Tarihten Efsaneye Sultan Satuk Buğra Han

Öz

Türklerin İslam’a geçişine dair bilgiler içeren Sultan Satuk Buğra Han anlatılarının ele alındığı bu çalışmada bir edebî ürünün içerdiği kodlar, kültürel etkileşim ve toplum yaşayışı bakımından incelenmiştir. Doküman analizi yönteminin kullanıldığı bu nitel çalışmada, alan yazınında Tezkire-i Buğra Han, Tezkire-i Buğrahânî, Tezkiretü’l-Evliyâ-yı Buğrahanî, Tezkire-i Uveysîye vd. adlarla bilinen ve kütüphanelerde bu şekilde farklı adlarla kayda giren Sultan Satuk Buğra Han söylenceleri incelenecek metinler olarak belirlenmiştir. Bu çalışma kapsamında, Sultan Satuk Buğra Han anlatılarında, yazılı kültürün ögesi bir metin olarak Köktürk Yazıtlarından bu yana devamlılığı takip edilebilen millî söylem biçiminin yanı sıra Oğuz Kağan Destanı’nın varyantlarından kodlara yer verildiği görülmüştür. Ayrıca lider olarak Satuk Buğra Han’ın, dini müjdeleyen Hz. Muhammed’in hayatı ve yaşadıklarıyla özdeşleştirilmeye çalışıldığı tespit edilmiştir. Çalışmada, Uveysi şeyhi kimliğiyle Satuk Buğra Han’ın kerametleri ve tabakattaki yeri ele alınmıştır. Araştırmada, sözlü kültür ve yazılı kültür ilişkisiyle birlikte tarihî Türk yazı dillerinin adlandırılmasında kullanılan şahıs adları üzerine veriler de tetkik edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Karahanlılar
• Buğra Han
• mitoloji
• efsane
• motif

Sultan Satuq Bughra Khan: From A Historical Figure to Legend

Öz

This study addresses Satuq Bughra Khan narratives on the conversion of Turks to Islam regarding cultural interactions and social life. Adopting the document analysis technique, we explore these narratives in a literary work recorded in libraries as Tezkire-i Buğra Han, Tezkire-i Buğrahânî, Tezkiretü’l-Evliyâ-yı Buğrahanî, Tezkire-i Uveysîye. It is concluded that Sultan Satuq Bughra Khan narratives encapsulate codes from the variants of the Oghuz Khagan Saga, in addition to the national discourse dating back to Orkhon Inscriptions. The mentioned work also attempts to identify the leadership of Satuq Bughra Khan with the life and experiences of Muhammad, the holy prophet of Islam. In this study, we also address the miracles of Khan as a Uwaisi sheik and his place in the Tabaqat and examine data on personal names and their relationships with oral and written culture in Turkic languages.

Anahtar Kelimeler

• Karakhanids
• Bughra Khan
• mythology
• legend
• motif

Kaynakça

1. Ata, Aysu. Çağatay Türkçesinin İlk Devresi Harezm – Altın Ordu Türkçesi. Ankara Üniversitesi Yayınları, 2014.
2. Ata, Aysu. Rabgûzî Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber Kıssaları) I Giriş – Metin – Tıpkıbasım. Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
3. Arat, Reşit Rahmeti. Kutadgu Bilig I Metin. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1999.
4. Barthold, Wilhelm. “Buğra-Han.” İslâm Ansiklopedisi – İslâm Âlemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Biyografya Lugati, 2. cilt, 1979, ss. 760-761.
5. Boratav, Pertev Naili. Türk Mitolojisi (Oğuzların – Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan Türklerinin Mitolojisi). BilgeSu, 2012.
6. Demir, Necati. Satuk Buğra Han Destanı. Ötüken Neşriyat, 2017.
7. DeWeese, Devin. “The Tadhkira-i Bughra-Khan and the Uvaysi Sufis of Central Asia: Notes in Review of Imaginary Muslims.” Central Asiatic Journal, vol. XL, no. 1, 1996, ss. 87-127.
8. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Akçağ Yayınları, 2005.

9. Erim, Nida. Tezkire-i Satuk Buğra Han [65b-89b] (Giriş, Dil-Yazım Özellikleri, Transkripsiyonlu Metin, Dizin-Sözlük). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli Üniversitesi, 2011.
10. Frye, Richard N. ve Aydın Sayılı. “Selçuklulardan Evvel Ortaşark’ta Türkler.” Belleten, 37. Sayıdan Ayrı Basım, 1946, ss. 97-131.
11. Genç, Reşat. Karahanlı Devlet Teşkilatı. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
12. Golden, Peter. Türk Halkları Tarihine Giriş. çev. Osman Karatay, KaraM Yayınları, 2002.
13. Golden, Peter. “The Karakhanids and Early Islam.” The Cambridge History of Early Inner Asia, ed. Denis Sinor, Cambridge University Press, 2008.
14. Grenard, Fernand. “La Légende de Satok Boghra Khan et l’Histoire.” Journal Asiatique, vol. IX, no. XV, 1900, ss. 5-79.
15. Güner, Ahmet. “Mutî‘-lillâh.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 16 Mayıs 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/muti-lillah.
16. Hofman, Henry Franciscus. Turkish Literature A Bio-Bibliographical Survey Section III Part I. Published by The Library of The University of Utrecht, 1969.
17. Hunkan, Ömer Soner. “Satuk Buğra Han.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 36. cilt, 2009, ss. 181-182.
18. Hunkan, Ömer Soner. “Ortak ve Farklı Yönleriyle Orta Asya’da Devletler Üzerine Eleştirel Değerlendirme.” Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol. 4, no. 7, 2014, ss. 75-85.
19. İbnü’l-Esir. El-Kamil fit-Tarih Tercümesi 1-12. ed. M. Tulum, Bahar Yayınları, 1991.
20. Jarring, Gunnar. Literary Texts from Kashghar – the Original Texts in Facsimile Edited with a Preface. Pablications of the Royal Society of Letters at Lund, 1982.
21. Johanson, Lars. Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. çev. Nurettin Demir, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007.
22. Kızıldağ, Hasan. “Mezar ve Mezarlıkların Binbir Gece Masallarındaki Yansımaları.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, vol. 16, no. 43, 2023, ss. 1051-1065.
23. Köprülü, Mehmed Fuad. Türk Edebiyatı Tarihi. haz. Orhan Köprülü, Akçağ Yayınları, 2011.
24. Köprülü, Mehmed Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Haz. Orhan Köprülü, Akçağ Yayınları, 2012.
25. Kur’an-ı Kerim. 30.6.2026, https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf_v2/kuran-meal-2/bakara-suresi-2/ayet-170/kuran-yolu-meali-5.
26. Küçükbasmacı, Gülten. “Türk Mitolojisinde At.” Türk Mitolojisine Giriş, ed. Fatma Ahsen Turan ve Meral Ozan, Gazi Kitabevi, 2016, ss. 209-230.
27. Li, Tang. A history of Uighur Religious Conversions (5th – 16th Centuries). Asia Research Institute Working Paper Series, 2005.
28. Mackenzie, Donald A. Çin ve Japon Mitolojisi. Çev. Koray Akten, İmge Kitabevi, 1996.
29. Merçil, Erdoğan. “Sâmânî Devleti’nde Türklerin Rolü.” Tarih Dergisi, no. 35, 1994, ss. 253-266.
30. Ögel, Bahaeddin. İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
31. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi I (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar). Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
32. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi II (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar). Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
33. Özaydın, Abdülkerim. “Karahanlılar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 24. cilt, 2001, ss. 404-412.
34. Özkan, İsa. “Abdülkerim Satuk Buğra Han Destanı.” Bengü Bitig Dursun Yıldırım Armağanı, 2013, ss. 467-488.
35. Öztürk, Mürsel. Alaaddin Ata Melik Cüveynî – Tarih-i Cihan Güşa. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
36. Pritsak, Omeljan. “Kara-Hanlılar.” İslâm Ansiklopedisi – İslâm Âlemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Biyografya Lugati, VI. cilt, 1977, ss. 251-273.
37. Rásonyi, Laszlo. Tarihte Türklük. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1988.
38. Roux, Jean-Paul. Türklerin Tarihi Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl. çev. Lale Arslan Özcan ve Aykut Kazancıgil, Dergâh Yayınları, 2020.
39. Shaw, Robert Barkley. A Sketch of Turki Language as Spoken in Eastern Turkistan I. 1878.
40. Shaw, Robert Barkley. A Sketch of Turki Language as Spoken in Eastern Turkistan II – Turki-English Vocabulary. 1880.
41. Şeşen, Ramazan. “Eski Araplara Göre Türkler.” İstanbul Üniversitesi Türkiyat Mecmuası, no. 15, 1969, ss. 11-36.
42. Şeşen, Ramazan. İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
43. Talianova Eren, Mariia. Folklor Kaynaklarına Göre Eski Türk ve Slav İnanç Sistemi. Gazi Kitabevi, 2020.
44. Tekin, Talat. Orhon Yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1988.
45. Turan, Osman. “Satuk Buğra Han Menkıbesi ve Tarih.” Ülkü Mecmuası, Nisan, 1939, ss. 142-154.
46. Turan, Osman. Selçuklular ve İslâmiyet. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1999.
47. Usta, Aydın. “Sâmânîler.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 16 Mayıs 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/samaniler.
48. Yıldız, Naciye. “Manas Destanı’nda Dinî Şahsiyetin Efsanevi Şahsiyete Dönüşmesi: Ebu Nasır Samânî’den Aykoco’ya.” Millî Folklor, vol. 29, no. 115, 2017, ss. 119-132.