Hanefî Mezhebindeki Farklı Görüşlerin Metodolojik Gerekçeleri Üzerine

Öz

Mezhep imamlarının görüşlerinin temellendirilme süreci, İslam hukuk düşüncesinin sistematik hale gelmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Bu süreçte imamların bireysel içtihatları, onları takip eden fakihler tarafından metodolojik bir yaklaşımla temellendirilmiş ve tutarlı bir fıkıh mantığı içinde yorumlanmıştır. Temellendirme faaliyeti, mezhebin ilmî kimliğini inşa etmenin yanı sıra imamların görüşlerini rasyonel temellere oturtma, eleştirilere karşı savunma ve mezhep içi tutarlılığı sağlama amacını da taşımıştır. Bu faaliyetin en belirgin örneklerinden birini belki de en önemlisini Hanefî mezhebi teşkil etmektedir. Bu bağlamda kurucu imam Ebû Hanîfe (ö. 150/767) ile Ebû Yûsuf (ö. 182/798) ve Muhammed (ö. 189/805) (İmâmeyn) gibi önde gelen öğrencileri arasındaki görüş farklılığının açıklanması yönünde yapılan temellendirme faaliyeti, büyük önem arz etmektedir. Bu faaliyetin sistematik ve bütüncül bir metodolojiye kavuşturulması hicrî dördüncü asrın ortalarına tekabül etmektedir. Bu dönemden itibaren Hanefî imamlara ait hemen hemen her görüş ayrıntılı bir şekilde gerekçelendirilmiş ve mezhebin ilkeleri doğrultusunda tutarlı bir bütün haline getirilmiştir. Böylece temellendirme faaliyeti, mezhebin hem teorik tutarlılığını hem de fıkhî esnekliğini koruyan ilmî bir gelenek oluşturmuştur. Bu çalışmanın amacı, Hanefî mezhebindeki farklı görüşlerin temellendirilmesi sürecinde kullanılan metodolojik gerekçelerin mahiyetini, amacını, gelişim seyrini ve gerekçeler arasındaki farklılıkları açıklamaktır. Bu çerçevede öncelikle Ebû Hanîfe ile İmâmeyn arasındaki muhalefetin mahiyeti bazı meseleler üzerinden irdelenmeye çalışılmıştır. Ardından söz konusu görüşlerin temellendirilmesi bağlamında kullanılan metodolojik gerekçelerin mahiyeti üzerinde durulmuştur. Böylece çalışma, Hanefî mezhebindeki içtihat farklılıklarının yalnızca sonuç boyutuyla değil, aynı zamanda bu farklılıkların arkasındaki usûlî ve metodolojik zeminiyle de anlaşılmasına katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Ebû Hanîfe
• İmâmeyn
• Muhalefet
• Metodolojik Gerekçeler

On the Methodological Justifications of Different Opinions in the Hanafi Madhhab

Abstract

The process of establishing the views of sectarian imams has played a decisive role in the systematisation of Islamic legal thought. During this process, the individual opinions of the imams were grounded in a methodological approach by the jurists who followed them and interpreted within a consistent fiqh logic. The grounding activity aimed not only to establish the sect's scholarly identity, but also to base the imams' views on rational foundations, defend them against criticism, and ensure internal consistency within the sect. Perhaps the most prominent example of this activity, and indeed the most important, is the Hanafi school of jurisprudence. In this context, the foundational work undertaken to explain the differences in opinion between the founding imam Abu Hanifa (d. 150/767) and his leading students Abu Yusuf (d. 182/798) and Muhammad (d. 189/805) (Imamayn) is of great importance. The systematisation and comprehensive methodology of this activity corresponds to the mid-fourth century AH. The aim of this study is to explain the essence, purpose, development, and differences between the methodological justifications used in the process of establishing different opinions within the Hanafi school of thought. Within this framework, the nature of the disagreement between Abu Hanifa and the Imams (Imamayn) has been examined primarily through certain issues. Thus, this study aims to contribute to understanding the differences in ijtihad within the Hanafi school not only in terms of their outcomes but also in terms of the underlying principles and methodologies behind these differences.

Keywords

• Islamic Law
• Abu Hanifa
• Imamayn
• Opposition
• Methodological Justifications

Kaynakça

1. Apaydın, H. Yunus. İslam Hukuk Usulü. Ankara: Bilay Yayınları, 2018.
2. Apaydın, H. Yunus. “İstihsan’ın Mahiyeti ve İşlevi”. İstanbul, 2009.
3. Apaydın, H. Yunus. “Kerhî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 07 Nisan 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/kerhi
4. Apaydın, H. Yunus. “Klasik Fıkıh Usulünün Yapısı ve İşlevi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 1 (2003).
5. Aynî, Ebû Muhammed Ebü’s-Senâ Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. thk. Eymen Salih Şaban. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
6. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd er-Rûmî. el-’İnâye şerhu’l-Hidâye. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1970.
7. Bardakoğlu, Ali. “Hanefi Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 28 Mart 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/hanefi-mezhebi#1
8. Bardakoğlu, Ali. “İstihsan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 28 Mart 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/istihsan

9. Bayder, Osman. Kurucu İmama Muhalefetin İmkan ve Sınırı-Hanefi Mezhebi Örneği-. Ankara: Maarif Mektepleri, 2018.
10. Bedir, Murteza. “Mutelefü’r-Rivâye ve İlişkili Bazı Eserlerin Nüshalarına Dair Bir İnceleme”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 4/1 (2021).
11. Burhânüddîn el-Buhârî, Burhânüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz el-Buhârî. el-Muhîtü’l-burhânî fi’l-fıkhi’n-Nu’mânî. thk. Abdulkerim Sâmî el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2004.
12. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Muhammed es-Sadık el-Kamhavî. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabi, 1985.
13. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Muhtasaru İhtilâfi’l-’ulemâ’. thk. Abdullah Nezir Ahmed. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1995.
14. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Şerhu Edebi’l-kâdî. İstanbul: Millet Genel Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 658.
15. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. thk. İsmetullah Muhammed vd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
16. Çeker, Huzeyfe. “Hanefi Mezhebinin Fıkıh Silsileleri (Ebû Hanîfe’den Hicri VI. Asrın Sonuna Kadar)”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 19 (2012).
17. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullâh Ubeydullâh b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ. el-Esrâr fî mesâili’l-hilâf. thk. Adnan b. Fehd el-Ubeyyat. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2023.
18. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullâh Ubeydullâh b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ. el-Esrâr fi’l-usûl ve’l-fürû’. thk. Salim Özer. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
19. Demirboğa, Selman. Ebû Hanîfe ve İmâmeyn Arasındaki Görüş Farklılıklarının Tespit ve Değerlendirilmesi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
20. Ebû Yûsuf, Ya‘kûb b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa‘d el-Kûfî. el-Harâc. thk. Taha Abdurrauf Sad - Sad Hasan Muhammed. el-Mektebetu’l-Ezheriyye li’t-Turas, ts.
21. Ebû Yûsuf, Ya‘kûb b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa‘d el-Kûfî. İhtilâfu Ebî Hanîfe ve İbn Ebî Leylâ. thk. Ebü’l-Vefâ Efgânî. Haydarabad: Matbaatu’l-Vefâ, 1357.
22. Ebü’l-Leys Semerkandî, Ebü’l-Leys İmâmü’l-hüdâ Nasr b. Muhammed. Fetâva’n-nevâzil. thk. Seyyid Yusuf Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2004.
23. Ebü’l-Leys Semerkandî, Ebü’l-Leys İmâmü’l-hüdâ Nasr b. Muhammed. Muhtelefü’r-rivâye. thk. Abdurrahman Mübarek el-Ferec. 4 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2005.
24. Haddâdî, Ebû Bekr b. Alî b. Muhammed. el-Cevheretü’n-neyyire. 2 Cilt. el-Matba’atu’l-Hayriyye, 1322.
25. Haskefî, Alâüddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed. ed-Dürrü’l-muhtâr şerhu Tenvîrü’l-ebsâr ve câmi‘u’l-bihâr. thk. Abdülmun’im İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
26. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Reddu’l-muhtâr ’alâ Durri’l-muhtâr. 6 Cilt. Kahire: Matbaatu Mustafa el-Babî el-Halebî, 1966.
27. İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn (Şerefüddîn) Kāsım b. Kutluboğa b. Abdillâh es-Sûdûnî el-Cemâlî el-Mısrî. et-Tercîh ve’t-tashîh ʿale’l-Kudûrî. thk. Abdullah Nezir Ahmed Mizzî. Beyrut: Müessesetu’r-Reyyân, 2005.
28. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdilhamîd es-Sivâsî. Fethu’l-kadîr ’ale’l-Hidâye. 10 Cilt. Kahire: Matbaatu Mustafa el-Babî el-Halebî, 1970.
29. İsbîcâbî, Ali b. Muhammed b. İsmail b. Ali b. Ahmed el-İsbîcâbî. Şerhu’l-İsbîcâbî ala Muhtasari’t-Tahâvî (Min babi’l-ariyye ilâ nihâyeti’l-kitâbi’l-istibrâ). thk. Said Fevvaz. Bağdat: Câmiatü’l-Irak, 2012.
30. Kâdîhan, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî el-Fergānî. Fetâvâ. thk. Salim Mustafa el-Bedri. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2009.
31. Kâdîhan, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî el-Fergānî. Şerhu’l-Camii’s-sağîr (Min bidâyeti kitâbi’l-eymân ilâ nihâyeti’l-kitâbi’l-vasâyâ). thk. Abdul’alîm Lâcûrd Hân. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-kurâ, ts.
32. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd. Bedâi’u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. thk. Ali Muhammed Muavvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
33. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. et-Tecrîd. thk. Muhammed Ahmed Sirâc - Alî Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2006.
34. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. Şerhu Muhtasari’l-Kerhî. thk. Abdullah Nezir Abdurrahman. Kuveyt: Dâru Esfâr, 2022.
35. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr. Kitâbü’t-Takrîb fî mesâili’l-hilâf beyne’l-ashabi mea edilletihâ. thk. Muhammed Yasir Şahin. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Reyyâhin, 2021.
36. Kuhistânî, Şemsüddîn Muhammed b. Hüsâmiddîn el-Horasânî. Camiu’r-rumûz şerhu Muhtasari’l-vikâye el-Müsemma’ bi’n-Nukâye. thk. Kebiruddîn Ahmed. Mazharu’l-Acayib, 1858.
37. Merğînânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu bidâyeti’l-mübtedî. thk. Nuaym Eşref Nur Ahmed. 8 Cilt. Karaçi: İdâretu’l-Kur’ani ve’l-ulûmi’l-islâmiyye, 1417.
38. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. thk. Şuayb el-Arnavût vd. 4 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l- ’Âlemiyye, 2009.
39. Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmurz b. Ali. Dürerü’l-hükkâm şerhu Ğureri’l-ahkâm. 2 Cilt. Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-’Arabiyye, ts.
40. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr. İstanbul: Millet Genel Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 753.
41. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr (Min bidâyeti şuf’a ilâ ahiri mesaili müteferrika). thk. Süreyya bint Said. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1429.
42. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr (Min evveli kitabi’l-hudûd ilâ nihâyeti kitâbi’l-buyû’). thk. Nâdiye bint Hişam. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1430.
43. Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm. Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr (Min evveli kitabi’l-kefâle ilâ kitâbi’l-ğasb). thk. Îmân bint Saim. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1429.
44. Sadrüşşehîd, Ebû Hafs (Ebû Muhammed) Hüsâmüddîn es-Sadrü’ş-şehîd Ömer b. Abdilazîz b. Ömer b. Mâze el-Buhârî. Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr fi’l-fıkh. thk. Said Bûnâ Dâbû. Medine, 1414.
45. Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1993.
46. Serahsî, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Şerhu’l-Câmiʿi’s-sağîr. thk. Ertuğrul Boynukalın. 2 Cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
47. Sığnâkî, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî b. Haccâc el-Buhârî. en-Nihâye fî şerhi’l-Hidâye. thk. Abdulaziz b. Abdullah Vuheybi. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1438.
48. Sirâcüddîn İbn Nüceym, Sirâcüddîn Ömer b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. en-Nehrü’l-fâ’ik şerhu Kenzu’d-dekâ’ik. thk. Ahmed İnaye. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
49. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Asl. thk. Mehmet Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
50. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Câmi’u’’s-sağîr (Nâfiʿu’l-kebîr şerhi ile birlikte). Beyrut: Alemu’l-Kutub, 1406.
51. Şeyhîzâde, Abdurrahman b.Muhammed (Damad). Mecma‘u’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ebhur. Beyrut: Dâru İhyai’t-Turasi’l-Arabiyye, 1328.
52. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b.Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. el-Muhtasar. thk. Ebü’l-Vefâ Efgânî. Haydarabad: Lecnetu İhyai’l-Mearif, ts.
53. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b.Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Şerhu Meâni’l-âsâr. thk. Muhammed Zührî en-Neccâr - Muhammed Seyyid Câdelhak. 5 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1994.
54. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b.Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Şerhu Müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1994.
55. Uğur, Seyit Mehmet. Hanefîlerde Mezhep İçi Tercih Ve Usûlü. İstanbul: İfav Yayınları, 2019.
56. Ünal, Şahin. “Klasik Dönem İstihsān Taksiminin Artırılmasının İmkânı: İstihsān bi’l-İhtiyât Örneği”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2023). https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1237675
57. Ünal, Şahin. “Müteahhir Dönem Hanefî Fakihlerinin Kurucu İmamlara Usulde Muhalefeti Mümkün Mü?: İbnü’l-Hümâm Özelinde Bir İnceleme”. Bilimname 51 (2024). https://doi.org/10.28949/bilimname.1406544
58. Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî. Tebyînü’l-hakâ’ik şerhu Kenzi’d-dekâ’ik. 6 Cilt. Kahire: el-Matba’atu’l-Kubrâ el-Emiriyye, 1313.
59. Zeynüddîn İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Bahrü’r-râik şerhu Kenzu’d-dekâ’ik. 8 Cilt. Dâru’l-Kitabi’l-İslâmi, ts.