekleşen keskin uçlu alet yaralanmaları ve dirsek kemiklerinde savunma kırıkları tespit edilmiştir. Bireylerin kafatası ve postkraniyal kemiklerinde rastlanılan travmaların sıklığı da dikkat çekicidir. Malazgirt Savaşı’nın insan kayıplarını mercek altına alan bu çalışma; bireylerin ölüm nedenlerine, geçirdikleri fiziksel travmalara ve bölgedeki ölü gömme pratiklerine sahadan elde edilen somut verilerle ilk kez ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Büyük Selçuklu
• Bizans
• Malazgirt Savaşı
• çatışma arkeolojisi
• biyoarkeoloji

Teşekkür

Yazarlar; Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğüne, Ahlat Müze Müdürlüğüne, Muş Alparslan Üniversitesi Rektörlüğüne, Muş Valiliğine, Malazgirt Kaymakamlığına, Malazgirt/Afşin mahalle sakinlerine ve Malazgirt Savaş Alanının Tespiti, Tarihî ve Arkeolojik Yüzey Araştırması proje ekibine desteklerinden ötürü teşekkür eder.

Preliminary Anthropological Assessment of Human Remains Recovered from the Malazgirt/Afşin Excavations within the Framework of Conflict Archaeology

Öz

This study, within the scope of the Identification, History, and Archaeological Survey of the Manzikert Battlefield, comprises the analysis of the skeletons unearthed in the excavations carried out in Malazgirt/Afşin between 2022 and 2024, the findings obtained, and their comparison with previous anthropological studies. The 51 graves uncovered in the excavations were determined to conform to Islamic burial traditions. It was ascertained by the radiocarbon method that the graves date to the 11th and 12th centuries CE. In addition, analyses of sex, stature, trauma/injury, and biological distance were conducted; in particular, in the context of the traumas, traces of inter-group conflict and violence were encountered, and among males, sharpforce injuries directly associated with intentional violence and occurring around the time of death, as well as defensive fractures on the ulna bones, were identified. The frequency of the traumas encountered on the individuals’ cranial and postcranial bones is also striking. Bringing the human losses of the Battle of Manzikert into focus, this study sheds light for the first time, with concrete data obtained from the field, on the individuals’ causes of death, the physical traumas they sustained, and the burial practices in the region.

Anahtar Kelimeler

• The Great Seljuk
• Byzantine
• Battle of Manzikert
• conflict archaeology
• bioarchaeology

Kaynakça

1. Angel, J. Lawrence. “Neolithic Skeletons from Çatal Hüyük: Demography and Pathology.” Anatolian Studies, no. 21, 1971, ss. 77-98.
2. Atamtürk, Derya, ve İzzet Duyar. “Adramytteion (Örentepe) İskeletlerinde Ağız ve Diş Sağlığı.” H.Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 25, no. 1, 2008, ss. 1-15.
3. Buikstra, Jane E., ve Douglas H. Ubelaker, ed. Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains: Proceedings of a Seminar at the Field Museum of Natural History. no. 44, Arkansas Archeological Survey, 1994.
4. Bütün, Erge. Üç Eski Anadolu Topluluğunda Biyolojik Uzaklık Çalışması. Yüksek Lisans Tezi. Hacettepe Üniversitesi, 2023.
5. Büyükkarakaya, Ali M., vd. “Tepecik/Çiftlik İnsanlarının Antropolojik Açıdan Değerlendirilmesi.” 24. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, haz. Haydar Dönmez ve Adil Özme, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009, ss. 119–138.
6. Çevik, Adnan. “Malazgirt Savaşı.” Bir Steam Eğitimi Savaş Alanı Arkeolojisi Malazgirt Savaşı Örneği, ed. Adnan Çevik, Sibel Gülen ve Fatma Betül Şengönül, Pegem Akademi Yayıncılık, 2024, ss. 49-68.
7. Demirel, F. Arzu. “Human Remains.” The Archaeology of Byzantine Anatolia: From the End of Late Antiquity Until the Coming of the Turks, ed. Philipp Niewöhner, Oxford University Press, 2017, ss. 60-70.
8. Dölek, İskender. “Dron Görüntüleri Kullanılarak Mezarların Gömü Mevsiminin Belirlenmesine Yönelik Bir Yöntem Denemesi: Malazgirt Projesi Örneği.” Türkiye İnsansız Hava Araçları Dergisi, vol. 5, no. 1, 2023, ss. 21-26.

9. Erdal, Ömür Dilek. “Lifestyles of the Late Byzantine and Modern Period Human Skeletons Uncovered at the Church of St. Nicholas in Demre.” Adalya, no. 12, 2009, ss. 361-388.
10. Erdal, Ömür Dilek. Eklem Hastalıklarının Yaşam Biçimiyle İlişkisi: Eski Anadolu Toplulukları Örneği. Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, 2004.
11. Erdal, Yılmaz S., vd. “Ortaçağ’da Nüfus Değişimi Öncesine Ait Bir Bizans Topluluğu: Komana İnsan Kalıntılarının Antropolojik Analizi.” Komana Ortaçağ Yerleşimi, ed. Deniz B. Erciyas ve Mustafa N. Tatbul, Ege Yayınları, 2015, ss. 83-114.
12. Erdal, Yılmaz S., ve Ömür Dilek Erdal. “A Review of Trepanations in Anatolia with New Cases.” International Journal of Osteoarchaeology, vol. 21, no. 5, 2011, ss. 505-534.
13. Erdal, Yılmaz S. “Büyük Saray-Eski Cezaevi Çevresi Kazılarında Gün Işığına Çıkarılan İnsan İskelet Kalıntılarının Antropolojik Analizi.” 18. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, haz. Koray Olşen vd., T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2003, ss. 15-30.
14. Erdal, Yılmaz S. “Kovuklukaya (Boyabat, Sinop) İnsanlarının Sağlık Yapısı ve Yaşam Biçimleriyle İlişkisi.” Anadolu Araştırmaları, vol. 17, no. 2, 2004, ss. 169-196.
15. Erdal, Yılmaz S. “Oluz Höyük Kazılarından Ele Geçen İnsan İskeletlerine Ait Antropolojik Araştırmanın İlk Sonuçları.” Kasku Ülkesi’nin Önemli Kenti Amasya-Oluz Höyük: 2007-2008 Dönemi Çalışmaları Genel Değerlendirmeler ve Ön Sonuçlar, ed. Şevket Dönmez, Amasya Valiliği, 2010, ss. 93-107.
16. Erkman, Ahmet C., vd. “Evaluation of Linear Enamel Hypoplasia (LEH) in Western Anatolian Skeletons from the Late Eastern Roman Period (Attepe Settlements and Dereköy Necropolis).” Journal of Archaeological Science: Reports, vol. 41, 2022, ss. 1-9.
17. Eroğlu Çelebi, Serpil. “Thyateira Kazılarından Açığa Çıkarılan Tepe Mezarlığı İskeletlerinin Biyoarkeolojik Analizi.” Thyateira I, ed. Engin Akdeniz vd., Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınevi, 2021, ss. 269-302.
18. Eroğlu, Serpil. “Biological Distance Relations in Anatolian Populations: An Anthropological Review.” People of Anatolia: Past, Current and Future Research in the Biological Anthropology of Türkiye, ed. Benjamin Irvine vd., British Institute at Ankara, 2024, ss. 35-48.
19. Eroğlu, Serpil. “Supraorbital Foramen and Hypoglossal Canal Bridging in Ancient/Modern Anatolian Populations: Implications for Worldwide Population Distribution.” Mediterranean Archaeology and Archaeometry, vol. 16, no. 1, 2016, ss. 169-183.
20. Gözlük Kırmızıoğlu, Pınar vd. “Smyrna Agorası İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi.” 21. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, haz. Koray Olşen vd., T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2006, ss. 125-140.
21. Gözlük, Pınar vd. “Van Kalesi ve Eski Van Şehri İnsanlarındaki Sağlık Sorunları.” 19. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, haz. Koray Olşen vd., T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2004, ss. 51-62.
22. Gözlük, Pınar. Van-Karagündüz Populasyonu Dişlerinin ve Çenelerinin Paleopatolojik Açıdan İncelenmesi. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, 2004.
23. Güleç, Erksin, ve İsmail Özer. “Dilkaya Ortaçağ İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi.” Altan Çilingiroğlu’na Armağan: Yukarı Denizin Kıyısında Urartu Krallığı’na Adanmış Bir Hayat, ed. Haluk Sağlamtimur vd., Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2009, ss. 319-332.
24. Güleç, Erksin. “Topaklı Populasyonunun Demografik ve Paleoantropolojik Analizi.” 5. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2. cilt, T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1988, ss. 347-357.
25. Hanihara, Tsunehiko, ve Hajime Ishida. “Frequency Variations of Discrete Cranial Traits in Major Human Populations-I: Supernumerary Ossicle Variations.” Journal of Anatomy, vol. 198, no. 6, 2001, ss. 689-706.
26. Hanihara, Tsunehiko, ve Hajime Ishida. “Frequency Variations of Discrete Cranial Traits in Major Human Populations-II: Hypostotic Variations.” Journal of Anatomy, vol. 198, no. 6, 2001, ss. 707-725.
27. Hanihara, Tsunehiko, ve Hajime Ishida. “Frequency Variations of Discrete Cranial Traits in Major Human Populations-III: Hyperostotic Variations.” Journal of Anatomy, vol. 199, no. 3, 2001, ss. 251-272.
28. Hanihara, Tsunehiko, ve Hajime Ishida. “Frequency Variations of Discrete Cranial Traits in Major Human Populations-IV: Vessel and Nerve Related Variations.” Journal of Anatomy, vol. 199, no. 3, 2001, ss. 273-287.
29. Judd, Margaret A., ve Rebecca Redfern. “Trauma.” A Companion to Paleopathology, ed. Anne L. Grauer, John Wiley & Sons, 2012, ss. 357-379.
30. Judd, Margaret. “Trauma in the City of Kerma: Ancient Versus Modern Injury Patterns.” International Journal of Osteoarchaeology, vol. 14, no. 1, 2004, ss. 34-51.
31. Judd, Margaret A. “The Parry Problem.” Journal of Archaeological Science, vol. 35, no. 6, 2008, ss. 1658-1666.
32. Jurmain, Robert. Stories from the Skeleton: Behavioral Reconstruction in Human Osteology. Routledge, London, 2005.
33. Koruyucu, Meliha M. Köşk Höyük Ortaçağ İnsanlarının Antropolojik Analizi. Yüksek Lisans Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Ankara, 2012.
34. Köroğlu, Tolga vd. “Violence and Sharp Force Trauma in Nusaybin/Girnavaz Mound/Türkiye Late Roman–Early Islamic Human Remains.” International Journal of Osteoarchaeology, vol. 34, no. 6, 2024, ss. 1-10.
35. Lewis, Mary E. Bioarchaeology of Children. Cambridge University Press, 2007.
36. Loth, Susan R., ve Mehmet Y. İşcan. “Morphological Assessment of Age in the Adult: The Thoracic Region.” Age Markers in the Human Skeleton, ed. Mehmet Y. İşcan, Charles C. Thomas Publisher, 1989, ss. 105-135.
37. Lovell, Nancy C. “Trauma Analysis in Paleopathology.” American Journal of Physical Anthropology: The Official Publication of the American Association of Physical Anthropologists, vol. 104, no. 25, 1997, ss. 139-170.
38. Milner, George R. “Nineteenth-Century Arrow Wounds and Perceptions of Prehistoric Warfare.” American Antiquity, vol. 70, no. 1, 2005, ss. 144-156.
39. Ortner, Donald J. Identification of Paleopathological Conditions in Human Skeletal Remains. Academic Press, 2003.
40. Özbek, Metin. “Anadolu Eski İnsan Toplumlarında Sağlık Sorunları.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 10, no. 2, 1993, ss. 1-19.
41. Özbek, Metin. “Geç Bizans Devrinde Trepanasyon (Kafatası Delgi Ameliyatı).” Belleten, c. 52, no. 205, 1988, ss. 1567–1574.
42. Özbek, Metin. “Roma Açıkhava Tiyatrosundan (İznik) Çıkarılan Bizans İskeletleri.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 2, no. 1, 1984, ss. 81-90.
43. Özer, İsmail vd. “Havuzdere Ortaçağ İskeletlerinin Paleoantropolojik Analizi.” Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, vol. 7, s. 2, 2016, ss. 47-57.
44. Pearson, Karl. “Mathematical Contributions to the Theory of Evolution: On the Reconstruction of the Stature of Prehistoric Races.” Philosophical Transactions of the Royal Society, vol. 192, 1899, ss. 169– 244.
45. Redfern, Rebecca, ve Charlotte A. Roberts. “Trauma.” Ortner’s Identification of Pathological Conditions in Human Skeletal Remains, ed. Jane E. Buikstra, Academic Press, 2019, ss. 211-284.
46. Sağır, Mehmet. Uzun Kemik Radyografilerinden Boy Formülü Hesaplanması. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, 2000.
47. Sağır, Mehmet. “Stature Estimation and Stature Changes in Anatolia.” People of Anatolia: Past, Current and Future Research in the Biological Anthropology of Türkiye, ed. Benjamin Irvine vd., British Institute at Ankara, 2024, ss. 15–26.
48. Sarı, İbrahim, ve Mehmet Sağır. “Orta Anadolu’nun Doğusunda Bir Topluluk: Kayalıpınar İnsanları.” Antropoloji, no. 39, 2020, ss. 18-28.
49. Sevim, Ayla vd. “Erzurum/Güllüdere İskeletlerinin Paleoantropolojik Açıdan Değerlendirilmesi.” 22. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, haz. Fahriye Bayram ve Adil Özme, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2007, ss. 141-160.
50. Sütcü, Mehmet S. “Savaş Alanı Arkeolojisinde Kazı Alanı Belirleme ve Kazı Yapma Matematiği.” Bir Steam Eğitimi: Savaş Alanı Arkeolojisi Malazgirt Savaşı Örneği, ed. Adnan Çevik vd., Pegem Akademi Yayıncılık, 2024, ss. 187-218.
51. Trotter, Mildred, ve Goldine C. Gleser. “A Re-Evaluation of Estimation of Stature Based on Measurements of Stature Taken During Life and of Long Bones After Death.” American Journal of Physical Anthropology, vol. 16, no. 1, 1958, ss. 79-123.
52. Üstündağ, Handan, ve Arzu F. Demirel. “Alanya Kalesi İskelet Topluluğunda Ağız ve Diş Sağlığı.” Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 26, no. 1, 2009, ss. 219-234.
53. Üstündağ, Handan. “Kuşadası Kadıkalesi/Anaia Kazısında Bulunan İnsan İskelet Kalıntıları.” 24. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, haz. Haydar Dönmez ve Adil Özme, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009, ss. 209-228.
54. Uzun, Kazım. “İslâm Coğrafyacılarına Göre Malazgirt ve Çevresi.” Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. Yılı Özel Sayısı, 2023, ss. 95-104.
55. Walker, Phillip L. “A Bioarchaeological Perspective on the History of Violence.” Annual Review of Anthropology, vol. 30, no. 1, 2001, ss. 573-596.