Safeviler Dönemi Ahbârî Ekolünde Akıl ve Felsefe Karşıtlığı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Safevî İran’ında felsefeye yönelik Ahbârî eleştirilerinin kaynağını, yöntemlerini ve sonuçlarını incelemeyi ve akla karşı literalist bir vahiy yorumu ortaya koyan bu yaklaşımın felsefeye karşı eleştirilerini tespit ve tenkit etmeyi amaçlıyor. Safevî Hanedanlığı günümüz İran sınırları içerisinde yer alan bölgede 16. ve 18. yüzyıllar arasında hüküm süren ve İran’ın dini ve entelektüel hayatında önemli bir dönüm noktasını temsil eden bir devlettir. Bu dönemde, Şiî İmamiyye Mezhebi’ne bağlı Ahbârî Ekolü yükselişe geçmiş ve söz konusu coğrafyanın dini anlayışında köklü değişimlere yol açmıştır. Bir fıkıh ekolü olan Ahbârî Ekolü, dini metinlerin anlaşılmasında ve yorumlanmasında akıl, icma ve kıyas gibi yöntemleri, dini tahrif riski taşıdığı gerekçesi ile reddeder. Bu gerekçeye dayanarak Ahbârî Ekolü, “Masum İmamlar” tarafından aktarılan ve el-Kütübü’l-Erba´a’da toplanan rivayetler dışındaki bir kaynağı dini yorumlamada bağlayıcı kabul etmemiştir. Dini anlamada aklı dışlayan bu ekolün felsefeye karşı tavrı da oldukça menfi olmuştur. Özellikle Molla Sadrâ gibi filozofların felsefe, tasavvuf ve din ilimleri üzerinden sentezci bir yaklaşımı benimsemeleri, daha öncesinde başlayan tasavvuf eleştirilerine felsefenin de dahil edilmesi sonucunu doğurmuştur. Bu sebeple Ahbârîler felsefeye karşı şiddetli bir mücadeleye girişmiş ve felsefeye karşı derin bir şüphe ve düşmanlığın doğmasına zemin hazırlamışlardır. Ahbârîler, felsefeyi ve filozofları "dinsizlik", "sapkınlık" ve hatta "küfür" gibi ağır ithamlarla suçlamışlardır. Onların nazarında Aristo mantığı ve Yunan felsefesi, Müslüman topluma dışarıdan girmiş ve dini yozlaştıran zararlı bir etki olarak görülmüştür. Bu ekole göre gerçek irfan ve hikmet Yunan felsefesinde değil, el-Kütübü’l-Erba´a’nın sınırları içerisinde bulunuyordu. Ahbârîlerin felsefe karşıtlığının Safevî devletinin siyasî ve malî desteğiyle birleşmesi, İran'da felsefe ve filozoflar için sıkıntılı bir dönemin başlamasına zemin hazırlamıştır. Birçok medresede felsefeye ayrılan yer ve verilen önem azalmış ve felsefi düşünce giderek marjinalleştirilmiştir. Ahbârîlerin felsefeye karşı mücadelesinin, iki temel strateji etrafında şekillendiğini söylemek mümkündür. Bunlardan birincisi felsefeye karşı gösterdikleri olumsuz tavır üzerinden takip edilebilir. Kummî, Ali-Kulu Cedîdü’l-İslâm gibi önde gelen Ahbârî düşünürleri, eserlerinde ve vaazlarında sürekli olarak felsefeye saldırdılar ve onu aşağıladılar. Bu kişiler Aristo ve Eflatun'u takip etmenin Müslümanları hakiki dinden uzaklaştıracağı konusunda ısrarcıydı. Onlara göre medreselerde felsefe öğreten kişilerin, "dinsiz" olarak kabul edilmesi ve bu kurumlardan atılmaları gerekmektedir. Ahbârî müntesipleri felsefe karşıtı tutumlarında yalnızca sözlü kınamalarla sınırlı kalmamışlardır. Aynı zamanda, felsefî düşünceye sahip bireylere yönelik baskı ve sindirme politikalarına da başvurmuşlardır. Onların bu tutumundan olumsuz etkilenenlerden biri olan Molla Sadrâ çeşitli baskılara maruz kalmış ve İsfahan’ı terk etmek zorunda kalmıştır. Ahbârîlerin felsefeye karşı ikinci stratejisini, felsefî görüşlerin sistematik eleştirisi üzerinden takip etmek mümkündür. Bir başka deyişle bu ekol felsefenin temel meselelerine yönelik çeşitli eleştiriler geliştirmiştir. Onların yaptıkları eleştiriler arasında öne çıkanlardan biri âlemin ezeliliği meselesidir. Filozofların âlemin ezeliliği konusundaki görüşü, hem Allah’ın yanında başka ezelî varlıkların da bulunması endişesinden dolayı hem de Allah’ın yaratıcı kudretine aykırı bulunduğu için Ahbârîlerin şiddetli tepkisiyle karşılandı. Onlara göre bu düşünce, Allah’ın yoktan var edici sıfatını inkâr ettiği için açıkça küfürdü. Ahbârîlerin filozofları eleştirdiği konulardan biri de Allah’ın iradesi meselesidir. Filozofların Allah’ın iradesine ilişkin görüşleri de Ahbârîlere göre kabul edilemezdi. Onlar, filozofların Allah’ın iradesini sınırlandıran ve hatta Allah’a acizlik atfeden bir yaklaşım sergilediğini iddia etmiş ve bu anlayış üzerinden filozofları eleştirmişlerdir. Ahbârîlerin filozoflara yönelik eleştirilerinden öne çıkan bir diğeri ise Allah’ın tikeller konusundaki bilgisi hakkındadır. Ahbârîlere göre filozoflar, Allah’ın yalnızca “tümel” kavramları bilebileceğini ve “tikel” olaylar hakkında önceden bir bilgiye sahip olamayacağını savunarak, Allah’ın mutlak ilmini sınırlandırmaya çalışıyordu.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Şîa
• Safevîler
• Ahbârî Ekolü
• Felsefe Karşıtlığı

An Inquiry on the Opposition to Reason and Philosophy in the Akhbārī School During the Safavid Era

Öz

In Safavid Iran, the Akhbārī school rejected reason, ijma, and qiyas in the interpretation of religious texts and adopted a literalist approach based solely on the narrations in the al-Kutub al-Arba´a (الكتب الأربعة). This approach turned into a fierce opposition to philosophy. The Akhbārīs characterized philosophy, and especially the synthesizing approach of philosophers such as Mullā Sadrā, as "irreligion" and "heresy" and saw Greek philosophy as a harmful element that corrupted Islam. With the support of the Safavid state, the Akhbārīs' opposition to philosophy led to the marginalization of philosophy and the oppression of philosophers. The fact that Mullā Sadrā had to leave Isfahan is an important example of this pressure. The Akhbārīs pursued two main strategies against philosophy: The first is to create a negative perception of philosophy and philosophers by constantly denigrating them, and the second is to develop systematic criticisms of the fundamental issues of philosophy. They criticized the philosophers on issues such as the eternity of the universe, God's will and God's knowledge of particulars, and considered these views to be contrary to God's attributes and blasphemy. The Akhbārī movement of the Safavid period constitutes an important example of systematic opposition to reason and philosophy in the history of Islamic thought.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Shia
• Safavids
• Akhbārī School
• Opposition to Philosophy

Kaynakça

1. ʻAbdullāh, ʻAbdulmuṭṭalib. (1386). Dīn va Dawlat dar ‘Aṣr-i Ṣafaviyyah. Rahyāft-i Inqilāb-i Islāmī, 1, 94-118.
2. Aḥmadī, S. K. ʻAlī. (1395). Sharḥ-i Risāla-i Iʻtiqād-i ‘Allāma Majlisī. Intishārāt-i Dalīl-i Mā.
3. Algar, H. (1989). Behbehânî, Mohammed-Bâqer. İçinde Encyclopedia Iranica: C. IV (ss. 98-99). Calendar of Events.
4. ʻĀmilī, H. b. ʻAlī al-Karakī al. (1389). ʻUmdat al-makāl fī kufri ahli al-ḍalāl (S. M. al-Rajāʼī, Ed.). Maktabat Samāhat Ayatullāh al-ʻAẓīmī al-Marʻashī al-Najafī al-Kubrā.
5. ʻĀmilī, S. Ḥurr al-. (1423). Al-Fawa’id al-Tusia (Sayyid Maḥdi Husayni & Shaykh Muḥammad Darūdī, Ed.). Matba’at al-’Ilmiyyah.
6. Arjomand, S. A. (1984). The Shadow of God and the Hidden Imam: Religion, Political Order, and Societal Change in Shīʿīte Iran from the Beginning to 1890. The University of Chicago Press.
7. Baktır, M. (2000). İçki (İslâm’da). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 21, ss. 458-462). TDV Yayınları.
8. Beḥeshti, I. (1391). Akhbārigārī (Tarikh wa ’Aqa’id). Mu’assasah-i ’Ilmi Farḥangi Dar al-Hadith.

9. Dabāshī, H. (1996). Mīr Dāmād And The Founding of the “School of Isfahan”. İçinde History of Islamic Philosophy (C. 1, ss. 597-634). Routledge.
10. Ḥaydārī, A. (1389). Madhhabi Shaykh Safi al-Din Ardabīlī. Tarikh dar Ayinah-i Pajuhesh, 4, 63-82.
11. Işılak, H. (2022). Safevîler Dönemi İmâmiyye Şîası’nda Tasavvuf Düşüncesi Üzerine Tartışmalar [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
12. İbn Sīnā. (t.y.). Büyük Üstat (İbn Sînâ’nın) -Allah Ona Rahmet Etsin- Sergüzeşt Olarak Bilinen Hayatı, Kitaplarının Listesi, (Yaşadığı) Hallerin ve Hayat Hikâyesinin Anlatımı. Geliş tarihi 31 Temmuz 2023, gönderen https://www.academia.edu/37630881/İbn_Sînânın_Hayatı_Sîretüş_Şeyhir_reîs_Autobiography_of_Avicenna_
13. Ja’fariyān, R. (1379). Safawiyyah dar Arsa-i Din, Farḥang wa Siyasat (C. 1). Pajuheshkadeh-i Howzeh wa Daneshgaḥ.
14. Jadīd al-Islām, ʻAlī-Qulu. (t.y.). Risāla-i dar Raddiya bar Jamāʻat-i Ṣūfiyān (R. Ja‘fariyān, Ed.). Geliş tarihi 12 Haziran 2022, gönderen https://archive.org/details/radde-soofiaan
15. Kaplan, D. (2008). Şiîliğin İran Topraklarında Egemenliği: Safeviler Öncesi Arka Plan ve Safevi Dönemi Şiîleştirme Politikaları. Marife-Şîa Özel Sayısı, 3, 183-203.
16. Kaplan, D. (2021). Yazılı Kaynaklarına Göre Alevîlik. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Keklik, N. (t.y.). Türk-İslâm Filozofu İbn Sînâ (980-1037) Hayatı ve Eserleri. Felsefe Araştırmaları, 1, 1-53.
18. Majlisī, M. B. (1378). Al-’Aqā’id (Ḥusayn Dergāhī, Ed.). Mu’assasah al- Hūdā.
19. Majlisī, M. B. (1382). ʻAyn al-ḥayāt (S. M. Rajāʼī, Ed.; C. 1). Intishārāt-i Anvār al-Hūdā.
20. Majlisī, M. B. (1387). I’tiqādāt-i ’Allama Majlīsī (Hamidreza Aghir, Ed.). Markaz-e Tahqiqat-e Rayaneh-e Qayemiyyeh-e Esfahan.
21. Majlisī, M. T. (1376). Lavame’ Sahebkrānī. Intisharat-i Dar al-Tafsir.
22. Majlisī, M. T. (1398). Radd-e Madhhab-e Hokama (Riḍā Mokhtārī Hūyī, Ed.). Maktab-e Sadeqeh Shahidah.
23. Mokyasa, Ḥussain. (1391). Manzelat-e Aql dar Sahat-e Ma’refat-e Din (Az B’adi Kalami va Fıqhi). Pajūhesh-i Āyīnah-i Ma’rifat, 10, 131-161.
24. Motahharī, M. (1382). Deh Goftar. Intisharat-i Ṣadra.
25. Nasr, S. H. (2014). İsfahân Okulu (M. Armağan, Çev.). İçinde M. M. Şerif (Ed.), İslâm Düşüncesi Tarihi (C. 2, ss. 149-181). İnsan Yayınları.
26. Ostad, M. ar-R. B. (1394). Ta’thir-i Jarayanehā-yi Fikri bar Amūzesh-i Falsafeh dar Madares-i Asr-i Sufiyeh. Tarikh-i Falsafeh, 4, 67-83.
27. Qazvīnī, K. b. G. (1387). Sāfī dar Sharḥ-i Kāfī (Muḥammad Ḥusayn Dirayati & Ḥamid Ahmadi Jolfā’i, Ed.; C. 1). Dar al-Ḥadith.
28. Qummī, M. T. (2018). Opposition to Philosophy in Safavid Iran (Mulla Muhammad Tâhir-Kummî’s Hikmat al-’Ârifîn). Brill.
29. Qummī, M. T. (2018). Opposition to Philosophy in Safavid Iran (Mulla Muhammad Tâhir-Kummî’s Hikmat al-’Ârifîn). Brill.
30. Qummī, M. Ṭāhir. (1393). Tuḥfat al-akhyār (Dāvūd Ilhāmī, Ed.). Ketabfurūshī Ṭabāṭabāʼī.
31. Qummī, M. Ṭāhir. (2018). Opposition to Philosophy in Safavid Iran (Mulla Muhammad Tāhir-Qummī’s Hikmat al-’Arifīn) (Ata Anzali & S. M. Hadi Gerami, Ed.). Brill.
32. Rizvi, S. (2015). The Takfīr of the Philosophers (and Sufis) in Safavid Iran. in Adang, H. Ansari, M. Fierro, & S. Schmidtke (Ed.), Accusations of Unbelief in Islam: A Diachronic Perspective on Takfīr (ss. 244-269). Brill.
33. Saburyan, M., & Parsania, Ḥamid. (1397). Tahlīl-i Pirāmūn-i Ferāz ū Furūd-i Ahbāriyān. Pajūhesh-i Tārīkh-i Islām va Īrān Dānişgāh-i Zahrā, 38, 89-112.
34. Safā, Z. (1369). Tārīkh-i Adabiyāt dar Īrān (C. 5). Intisharat-i Firdaws.
35. Savāqib, J. (1392). Ferāyand-e Tahavvol-e Maktab-e Akhbārī va Usūlī ba Ta’kīd-i bar Vākonīsh-e Shaykh Bahā’ī. Pajūhesh-i Pajūheshnāmeh-i Tārīkh-i Islām, 9, 35-79.
36. Sepantā, A. (1346). Tārīkhche-i Awqāf-e Isfahān. Intishārāt-i Edāreh-i Kollī Awqāf-i Mantaqa-i Isfahān.
37. Sharifī, A. Ḥoseyn. (1383). Aql az Dīdgāh-i Akhbāriyān-i Shī’a. Faslnāmeh-i Shī’a Shināsī, 2(6), 23-58.
38. Shaykh Bahā’i. (1361). Dīvān-e Kāmil-i Shaykh Bahā’i Shamil-i Ashār-i va Āsār-i Fārsī. Kubra.
39. Shirazī, Ṣadraddin. (1384). Al-Asfar al-Arba’a (Muhammad Khajavī, Çev.; C. 1). Intisharat-i Mawla.
40. Sümer, F. (1992). Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
41. Toktaş, F. (2013). İslam Düşüncesinde Felsefe Eleştirileri. Klasik Yayınevi.
42. Üzüm, İ. (2003). Meclisî, Muhammed Takī. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 28, s. 255). TDV Yayınları.
43. Yılmaz, S. (2024). Şiî Gelenekte Felsefe Karşıtlığı: Mekteb-i Tefkîk Örneği [Doktora Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.