Dîvân-ı Hikmet’in İran Nüshaları: Yeni Hikmetler ve Aidiyet Sorunu Üzerine Bir İnceleme

Öz

İslam sonrası Türk medeniyetinin oluşumuna, İslam inanç esaslarının Türkler arasında yayılması ve anlaşılmasına öncülük eden Hoca Ahmed Yesevî ve onun düşünce dünyasını yansıtan hikmetlerini konu edinen bu çalışma, İran kütüphanelerinde bulunan sekiz Dîvân-ı Hikmet nüshasının incelenmesini kapsamaktadır. Çalışmanın amacı, İran’daki Hikmet nüshalarının ele alınarak Türk tasavvuf düşüncesi açısından oldukça önemli olan hikmet geleneğine katkı sunmaktır. Bu amaç kapsamında söz konusu nüshaların hikmetler açısından yeni bilgiler barındırıp barındırmadığı ve hikmet çalışmalarına nasıl bir katkı sunacağı sorularına cevap aranmıştır. İran nüshalarındaki hikmetler metin analizi, edebî tahlil ve neşir karşılaştırmaları yöntemiyle ele alınmış, nüshalarda bulunan hikmetlerin dizini çıkarılmıştır. Yapılan araştırma ve incelemeler sonucunda kütüphanelerde bulunan sekiz nüshadan yedisine ulaşılmıştır. Elde edilen bu nüshalarda toplam 190 hikmetin Hoca Ahmed Yesevî’ye atfedildiği tespit edilmiştir. Hikmet neşirleri taranarak, ulaşılan hikmetler karşılaştırılmış ve dokuz hikmetin daha önce yayınlanmadığı görülmüştür. Makalede söz konusu dokuz hikmetin neşrinin yapılmasının yanı sıra bazı hikmetlerin eksik bent/beyitleri saptanmış, bazı hikmetlerin aidiyeti tartışılmıştır. Araştırma esnasında hikmet neşirlerinde görülen eksikliklere değinilerek çözüm önerileri sunulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Hoca Ahmed Yesevî
• Dîvân-ı Hikmet
• hikmet
• İran kütüphaneleri

The Iranian Manuscripts of the Dīvān-i Hikmet: New Insights on Hikmet and A Study on the Issue of Belonging

Öz

This study focuses on Hoca Ahmed Yesevī, pioneered the formation of post-Islamic Turkish civilization and in the dissemination and understanding of the principles of Islamic faith among the Turks, as well as on his ḥikmahs, which reflect his world of thought. It examines eight manuscripts of the Dīvān-i Ḥikmet found in Iranian libraries. The aim of this study is to contribute to the tradition of ḥikmah, which holds considerable significance for Turkish Sufi thought, by examining the Ḥikmah manuscripts preserved in Iran. Key questions include whether these manuscripts contain new insights regarding ḥikmah and how they may enhance existing studies on the subject. The examination utilizes methods of text analysis, literary critique, and publication comparisons, leading to the cataloging of the ḥikmah contained within the manuscripts. The research succeeded in accessing seven of the eight manuscripts, which collectively attribute a total of 190 ḥikmah to Hoca Ahmed Yesevī. Upon scanning and comparing these texts, it was identified that nine ḥikmah had not been previously published. The article not only presents these nine ḥikmah but also identifies missing verses in certain works and discusses the authorship of others. Additionally, the study addresses shortcomings in existing publications, proposing solutions for these gaps.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Hoca Ahmed Yesevī
• Dīvān-i Hikmet
• ḥikmah
• Iranian libraries

Kaynakça

1. Yazma Eserler AK1: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet/Hikmet-nâme. Âsitân-ı Kuds-i Razavî Kütüphanesi 45299. AK2: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. Âsitân-ı Kuds-i Razavî Kütüphanesi 27373. MK1: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. İran Millî Kütüphanesi 5-27640. MK2: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. İran Millî Kütüphanesi 5-29793/1. MK3: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. İran Millî Kütüphanesi 5-25700/2. MM: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. İran Millî Melik Kütüphanesi 4931/1. TÜ: Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. Tahran Üniversitesi Kütüphanesi 4145. Yesevî, Hoca Ahmed. Dîvân-ı Hikmet. Âsitân-ı Kuds-i Razavî Kütüphanesi 51858.
2. Diğer Kaynaklar Abdurasulkızı, Aynur. “Ahmed Yesevî’nin Şairlik Okulu.” Kul Hoca Ahmed Yesevî – Makaleler Kitabı-, ed. Nadirhan Hasan, CB Matbaacılık, 2018, ss. 179-91.
3. Ay, Alper. Divan-ı Hikmet’te Manevi Ayet İktibasları. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2020.
4. Aydın, Şadi. İran Kütüphaneleri Türkçe Yazmalar Kataloğu. Timaş Yayınları, 2008.
5. Bakırcı, Fatih. “Yesevi Şairi Şems-i Asî ve Ḳıṣṣa-ı Kūdek-Nāme’si.” Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, no. 54, 2016, ss. 13-70.
6. Banarlı, Nihad Sami. Yahya Kemal’in Hatıraları. İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, 1960.
7. Beylur, Şahida. Türkçeye ve Kazakçaya Aktarılan İki Divân-ı Hikmet Eserinin Karşılaştırmalı İncelemesi. Doktora Tezi. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2021.
8. Bice, Hayati. Dîvân-ı Hikmet. TDV Yayınları, 2018.

9. Bozkurt, Birgül. “Ahmed Yesevi Bibliyografyası: Türkiye’de Yesevi İle İlgili Çalışmalara Dair Değerlendirmeler.” Turkish Studies, vol. 11, no. 17, 2016, ss. 283-334.
10. Cicioğlu, Muhammet Nurullah. “Kırgız Halk Anlatılarında Bir Çağatay Şairi: Babarahîm Şah.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1, 2023, ss. 560-73.
11. Coşgun, Gökhan. “İran Meşhed Kütüphanesindeki Türkçe Satırarası Kur’an Tercümeleri ve 2229 Numaralı Tercüme.” Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Dergisi (TüLED), no. 1, 2017, ss. 15-34.
12. Çelik, Ramazan. Çağatay Şairi Hâlis’in Manzum Vefât-nâmeleri. Ihlamur Akademi Yayınları, 2026.
13. Çimen, Feyzi. “Hâlis’in Kitâb-ı Şehidân Adlı Eseri Üzerine.” Karabük Türkoloji Dergisi, vol. 5, no. 1, 2022, ss. 95-119.
14. Demir, Necati. Dîvân-ı Hikmet (Çağatay Türkçesi – Türkiye Türkçesi). Bilge Kültür Sanat, 2024.
15. Eraslan, Kemal. Ahmed-i Yesevî Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983.
16. Eraslan, Kemal. “Azîm Hâce’nin Hikmetleri.” Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, vol. 19, no. 193-230, 1971.
17. Eraslan, Kemal. “Yesevî’nin Fakr-nâme’si.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, no. 22, 1977, ss. 45-120.
18. Fidan, Erhan Salih. Hoca Ahmed Yesevî. Siyer Yayınları, 2024.
19. Güzel, Abdurrahman, editör. Mahtumkulu Dîvânı. TİKA Yayınları, 2014.
20. Güzel, Abdurrahman. Süleyman Hakîm Ata Divânı Giriş – İnceleme (Metinler: Türkmen Türkçesi – Türkiye Türkçesi) Sözlük – Bibliyografya. Akçağ Yayınevi, 2023.
21. Hasan, Nadirhan. “Arslan Bâb ve Ahmed Yesevî.” Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, vol. 24, no. 2, 2009, ss. 1-10.
22. Joya, Mahammad Zahir. “Dîvân-ı Hikmet” (Özbekıstan yazma nüshası) İnceleme, metin, sözlük. Yüksek Lisans Tezi. Karabük Üniversitesi, 2020.
23. Kari, Kuanişbek, vd. Dîvân-ı Hikmet (Pîr-i Türkistân). İntişarat-ı Beynelmileli Alhuda, 1379.
24. Köprülü, Fuat. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1984.
25. Mirhaldaraglı, Mirahmad, ve Metin Akar. Hoca Ahmed Yesevî’nin Yeni Bulunan Hikmetleri. Hoca Ahmed Yesevi Vakfı Yayınları, 2001.
26. Özdamar, Fazıl. “Dede Korkut Kitabı Hakkında İran’da Yayımlanan Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme.” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, vol. 19, no. 2, 2019, ss. 403-19.
27. Rezaei, Mehdi. “Dîvân-ı Hikmet’in Bilinmeyen Bir Yazmasında Bulunan Yeni Hikmetler.” Folklor/Edebiyat, vol. 27, no. 106, 2021, ss. 561-80.
28. Rıdvanoğlu, Ahmet Eğilmez. Açıklamalalı Dîvân-ı Hikmet. Gayem Yayınevi, 2014.
29. Sever, Mustafa. Ahmed Yesevî’nin III. Halifesi Hakîm Süleymân Ata Hikmetler ve Kıssalar. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2017.
30. Sever, Mustafa. Bakırgan Kitabı. Editör Funda Toprak, Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2018.
31. Şafak, Turgay. “Gelibolulu Mustafa Âlî ve Kayıp Farsça Dîvânı.” Vakıf İnsan Prof. Dr. Hikmet Özdemir, Kriter Yayınları, 2019, ss. 582-606.
32. Taş, İsmail. Dîvân-ı Hikmet. Yazma Eserler Kurumu, 2026. Tekcan, Münevver. “Hakîm Ata’nın Ahir Zaman Kitabı.” bilig, no. 37, 2006, ss. 21-55.
33. Tosun, Necdet, ve Kemal Eraslan. Hoca Ahmed Yesevi Külliyatı. Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2019.
34. Tulum, Mehmet Mahur. “Yeni Bir Hikmetler Mecmuası Münasebetiyle Yesevi Çalışmaları Üzerine Kısa Bir Değerlendirme ve İbrahim Kıssası.” Hoca Ahmed Yesevi Seçme Makaleler, editör Necdet Tosun, Ahmet Yesevi Üniversitesi Yayınları, 2017, ss. 101-17.
35. Tulum, Mehmet Mahur. Dîvân-ı Hikmet Hikmet Mecmuası (Mısır Nüshası – 1650). Ketebe Yayınları, 2022. Utebekov, Senbek. Divan-ı Hikmet’in Dil İncelemesi – Kökşetav Nüshası – (Metin – Gramer – Dizin. Doktora Tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, 2020.
36. Ünver, İsmail. “Çevriyazıda Yazım Birliği Üzerine Öneriler.” Türkoloji Dergisi vol. 11, no. 1, 1993, ss. 51-89.
37. Yıldız, Musa. Kur’ân ve Sünnet Işığında Hoca Ahmet Yesevî Divan-ı Hikmet Yorumları 1. H Yayınları, 2026.