Endülüs’te Toponim Temelli Soybilim Yazımı: Ruşâtî’nin İktibâsü’l-envâr’ı

Öz

Bu çalışma, Endülüslü nesep âlimi Ebû Muhammed er-Ruşâtî’nin İḳtibâsü’l-envâr adlı eserini, toponimler etrafında şekillenen yapısı aracılığıyla tarih yazımı, biyografi, dilbilim ve coğrafya perspektiflerinden yeniden değerlendirmektedir. Ayrıca İḳtibâsü’l-envâr’ın tarih yazımındaki konumunu açıklamayı ve eserin Endülüs’te bilginin üretimi ile dolaşımına nasıl bir yapı kazandırdığını ortaya koymayı hedeflemektedir. Ruşâtî’nin, şehirler, ilmî çevreler ve rivayet zincirleri arasında kurduğu bağlar üzerinden tarihsel bilgiyi nasıl anlamlı bir bütün hâline getirdiği gösterilmektedir. Bu çerçevede İḳtibâsü’l-envâr’ın, Aḥmed el-Râzî’nin Târîḫ’ine uzanan aktarım zincirinde önemli bir kaynak olarak değerlendirildiği ve Endülüs historiografisinin kavranmasına imkân sağlayan metodolojik bir zemin sunduğu ortaya konulmaktadır. İçerik analizi ve metinler arası karşılaştırma yöntemleriyle yürütülen elinizdeki çalışmada, Bosch Vilá ve Molina López tarafından neşredilen metin esas alınmıştır. Araştırmada Ruşâtî’nin hem şahsi biyografisi hem de yaşadığı dönemin ilmî ve siyasi yapısı ele alınarak eserin oluşumundaki entelektüel zemin açıklığa kavuşturulmuştur. Murâbıtlar döneminin siyasi şartları, ilmî ağları ve fikrî yönelimleri, Ruşâtî’nin tarih anlayışını ve eserinin kapsamını doğrudan etkileyen unsurlar olarak değerlendirilmiştir. Çalışma Almería, Kurtuba, Mérida ve Lorca şehirlerine dair tasvirlerin, dönemin ekonomik, kültürel ve idari yapısını yansıttığını ortaya koymaktadır. Bu şehirler, Ruşâtî’nin anlatısında ticaret, ilim ve yönetim merkezleri olarak işlevsel rolleriyle yer almaktadır. Ayrıca Ruşâtî’nin Müntecîlî nisbesine ilişkin verdiği bilgiler, Hispano-Romen kökenli kelimelerin Arapça’ya uyarlanış biçimleri bakımından önemli dilsel veriler sunmakta; Endülüs’te dilsel etkileşim ve kültürel sürekliliğin izlerini takip etmeye imkân sağlamaktadır. Eserin rivayet zincirleri ve tarihsel aktarım yapısı, Aḥmed el-Râzî’nin kayıp Târîḫ’ine ulaşmak açısından güvenilir bir halka oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu makale, eserde yer alan şehir tasvirlerinin dönemin ekonomik ve toplumsal yapısına dair somut veriler sunduğunu, toponim ve nisbelerin Endülüs’te dilsel ve kültürel etkileşimin izlerini görünür kıldığını ortaya koymaktadır. Ayrıca Ahmed er-Râzî’den Ruşâtî’ye ve sonraki müelliflere uzanan aktarım zinciri üzerinden eserin, Endülüs tarih yazımı içerisindeki yeri ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Endülüs
• Soybilim
• Ruşâtî
• İktibâsü’l-envâr
• Toponimler

Toponym-Based Genealogical Writing in al-Andalus: al-Rushāṭī’s Iqtibās al-Anwār

Abstract

This study re-evaluates the work Iqtibās al-Anwār by the Andalusian genealogist Abū Muḥammad al-Rushāṭī through the structure shaped around toponyms, from the perspectives of historiography, biography, linguistics, and geography. It also aims to clarify the position of Iqtibās al-Anwār within historical writing and to demonstrate how the work structured the production and circulation of knowledge in al-Andalus. The study shows how al-Rushāṭī constructed historical knowledge as a meaningful whole through the connections he established between cities, scholarly milieus, and chains of transmission. In this framework, Iqtibās al-Anwār is evaluated as an important source within the transmission chain extending to Aḥmad al-Rāzī’s Tārīkh and as offering a methodological basis for understanding Andalusian historiography. Conducted through content analysis and intertextual comparison, this study is based on the edition published by Bosch Vilá and Molina López. By examining both al-Rushāṭī’s personal biography and the scholarly and political context of his time, the intellectual background of the work’s formation is clarified. The political conditions, scholarly networks, and intellectual orientations of the Almoravid period are considered as factors that directly shaped al-Rushāṭī’s historical perspective and the scope of his work. The study demonstrates that the descriptions of the cities of Almería, Córdoba, Mérida, and Lorca reflect the economic, cultural, and administrative structures of the period. In al-Rushāṭī’s narrative, these cities appear as functional centers of trade, learning, and governance. Moreover, the information he provides regarding the nisba al-Muntajīlī offers important linguistic data on the adaptation of Hispano-Roman words into Arabic, enabling the tracing of linguistic interaction and cultural continuity in al-Andalus. The work’s chains of transmission and its structure of historical reporting form a reliable link for accessing Aḥmad al-Rāzī’s lost Tārīkh. In conclusion, this article demonstrates that the city descriptions contained in the work provide concrete data on the economic and social structures of the period, while toponyms and nisbas make visible the traces of linguistic and cultural interaction in al-Andalus. It also situates the work within Andalusian historiography through the chain of transmission extending from Aḥmad al-Rāzī to al-Rushāṭī and later authors.

Keywords

• Hadīth
• al-Andalus
• Geneaology
• Rushātī
• Iqtibās al-anwār
• Toponyms

Kaynakça

1. Adıgüzel, Cumhur Ersin. “Endülüs’te Biyografi Yazıcılığının Doğuşu ve Gelişimi”. İslam Te’lif Geleneğinde Biyografi Yazıcılığı. ed. Hidayet Aydar. 167-186. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
2. Adıgüzel, Cumhur Ersin. “Mülûkü’t-Tavâif Dönemi (1031-1090) Tarih Kaynakları ve Tarihyazımı”. İslâm Medeniyeti ve Tarihi Endülüs. ed. Muhammed Ali Alioğlu. 4/121-182. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
3. Arciniega Garcia, Luis. “Arcos, puentes, acueductos: Palabras, imágenes y memoria”. Arquitectura hidráulica y forma urbana. ed. Alicia Cámara Muñoz - Bernardo Revuelta Pol. 65-86. València: Conselleria d’Habitatge, Obres Públiques i Vertebració del Territori, Generalitat Valenciana, 2019.
4. Avila, María Luisa. “La obra biográfica de Jālid b. Saʿd”. Estudios Onomástico-Biográficos de al-Andalus: Política, Religión y Violencia en al-Andalus. ed. María Luisa Avila. Granada: Escuela de Estudios Árabes-CSIC, 1989.
5. Ávila, María Luisa. “The search for knowledge: Andalusi scholars and their travels to the Islamic East”. Medieval Prosopography 23 (2002), 125-139.
6. Baltacı, Ahmet. “İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/488-491. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
7. Bilbīsī, Majīduddīn Ismāʿīl al-. al-Qibs (or al-Qabas). Rabat: Arab League Institute of Manuscripts Microfilm Archive, Record no. 133-9015, letter fāʾ section, folio 140, inventory no. 786(4).
8. Bilbīsī, Majīduddīn Ismāʿīl al-. Mukhtaṣar Kitāb al-Rushāṭī wa Kitāb al-Lubāb. İstanbul: Süleymaniye Manuscript Library, Reisülküttâb Mustafa Efendi Collection, Record no. 594, microfilm archive no: 394.

9. Bosch Vilá, Jacinto. “El Kitāb Iqtibās al-anwār de Abū Muḥammad al-Rušāṭī: Análisis de la obra de las noticias sobre al-Andalus”. Revista del Instituto Egipcio de Estudios Islámicos 23 (1985 1986), 7-13.
10. Bosch Vilá, Jacinto. “Una nueva fuente para la historia de al-Andalus: Kitāb Iqtibās al-anwār de Abū Muḥammad al-Rušaṭī”. Actas del XII Congreso de la U.E.A.I. (Malaga, 1984). ed. M. Paz Torres - Manuela Marín. 83-94. Madrid: Union Europeenne d’Arabisant et D’Islamisant, 1986.
11. Dabbī, Aḥmad ibn ʿUmayra al-. Bughya al-multamis fī tārīkh rijāl al-Andalus. Cairo: Dār al-Kitāb al-ʿArabī, 1967.
12. De La Torre, Concepción. “Las fuentes de Abū Muḥammad al-Rušāṭī”. Estudios Onomásticos-biográficos de al-Andalus 6 (1994), 415-443.
13. Delgado, Jorge Lirola. “Mu‘tasım et-Tücîbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/379-380. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
14. Dhahabī, Muḥammad ibn Aḥmad al-. Tadhkira al-ḥuffāẓ. Hyederabad: Dāʾira al-Maʿārif al-ʿOs̱māniyya, 1968.
15. Fakhkhām, Shākir al-. “Al-taʿrīf wa al-naqd. Al-Andalus fī Iqtibās al-anwār wa fī Ikhtiṣār Iqtibās al-anwār”. Revue de l´Académie Arabe de Damas, 67/2 (1992), 318-335.
16. Fierro, Maribel. “al-Rushāṭī”. Encyclopaedia of Islam Second Edition Online. 8/654-655. Leiden: E. J. Brill, 1994.
17. Fierro, Maribel. “La religión. El retroceso territorial de al-Andalus. Almorávides y almohades. Siglos XI al XIII”. Historia de España. ed. Ramón Menéndez Pidal. Madrid: Espasa-Calpe, 1997.
18. Gurriarán Daza, Pedro. “Las técnicas constructivas en las murallas medievales de Almería”. Defensive Architecture of the Mediterranean 10 (2020), 61-70. https://doi.org/10.4995/FORTMED2020.2020.11546
19. Ibn al-Abbār, Aḥmad ibn Abī Bakr. al-Muʿjam fī aṣḥāb al-qāḍī al-Ṣadafī. Cairo: Dār al-Kitāb al-Miṣrī, 1989.
20. Ibn al-Abbār, Aḥmad ibn Abī Bakr. Kitāb al-takmila li Kitāb al-Ṣıla. ed. Abdurrahmān Sālim al-Kharrāṣ. Casablanca, ts.
21. Ibn al-Faraḍī, Muḥammad ibn Yūsuf. Tārīkh ʿulamāʾ al-Andalus. ed. Ibrāhīm al-Abyārī. Cairo, 1989.
22. Ibn al-Kharrāṭ, Abdullāh al-Ishbīlī. Ikhtiṣār Iqtibās al-anwār. Cairo: Maktaba al-Azhar, Manuscripts Section, record no. 133, register no. 9015, letter fāʾ section, folio 145, inventory no. 786(3).
23. Ibn al-Zubayr, Aḥmad ibn Ibrāhīm. Ṣilat al-ṣila. ed. Abdullāh Hārūn - Sulaimān Aʿrāb. Rabat, 1993.
24. Ibn Bashkūwāl, Abū al-Qāsım. Kitāb al-Ṣila. Cairo-Bairut: al-Maktaba al-Andalusiyya, 1989.
25. Ibn Diḥya, Abū al-Khaṭṭāb. al-Muṭrib min ashʿār ahl al-Maghrib. Cairo, 1955.
26. Ibn Khallikān, Abū Muḥammad al-Fatḥ. Wafayāt al-ʾaʿyān wa anbāʾu abnāʾ al-zamān. ed. Muḥammad Abdulazīz al-Ḥamīd. Cairo, 1948.
27. Ibn ʿAbd al-Hādī, Muḥammah ibn Aḥmad. Ṭabaqāt ʿulamāʾ al-ḥadīth. ed. Akram al-Būshī - Ibrāhīm Zaybaq. Bairut - Lebanon: Muʾassasa al-Risāla li al-Ṭıbāʿa wa al-Nashr wa al-Tavzīʿ, 1996.
28. Khushanī, Muḥammad ibn al-Ḥārith al-. Historia de los jueces de Córdoba por Aljoxaní. ed. Julián Ribera. Madrid: Imprenta Ibérica, 1914.
29. Lagardère, Vincent. “Abū Bakr Ibn al-ʿArabī, gran cadí de Sevilla”. Revue de l´Occident Musulman et de la Méditerranée 40 (1985), 91-102.
30. Lagardère, Vincent. Les Almoravides. Le djihâd andalou (1106-1143). Paris: L’Harmattan, 1999.
31. Lévi-Provençal, Évariste. “La ‘Description de l’Espagne’ d’Aḥmad al-Rāzī”. Al-Andalus 18/1 (1953), 51-108.
32. Lirola Delgado, Jorge. Almería Andalusí y su territorio. Textos geográficos. Almería: Fundación Ibn Tufayl de Estudios Árabes, 2005.
33. Marín, Manuela. “Biographical dictionaries and social history of al-Andalus: Trade and scholarship”. Scripta Mediterranea 19-20 (1998-1999), 239-257.
34. Maqqarī, Abū al-ʿAbbās al-. Nafḥ al-ṭīb min ghuṣn al-Andalus al-raṭīb. ed. Ihsān Abbās. Bairut: Dār Ṣādir, 1968.
35. Martínez San Pedro, María Desamparados. “De Murgi a El Ejido”. Homenaje al profesor Eloy Benito Ruano. ed. Sociedad Española de Estudios Medievales - Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC). 2/481-492.
36. Murcia: Editum. Ediciones de la Universidad de Murcia, 2010.
37. Molina López, Emilio. “Algunas consideraciones sobre la vida socio-económica de Almería en el siglo XI y primera mitad del XII”. Actas del IV Coloquio Hispano-Tunecino (Palma de Mallorca, 1979. ed. Manuela Marín. 181-196. Madrid: Instituto Hispano-Árabe de Cultura, 1983.
38. Molina López, Emilio. “Almería Islámica: ‘Puerta de Oriente’, objetivo militar (Nuevos datos para su estudio en el ‘Kitāb Iqtibās al-anwār’ de al-Rušaṭī)”. Actas del XII Congreso de la U.E.A.I. (Malaga, 1984). ed. M. Paz Torres -
39. Manuela Marín. 559-608. Madrid: Union Europeenne d’Arabisant et D’Islamisant, 1986.
40. Molina López, Emilio. “El kitāb Iḫtiṣār Iqtibās al anwār de Ibn al Ḫarrāṭ: El autor y la obra. Análisis de las noticias históricas, geográficas y biográficas sobre al Ándalus”. Quaderni di Studi Arabi 5-6 (1987 1988), 541-560.
41. Molina López, Emilio. “Los Banū Ṣumādiḥ de Almería (s. XI) el ‘Bayān’ de Ibn ʻIḏārī”. Andalucía Islámica Textos y Estudios. ed. Jacinto Bosch Vilá - Wilhelm Hoenerbach. 1/123-140. Granada: Anejo de Cuadernos de Historia del Islam, 1980.
42. Molina López, Emilio. “Noticias geográficas y biográficas sobre Tudmīr en el ‘Iqtibās al-anwār’ de al- Rušāṭī”. Homenaje al profesor Juan Torres Fontes. ed. Secretariado de Publicaciones Decanato de la Facultad de Letras, Departamento de Prehistoria, Arqueología, Historia Antiguae Historia Medieval. 2/1085-1098. Murcia: Universidad De Murcia - Academia Alfonso X El Sabio, 1987.
43. Molina, Luis. “Sobre la procedencia de la historia preislámica inserta en la Crónica del moro Rasis”. Awrāq: Estudios sobre el mundo árabe e islámico contemporáneo 5-6 (1983 1982), 133-139.
44. Molins, Viguera. “Historia política. Decadencia del poder central. Los reinos de taifas. Al-Andalus en el siglo XI”. Historia de España. ed. Ramón Menéndez Pidal. 8/1/31-38. Madrid: Espasa-Calpe, 1996.
45. Monès, Hussein. “Consideraciones sobre la época de los Reyes de Taifas”. Al-Andalus 31/1/2 (1996), 305-328.
46. Murcia Muñoz, Antonio Javier. “El cultivo del olivo y la elaboración de aceite en el término municipal de Caravaca de la Cruz: Fuentes arqueológicas e historiográficas”. Revista Murciana de Antropología 7 (2001), 115-137.
47. Qāḍī al-Nuʿmān, Nuʿmān ibn Muhammad. al-Majālis wa al-musāyarāt. ed. Ḥabīb al-Faqī vd. Bairut - Lebanon: Dār al-Muntaẓir, 1996.
48. Rāzī, Aḥmad ibn Muḥammad al- vd. Crónica del moro Rasis: Versión del Ajbār mulūk al-Andalus. Madrid: Editorial Gredos, 1974.
49. Rāzī, Aḥmad ibn Muḥammad al- - Romera Manzanares, Ana María. Crónica del moro Rasis. Madrid: Iberoamericana Editorial Vervuert, S.L., 2024.
50. Rushāṭī, Abū Muḥammad al-. Iqtibās al-anwār wa’l-timās al-azhār fī ansāb al-ṣaḥāba wa’r-ruwāt al-āthār. ed. Muḥammad Sālim Hāshim. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1999.
51. Rushāṭī, Abū Muḥammad al- - Ibn al-Kharrāṭ, Abdullāh al-Ishbīlī. al-Andalus fī Iqtibās al-anwār wa fī ikhtiṣār Iqtibās al-anwār. ed. Emilio Molina López - Jacinto Bosch Vilá. Madrid: al-Majlis al-ʾAʿlā li al-Abḥāsth al-ʿIlmiyya, Maʿhad al-Taʿāwun maʿa al-ʿĀlam al-ʿArabī, 1992.
52. Ṣafadī, Ṣalāḥuddīn al-. al-Vāfī bi al-vafayāt. Stutgart: Franz Steiner Verlag, 1962.
53. Sánchez González, Juan José - Sánchez González, Luis Manuel. “Proyecto de inventario del patrimonio villafranqués expoliado”. Revista de Estudios del MUVI 1 (2013), 4-16.
54. Sanjuán, Alejandro García (ed.). The Taifa Kingdoms Reconsidering 11th-Century Iberia. Leiden - Boston: Brill, 2025.
55. Torres Calzada, Katjia. “El Emeritense: Noticia de la ciudad de Mérida recogida en el Iqtibās al-anwār de Abū Muḥammad al-Rušāṭī (466/1074-542/1147)”. Miscelánea de Estudios Árabes y Hebraicos Sección Árabe-Islam 63 (2014), 233-256.
56. Torres, Katjia. “La transmisión del gentilicio andalusí de origen iberorromance al-muntağīlī en el Iqtibās al-anwār de Abū Muḥammad al-Rušāṭī (s. XII d.C.)”. Dirāsāt Hispānicas 3 (2016), 107-127. https://doi.org/10.71564/dh.vi3.32
57. ʿUdhrī, Aḥmad ibn ʿUmar ibn ʾAnas al-. Nuṣūṣ ʿan al-Andalus - Tarsīʿ al-ʾakhbār wa tanwīʿ al-ʾāthār wa bustān fī gharāʾib al-buldān wa al-masālik ʾilā jamīʿ al-mamalik. ed. ʿAbd al-ʿAzīz al-Ahwānī. Madrid: Publicaciones del Instituto de Estudios Islamicos en Madrid, 1965.