Muhaceretteki Türkistan Millî Hareketinde Yeni Bir Yol Arayışı: Türkistan Millî Azatlık Komitesi ve Türkeli (1951-1953)

Öz

1920’li yıllardan itibaren Avrupa’daki Türkistan muhaceretinin, Sovyet karşıtı mücadele kapsamında çeşitli teşkilat ve yayınları olmuştur. Türkistan muhaceret hareketinin temsilcilerinden biri olan Kares Kanatbay, 1951 yılında Münih’te Millî Türkistan Birlik Komitesi’ne alternatif olarak Türkeli Komitesi’ni kurmuştur. Ancak bu yeni oluşum gerek kuruluş sürecinde gerekse sonraki yıllarda muhaceretteki Türkistan birliğinde yaşanan ayrışmanın sebeplerinden biri olarak görülmüş; üstelik komite ve yayın organı Türkeli dergisi Rus yanlısı olmakla suçlanmıştır. Ancak tartışmaların merkezinde yer alan komitenin ortaya çıkış sebebi, muhaceretteki Türkistan millî hareketine yönelik siyasi ve basın-yayın faaliyetleri, mecmuanın amaç ve kapsamı objektif olarak ele alınmamış, iddiaların doğruluğu tespit edilmemiştir. Bu noktadan hareketle amacı Türkistan’ın bağımsızlığına hizmet etmek olan Türkeli’nin nüshaları incelenerek söz konusu yapının Sovyet karşıtı faaliyetler kapsamındaki rolü ve katkısı analiz edilmiştir. Türkeli Komitesi’nin oluşum sürecine ait bulgularla Türkeli mecmuasına ait kaynaklar dâhilinde yapılan araştırma neticesinde yakın dönemde Türkistan kökenli aydınların Almanya’da gerçekleştirmiş olduğu faaliyetlere dair yeni bilgilere ulaşıldığı gibi Türkistan muhaceretine yönelik çalışmalara da literatür açısından katkı sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkeli
• Türkistan Millî Azatlık Komitesi
• Münih
• Soğuk Savaş
• Türkistan

Seeking a New Path in the Turkestan National Movement in Immigration: Turkestan National Liberation Committee and Türkeli (1951-1953)

Öz

From the 1920s onward, Turkestan émigrés in Europe established organizations and publications that played an important role in the anti-Soviet national movement. A leading figure of the Turkestan émigré movement, Kares Kanatbay founded the Turkeli Committee in Munich in 1951 as an alternative to the National Turkestan Unity Committee. The committee soon became controversial and was often regarded as a source of division within the Turkestan émigré movement. It and its publication, Turkeli magazine, were frequently accused of pursuing a pro-Russian policy. This study examines the establishment of the Turkeli Committee and its activities within the Turkestan national movement in exile. It also analyzes the issues of Turkeli magazine, evaluating their role in anti-Soviet activities and the struggle for Turkestan’s independence. Based on archival materials and contemporary sources, the study provides new insights into the political and publishing activities of Turkestan émigrés in post-war Europe and contributes to the historiography of the Turkestan émigré movement.

Anahtar Kelimeler

• Turkeli
• National Turkestan Liberation Committee
• Munich
• Cold War
• Turkestan

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri BArch. (Bundesarchiv) NS 31/30.
2. BCA.TDA. (Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Türk Diplomatik Arşivi) 571-35796-141081-5 (7 Nisan 1953).
3. CIA. (Central Intelligence Agency) RPD80-01065A000.300.060010-8 (25 Kasım 1952).
4. Diğer Kaynaklar “Admiral Stivensnin telegrami.” Türkeli, no. 10, Ekim 1952, s. 6.
5. Ahmetcan, O. “İci qaltıraq, üsti yalıtıraq.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, ss. 12-15.
6. Ahmetcan, O. “Milliy mafkuraga ve Türkistan milliy ziyalilariga yana hücum başlandı.” Türkeli, no. 5, Mayıs 1952, ss. 5-11.
7. Ahmetcan, O. “Milly masalamizga dair.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 3-10.
8. Ahmetcan, O. “Sarkıy Türkistanın qanlı tregediyası.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, ss. 3-6.

9. Ahmetcan, O. “Türkistanda Yejovcilik terrori ve unga hazirliqlar.” Türkeli, no. 3, Mart-Nisan 1952, ss. 5-15.
10. Ahmetcan(a), O. “Azatlık Çemğiyetinin Sahipası.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, ss. 27-32.
11. Ahmetcan(b), O. “Azatlık Çemğiyetinin Sahipası.” Türkeli, no. 10, Ekim 1952, ss. 29-32.
12. Altaylı, Enver. Ruzi Nazar: CIA’nın Türk Casusu. Doğan Egmont Yayınları, 2013. “Amerika Komitasının Bildiruvi.” Türkeli, no. 11, Kasım 1952, s. 12.
13. “Amerikada Sovyetler Birliği Mahkûm Halkları Koordinasyon Merkezi.” Der Kaukasus, no. 11-12, 1952, s. 60.
14. Andican, A. Ahat. Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi. Ötüken Neşriyat, 2003.
15. B. M. “Bolşevizm Yemirilgandan Keyin Nma Bolaçak?.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 21-27.
16. Barıt, Sevgi. Veli Kayum-Han (1904-1993): Hayatı ve Fikirleri. Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi, 2018.
17. “Başqarmağa Qat.” Türkeli, no. 1-2, Ocak – Şubat 1952, ss. 46-47.
18. “Başqarmağa qatlar.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, ss. 29-31.
19. “Başqarmağa kelgen hatlardan.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, s. 26.
20. Batir, M. H. “Mıllî Yolımızda Toğrı Harakat Etayık!.” Millî Türkistan, no. 79, Haziran-Temmuz 1952, ss. 14-24.
21. “Bildiriş.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Nisan 1952, ss. 46-47.
22. “Bizlar caqiramiz.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, ss. 3-6.
23. “Biznin Yol.” Yaş Türkistan, no. 1, Aralık 1929, ss. 1-3.
24. “Biznin Jol.” Millî Türkistan, no. 63, 15 Eylül 1949, ss. 3-4.
25. “Bolşevizm qalay öledi.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, ss. 3-4.
26. “Bolşevizmden Kurtarma Amerikan KomitesininTebliği.” Vereinigtes Kauksasien, no. 9, Eylül 1953, s. 28.
27. “Bolşevizmga Qarşi Kuraş Koordinatsion Markazini Qurus Haqinda Bildiruv.” Türkeli, no. 10, Ekim 1952, ss. 5-6.
28. “Bolşevizmga Qarşi Kuraş Koordinatsion Markaznin Nizamnamasi.” Türkeli, no. 11, Kasım 1952, ss. 9-11.
29. “By Laws of the National Turkestan Liberation – Committee – Türkeli.” FOIA Reading Room, 22 December 2016, https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp80-00809a000.700.120192-4.
30. Cafer Seydahmet Kırımer’in Günlüğü (1954-1960). Yay. haz. İsmail Otar, Ömer Özcan, Polatlı Kırım Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği, 2003.
31. Calkan. “Anjiyan Kozgolonu.” Türkeli, no. 1, Eylül 1951, ss. 15-16.
32. Calqan. “Çana bular kimder?.” Türkeli, no. 11, Kasım 1952, ss. 13-14.
33. “Carnama.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, s. 8.
34. Christiansen, H. “Ortaq Til.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 37-38.
35. Chuyev, Gennad’evich Sergey. “Predpriyatiye Tseppelin”, Vo slavu Otchizny, no. 1, 2021, ss. 180-210.
36. Çınar, Orhan. Muhaceretteki Türkistanlıların Gözünden Orta Asya ve Yeni Türkistan Dergisi (1927-1931). Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi, 2010.
37. Çokay, Bey M. “Turkistan.” Türkeli, no. 1, Eylül 1951, ss. 6-11.
38. Demirci Sibel. “Münih’te Çıkarılan AntiSovyet Yayınlardan İki Özgün Örnek
39. Dergi ve Kafkasya Dergileri.” Tarih Araştırmaları Dergisi, no. 71, 2022, ss. 516-552.
40. Demirci, Sibel. Türk Siyasi ve Düşünce Hayatında Rusya Türkleri (1945-1960). Post Yayınları, 2020.
41. Devlet. “Türkeli bir jasga toldı.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, ss. 23-25.
42. Devlet. “Türkistandagı ult azattık küresteri.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 27-38.
43. Devlet. “Türkistandagı ult azattıq köterilisteri.” Türkeli, no. 5, Mayıs 1952, ss. 11-16.
44. Devlet, Nadir. A Quest For Independence Voice Of Tatars at Radio Liberty. İstanbul Aydın Üniversitesi Yayınları, 2019.
45. “Doğu Türkistan.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Nisan 1952, s. 33.
46. Dumlupınar, İnci Yelda. Rusya Türklerinin Almanya’daki Siyasi ve Basın-Yayın Faaliyetleri (1950-1985). Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, 2024.
47. Duvlat. “Ne Ol, Ne Biz.” Türkeli, no. 1, Eylül 1951, s. 3.
48. “Dürli Habarlar.” Türkeli, no. 11, Kasım 1952, ss. 31-32.
49. Erkin. “Muhacırlıkda Türkistan matbuatı.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 21-23.
50. Erkin. “Sovyet propagandası ve Türkistan.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Mayıs 1953, ss. 33-39.
51. Erkin. “Sovyetlerin azık mallar bahasını arzanladış propagandası.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, ss. 15-20.
52. Erkin. “Türkistan çemhuriyetlerinde partı gurultaylar.” Türkeli, no. 10, Ekim 1952, ss. 7-11.
53. Erkin. “Yana bir yalan propaganda.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 34-35.
54. Gayraty, S. “Kreml ve Dunya Tiniciligi.”, Türkeli, no. 1, Eylül 1951, ss. 11-15.
55. Gayraty, S. “Kuraşimiz haq, yolimiz babalar yolidir.” Türkeli, no. 5, Mayıs 1952, ss. 17-26.
56. Gayraty, S. “Malenkov ham dunya tınışlığı.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 11-14.
57. Gayraty, S. “Türkıstan Yaşları Stalin Tarbıyasınin Qullarıdur.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, ss. 20-24.
58. Gökdepe, Dr. A. “Parti Diktaturasinin Namunasi.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, ss. 11-14.
59. Gökdepe, Dr. A. “Sovet haqimiyati ve İslam.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Mayıs 1953, ss. 19 – 28.
60. Gökdepe(a), Dr. A. “Moskavın Milletler Siyasatı.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 45- 64.
61. Gökdepe(b), Dr. A. “Moskavın Milletler Siyasatı.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, ss. 10-19.
62. Gökdepe(c), Dr. A. “Moskavın Milletler Siyasatı.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Nisan 1952, ss. 16-33.
63. “Gündelik Habarlar.” Türkeli, no. 1-2, Ocak – Şubat 1952, s. 45.
64. Hasan, Serikbol. “Kanatbaydıŋ Karesi Kaşan aqtaldı?” Minber, 1 April 2017, https://www.minber.kz/2017/04/qanatbajdyng-qaresi-qashan-aqtalady/.
65. Hayit, Baymirza. Milli Türkistan Hürriyet Davası: “Milli Türkistan” Mecmuasında Bildirgan Fikirler. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2004.
66. Johnson, Ian. A Mosque in Munich. Houghton Mifflin Harcourt, 2010.
67. Kanatbay, K. “Biznin Maksad.” Türkeli, no. 1, Eylül 1951, ss. 4-5.
68. Kanatbay, K. “Bizin ittifakdaşlarımız.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, ss. 7-8.
69. Kanatbay, K. “Tağıda Türkeli komytesinin maqsattarı tuvrasında.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, ss. 5-6.
70. “Kanatbayev Karis Kusaevich.” Pamyat’ Naroda, 30 Mayıs 2009, https://pamyatnaroda.ru/ (Arama: Канатбаев Карис Кусаевич).
71. Kayyum, Han Veli. ““Türkistan Millî Masalasını Türkistanlılar Hal Eturlar.” Millî Türkistan, no. 90, Mayıs-Haziran 1954, ss. 3-6.
72. Koc, A. “Sovetin Saylav Komedyası.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, ss. 25-31.
73. Koç, Dr. “Mehmet Emin Buğranın Doğu Türkistan Atlı Kitabına Rezensyon.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, ss. 22-27.
74. Koçar, Çağatay. Milli Türkistan Mecmuası Bibliyografyası (1942-1975). Bengü Yayınları, 2024.
75. “Kommentarsız Habarlar.” Türkeli, no. 5, Mayıs 1952, ss. 28-32.
76. Köseoğlu, Tülay. Sovyetlerin Türkistan’ı Dönüştürme Politikasına Muhalefet Yaş Türkistan Dergisi (1929-1939). Türk Tarih Kurumu, 2020.
77. Kumru, Coşkun. Türkistan Lejyonu. Kronik Yayınları, 2024.
78. Legros, M. “Ortaq til.” Türkeli, no. 10, Ekim 1952, ss. 26-27.
79. Mardanoglu, M. “Tört Kirli Nayza.”, Türkeli, no. 1, Eylül 1951, ss. 17-18.
80. Mergen. “Sovetlar ittifaqında din huriyati yokqdur.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 29-30.
81. “Metbugat habarlarından.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, s. 26.
82. Mikkonen, Simo. “Exploiting the Exiles.” Journal of Cold War Studies, no. 14/2, 2012, ss. 98-127.
83. Mühlen, von zur Patrick. Gamalıhaç ile Kızılyıldız Arasında. Şema Yayınevi, 2006.
84. “New Yorkdagı SSSR halqlarnin azadligi ucun kuraşuvci Amerika komitasinin bildirişi.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, s. 9.
85. Niştar. “Milliy Tarihimiz Sahatalanmada.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 15-16.
86. Nokusli, T. “Moskavdagi ozbek dekadasi ve milliy adabiyat.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 39-44.
87. O’Connell, T. Charles. The Munich Institute for the Study of the USSR: Origin and Social Composition. The Carl Beck Papers, Center for Russian and East European Studies, 1990.
88. Oraltay, Hasan. “Türkeli.” Milli Hareket, no. 45, Nisan 1970, ss. 15-16. Oraltay, Hasan. Alaş. Büyük Türkeli Yayınları, 1973.
89. Oraltay, Hasan. Elimay-Lap Otken Omir. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1999.
90. “Peripheral: Revised Translation of the Statute of the Coordinating Center of Anti-Bolzhevik Struggle.” FOIA Reading Room, 9 December 2016, https://www.cia.gov/readingroom/document/cia-rdp80- 01065a000.300.060010-8.
91. “Presse Kabarları.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, s. 66.
92. Ramazan, Musa. Bir Kafkas Göçmeninin Anıları. Kafkas Derneği Yayınları, 2001.
93. “Rusya halklarını azat ediş adındaki Amerika Komitesinin başlığı Yevgeni Layons’ın Visbaden maslahatına gatnaşıcılara 30.10. 51’de gönderen gutlağ telegramı.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 7.
94. Sakal, Halil Burak. Başka Bir Dünya Savaşı. Ötüken Neşriyat, 2013.
95. “Songi Habar.” Millî Türkistan, no. 75, Ekim-Kasım 1951, ss. 45-46.
96. “Soydaşlarımızın Sesi.” Orkun, no. 32, 1951, s. 8.
97. “Taktik yolmı yakı maskesini taşladımı?.” Türkeli, no. 5, Mayıs 1952, ss. 3-4.
98. Togan, Zeki Velidi. Türkili Haritası ve Ona Ait İzahlar. Alâeddin Kıral Basımevi, 1943.
99. Togan, Zeki Velidi. “Türkistanlıların Birleşme Davaları.” Serdengeçti, no. 15-16, 1952, ss. 19-23.
100. Togan, Zeki Velidi. Bugünkü Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi. Enderun Kitabevi, 1981.
101. Turanlı, Cengiz. “Türkeli – Türkistan Milli Azatlık Komitesi’nin Toplantısı Yapıldı.” Türkeli, no. 4, Ağustos 1968, ss. 29-30.
102. “Türkistan Millij Birlik Qomitasından.” Millî Türkistan, no. 8, Kasım 1942, s.1.
103. “Türkistan Muhaçirlarinin Dunya Demokratik Çamatciligina.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Nisan 1952, ss. 3-4.
104. Türkistanî, Zuhriddin Mirza Abid. Türkistan İstiklâl Yolunda Hicret Yılları. Doğu Kütüphanesi, 2013.
105. “Türkistanlılar Kesesi.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Nisan 1952, s. 47.
106. “Türkistanlıların Protestosu.” Der Kaukasus, no. 4-5, 1951, ss. 45-46.
107. “Türkiye’de Türkistan Kültür Derneği.” Türkeli, no. 6, Haziran 1952, s. 21.
108. Uluktuk. “Indohitayda Bolşevik Yalanları.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 27-28.
109. Uluktuk. “Türkistandagi Milly Harakatlarga Sovetnin Bergan Yangi Bahaları.” Türkeli, no. 1, Eylül 1951, ss. 19-24.
110. Uluktuk(a). “Türkistanın Sovyetleşdirilişi ve Onın Neticeleri.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 10-21.
111. Uluktuk(b). “Türkistanın Sovyetleşdirilişi ve Onın Neticeleri.” Türkeli, no. 1-2, Ocak-Şubat 1952, ss. 32-37.
112. Uluktuk(c). “Türkistanın Sovyetleşdirilişi ve Onın Neticeleri.” Türkeli, no. 8, Ağustos 1952, ss. 16-21.
113. Uzunel, Nurgül. “Milli Türkistan“ Türkistanlı Muhacirlerin Avrupa’daki Dergisi 1942-1975. Ayaz Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı, 2016.
114. “Vatandaşlarımıznın Diqatlarıga.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, s. 59.
115. “Visbadende Bolup Gecen Maslahat Dogrısında.” Türkeli, no. 2-3, Ekim-Kasım 1951, ss. 5-7.
116. Yakublu, Nesiman. Ebdürrehman Fetelibeyli-Düdenginski. Abşeron Neşr, 2009.
117. Zavqiy, A. “Türkistan ve bolşeviklarnin şarq siyasati.” Türkeli, no. 11, Kasım 1952, ss. 3-8.
118. Zavqiy, A. “Türkistan halqının milliy azadlıq kuraşi.” Türkeli, no. 4-5, Nisan-Mayıs 1953, ss. 17-20.
119. Zunnun, Veli. “Türkistan adabiyatı hazinalari.” Türkeli, no. 3-4, Mart-Mayıs 1953, ss. 29-33.