Çocuğun Değerler Eğitimine İlişkin Eşlerin Birbirlerinden Beklentileri Üzerine Nitel Bir Araştırma

Öz

Değerler, kültüre ve topluma anlam veren ölçütler olmanın yanı sıra bireyin hayatın anlamı ve gidişatıyla ilgili farklı seçenekler arasında bulunduğu tercihleri belirleyen felsefi, manevi, psikolojik boyutları olan yargıları kapsamaktadır. Değerler, aynı zamanda bireye kendisini diğer insanlarla kıyaslayarak ahlaki kimliğini şekillendirmesi yönünde katkı sağlarlar. Çocuklar için değerler eğitiminin ilk basamağında, dünyaya ve hayata dair ilk öğrenmelerini gözlem ve taklit yoluyla gerçekleştirdikleri aile ortamı yer almaktadır. Araştırma, değerler eğitiminde ailenin en önemli unsurlardan olduğu varsayımından hareketle, değerler eğitiminde ebeveyn rollerinin etkisine ve eşlerin birbirlerinden beklentilerine odaklanmaktadır. Araştırmada, zorunlu eğitim çağında çocukları olan altı adet ebeveyn ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler, literatür temelinde yorumlayıcı fenomenolojik analizlere tabi tutulmuştur. Buna göre eşler, çocuklarında daha çok aile kurumunun da varlığını borçlu olduğu başta dürüstlük, merhamet, hoşgörü gibi temel değerlerle, vatanperverlik gibi milli değerler ile adalet gibi temel evrensel değerlerden oluşan sınırlı bir değerler listesini ön plana çıkarmaktadırlar. Söz konusu değerlerin çocuklarında yer etmesi için karşılıklı emek ve çabaları noktasında müspet görüşler ortaya koyan ebeveynlerin, gerek kendileri gerekse eşlerinde gözlemledikleri hatalara da yer verdikleri tespit edilmiştir. Bu eleştiriler arasında, çalışan anne olgusu nedeniyle çocuğuna yeterince vakit ayıramamanın yarattığı eksiklik ve yetişememe özeleştirisi; çocuğa yaklaşım farklılıklarından kaynaklı eşler arası tutarsızlık eleştirisi; internet ve sosyal medyada geçirilen uzun süreler ile çocuğun disiplinize olmasına engel ebeveyn tutumlarına yönelik eleştiriler ön plana çıkmaktadır. Ailelerin çocuklarının değerler eğitimi noktasında sınırlı çevresel destek aldıkları; nasihat ve rol modellik vurgularına rağmen değer açıklama, ahlaki muhakeme gibi değerler eğitimi yöntemlerine başvurmadıkları görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Değer
• Değerler eğitimi
• Aile
• Ebeveyn.

A QUALITATIVE STUDY ON SPOUSES' EXPECTATIONS OF EACH OTHER REGARDING CHILDREN'S VALUES EDUCATION

Öz

Values, beyond serving as cultural and social standards of meaning, encompass philosophical, spiritual, and psychological judgments that shape an individual's choices amid life’s diverse possibilities and meanings. They also contribute to the construction of moral identity by enabling self-comparison with others. For children, the foundational stage of values education unfolds within the family context, where early perceptions of life and the world are primarily formed through observation and imitation. This study, grounded in the assumption that the family is a central component in values education, explores parental roles and mutual expectations in this process. In-depth interviews were conducted with six parents of school-age children. The data obtained were subjected to interpretative phenomenological analysis informed by existing literature. Findings indicate that parents predominantly emphasize a limited set of values—such as honesty, compassion, and tolerance (as foundational familial virtues), patriotism (as a national value), and justice (as a universal principle). While expressing a shared commitment to instilling these values in their children, parents also voiced self- and partner-directed criticisms. These include concerns over limited time spent with children due to working motherhood, inconsistencies in parenting styles, and the disruptive impact of excessive screen time on discipline. Furthermore, despite highlighting the importance of modeling and moral counsel, most families receive minimal external support and do not engage with structured pedagogical methods such as values clarification or moral reasoning.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Values
• Values education
• Family
• Parents.

Kaynakça

1. Barbarosoğlu, Fatma - Şişman, Nazife. Adı Konmamış Çağda Yeni Anne Babalar. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2021.
2. Başaran, İbrahim Ethem. Anne Babanın Eğitim El Kitabı. Ankara: Anı Yayincilik, 1. Basım, 2021.
3. Bayraktar, M. Fatih. “Ailenin Eğitim Görevi”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 2 (1995), 117-142.
4. Bogdan, Robert C. - Biklen, Sari Knopp. Eğitimde Nitel Araştırmanın Temelleri. çev. Sibel Balcı - Berat Ahi. Ankara: Pegem Akademi, 1. Basım, 2022.
5. Büyüköztürk, Şener vd. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 20. Basım, 2016.
6. Cevizci, Ahmet. Büyük Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları, 1. Basım., 2017.
7. Cohen, Louis vd. Eğitimde Araştırma Yöntemleri. çev. Erkan Dinç - Kasım Kıroğlu. Ankara: Pegem Akademi, 1. Basım, 2021.
8. Çetintaş, İbrahim. Aksiyoloji Yazıları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1. Basım, 2021.

9. Doğan, Mehmet. Büyük Türkçe Sözlük. 1 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
10. Doğan, Zübeyde. “Değerler Eğitiminde Çocuklar İçin Felsefe P4C”. Karakter ve Değerler Eğitimi Güncel Yaklaşımlar. ed. Canan Koç. 228-249. Ankara: Pegem Akademi, 1. Basım, 2023.
11. Erkılıç, Turan Akman. “Değişim ve Değerler Eğitiminin Gerekçeleri”. Karakter ve Değerler Eğitimi. ed. Figen Ersoy - Perihan Ünüvar. 1-30. Ankara: Anı Yayıncılık, 2. Basım, 2021.
12. Fyffe, Loyd vd. “Issues and Concerns in Children’s Values Education”. Educating: Weaving Resarch Into Practice 2 (2004), 104-111.
13. Genç, Ahmet - Barut, Yaşar. “Karakter Eğitimi ve Gelişiminde Aile, Çevre ve Okul”. Karakter ve Değerler Eğitimi. ed. Bayram Özer. 28-44. Ankara: Pegem Akademi, 1. Basım, 2019.
14. İşcan, Canan Demirhan - Aran, Özge Can. “Değerler Eğitiminde Ailenin, Okulun ve Çevrenin Rolü”. Karakterve Değerler Eğitimi Gün cel Yaklaşımlar. 62-81. Ankara: Pegem Akademi, 1. Basım, 2023.
15. Kaymakcan, Recep - Meydan, Hasan. Ahlak ve Değerler Eğitimi. İstanbul: Dem Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 1. Basım, 2014.
16. Keskin, Yakup. “Değer, İnanç ve Norm İlişkisi”. Değerler Bilançosu. ed. Hasan Hüseyin Bircan - Bülent Dilmaç. 125-150. Sarı Kitap. Konya: Çizgi Kitabevi, 1. Basım, 2016.
17. Kılıç, Selim. “Örnekleme Yöntemleri”. Journal of Mood Disorders 3/1 (2013), 44. https://doi.org/10.5455/jmood.20130325011730
18. Marshall, Gordon. Sosyoloji Sözlüğü. çev. Osman Akınhay - Derya Kömürcü. Ankara: Bilim ve Sanat, 4. Basım, 2020.
19. Meydan, Hasan. “Ahlak Eğitimi”. İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi. ed. Murat Demirkol. 243-262. Ankara: Bilay, 2. Basım, 2020.
20. Meydan, Hasan. “Okulda Değerler Eğitiminin Yeri ve Değerler Eğitimi Yaklaşımları Üzerine bir Değerlendirme”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2014), 93-108.
21. Meydan, Hasan. Postmodern İklimde Din ve Değerleri Öğretmek. İstanbul: Dem Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 1. Basım, 2022.
22. Novianti, Ria vd. “Parenting in Cultural Perspective: A Systematic Review of Paternal Role Across Cultures”. Journal of Ethnic and Cultural Studies 10/1 (2023), 22-44. https://doi.org/10.29333/ejecs/1287
23. Sağlam, Halil İbrahim. Bir Değer ve Eğitim Merkezi Olarak Aile. Ankara:Pegem Akademi Yayıncılık, 2. Basım, 2020.
24. Şimşir, Zeynep - Dilmaç, Bülent. “Ailede Değerler Eğitimi”. Değerler Bilançosu. ed. Hasan Hüseyin Bircan - Bülent Dilmaç. 269-287. Sarı Kitap. Konya: Çizgi Kitabevi, 1. Basım, 2016.
25. Şimşir, Zeynep - Dilmaç, Bülent. “Okullarda Değerler Eğitimi”. Değerler Bilançosu. ed. Hasan Hüseyin Bircan - Bülent Dilmaç. 185-207. Beyaz Kitap. Konya: Çizgi Kitabevi, 1. Basım, 2016.
26. Tarhan, Nevzat. Kadın Psikolojisi. İstanbul: Timaş Yayınları, 93. Basım, 2021.
27. Tezcan, Mahmut. Değerler Eğitimi Sosyolojik Yaklaşım. Ankara: Anı Yayıncılık, 1. Basım, 2018.
28. Ulusoy, Kadir. Karakter Değerler ve Ahlak Eğitimi. Ankara: Pegem Akademi, 2. Basım, 2021.
29. Ulusoy, Kadir - Dilmaç, Bülent. Değerler Eğitimi. Ankara: Pegem Akademi, 6. Basım, 2020.
30. Ünal, Fatma. “Karakter Gelişiminde ve Eğitiminde Aile, Çevre ve Okul”. Karakter ve Değer Eğitimi. ed. Vedat Aktepe - Mevlüt Gündüz. 42-61. Ankara: Pegem Akademi, 1. Basım, 2019.
31. Vandenbos, Gary R. Washington: American Psychological Association, Second Edition., 2015. http://dx.doi.org/10.1037/14646-000
32. Weis, Mirjam vd. “Maternal Education and Children’s School Achievement: The Roles of Values, Parenting, and Behavior Regulation”. Jornal of Child and Family Studies 32/3 (2023), 691-703. https://doi.org/10.1007/s10826-022-02405-y
33. Zengin, Mahmut. “Herkes İçin Geçerli Uygun Değerleri Belirlemek ve Öğretmek Mümkün mü? Değer Eğitimi Yaklaşımları Bağlamında Bir Değerlendirme”. Sakarya University Journal of Education 7/2 (2017), 432-445.
34. “Aşkı Kimden Aldın Sevgiyi Kimden türkü sözü”. Erişim 28 Temmuz 2025. https://www.turkuler.com/sozler/turku_aski_kimden_aldin_sevgiyi_kimden.html
35. “değer ne demek TDK Sözlük Anlamı”. Erişim 22 Kasım 2023. https://sozluk.gov.tr/?kelime=değer
36. “How to Let Go of Working-Mom Guilt”. Harvard Business Review. https://hbr.org/2020/09/how-to-let-go-of-working-mom-guilt