İbn Sînâ'da Aşk ve Cömertlik Bağlamında İnâyet

Öz

Felsefi düşüncenin şekillenmesinde kavramlar önemli bir rol oynamaktadır. İnâyet de bu anlamda İslam felsefesinin önemli kavramlarından biridir. İbn Sînâ'nın felsefesinde merkezi bir yere sahiptir ve onun görüşlerini şekillendirir. Aynı zamanda bu kavram, Tanrı-alem ve insan ilişkisini anlamak için bir çerçeve sunar. Bu çalışmada, inayetin aşk ve cömertlik ekseninde işleyen dinamik yapısına işaret edilmesi hedeflenmektedir. Bu konudaki görüşleri, temel eserlerinden yola çıkılarak döküman analizi yoluyla sunulmuştur. İbn Sînâ'nın temel eserleri incelendiğinde o, alemdeki baskın gücün iyilik olduğunu ve İlk Neden'in aşk, aşık ve maşuk oluşunun bir sonucu olarak alemin cömertlikle yaratıldığını savunmaktadır. İlk Sebeb'in aşk ve cömertliği âleme inâyetiyle yansımaktadır. Aşk ve cömertlik kavramları, inayetteki hayır nizamının herhangi bir gayeye dayanmaksızın teşekkül ettiğini göstermektedir. Bu iki kavramla sudur sürecindeki zorunluluk da yumuşatılmakta ve mekanik nedensellikten uzaklaşılmaktadır. Kısacası, İbn Sina felsefesinde inayet ekseninde aşk kavramının sadece psikolojik bir eğilim olmadığı, ontolojik bir ilke hüviyetine büründüğü görülmektedir. Bununla birlikte, cömertliğin ahlaki bir erdem olmanın ötesinde varlık düzeninin asli bir niteliği olduğu da tespit edilmiştir. Sonuç olarak, kavramlar arası ilişkilerin dikkate alınarak klasik metinlerin tekrardan yorumlanmasının bütüncül bir yaklaşımın yakalanması açısından önemli olduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• İslam felsefesi
• İbn Sînâ
• İnâyet
• Aşk
• Cömertlik

Etik Beyan

Bu çalışma Klasik felsefe ve İslam felsefesinde İnâyet: İbn Sina örneği adlı doktora tezinden üretilmiştir.

Providence In Ibn Sīnā In the Context of Love and Generosity

Öz

The concept of providence holds a central place in Ibn Sīnā's philosophy, shaping his views. It offers a framework for understanding the relationship between God, the world, and human beings. This study aims to highlight the dynamic nature of providence, which operates along the axis of love and generosity. His views on this subject are presented through document analysis, based on his main works. An examination of Ibn Sînâ’s principal works reveals that he maintains that the dominant force in the universe is goodness, and that the universe was created with generosity as a consequence of the First Cause being love, the lover and the beloved. The First Cause’s love and generosity are reflected in the universe through divine providence.The concepts of love and generosity demonstrate that the order of goodness in providence arises without being based on any particular purpose. These two concepts also serve to soften the sense of necessity in the process of emanation, moving away from mechanical causality. Consequently, it is evident that in Ibn Sīnā’s philosophy, the concept of love, centred on divine providence, takes on the character of an ontological principle rather than merely a psychological inclination. Furthermore, it has been established that generosity is not merely a moral virtue, but an essential attribute of the order of being. In conclusion, it has been observed that reinterpreting classical texts whilst taking into account the relationships between concepts is important for achieving a holistic approach.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• Ibn Sīnā
• Providence
• Love
• Generosity

Etik Beyan

This study is based on a doctoral thesis titled Providence in Classical Philosophy and Islamic Philosophy: The Case of Ibn Sīnā.

Kaynakça

1. Acat, M. E. (2023). Kemâl ve Bekâ Peşinde: İbn Sînâ’nın Aşkın Mahiyeti Hakkında Risalesi Bağlamında Bir Çözümleme = Seeking Competence and Permanence: An Analysis in the Context of Avicenna’s Treatise on the Nature of Love. İslâmi Araştırmalar = Journal of Islamic Research, 34(3), 633–647.
2. Avicenna. (2005). The Metaphysics of the Healing Şifa: El-Ilahiyat (M. E. Marmura, Trans.). Brigham Young University.
3. Avicenna. (2014). Ibn Sina’s Remarks and Admonitions: Physics and Metaphysics (S. C. Inati, Trans.). Columbia University Press.
4. Bulut, R., & Özalp, H. (2020). Meşşâî Filozoflarda İnâyet Kavramı. Journal of The Near East University Faculty of Theology, 6, 51–94.
5. Dubé, J. S. (2014). Pure Generosity, Divine Providence, and the Perfection of the Soul in the Philosophy of Ibn Sînâ (Avicenna) [Master Thesis]. McGill University.
6. Gemuhluoğlu, Z. (2009). Kozmolojik Prensipler Etik ve Estetiğe Temel Olabilir mi? İbn Sina’da Aşk Kavramı Üzerine Bir İnceleme. Uluslararası İbn Sînâ Sempozyumu Bildiriler, I, 149–164.
7. Göz, K. (2011). İbn Sina’da Aşk ve Varlık. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1), 39–49.
8. Gutas, D. (2014). Avicenna and the Aristotelian Tradition: Introduction to Reading Avicenna’s Philosophical Works. Brill.

9. Ibn Sina. (1945). A Treatise on Love (E. L. Fackenheim, Trans.). Mediaeval Studies, 7(1), 208–228.
10. İbn Sînâ. (1953). Risâle fi Mahiyeti’l-’Işk (Aşkın Mahiyeti Hakkında Risale) (A. Ateş, Trans.). İbrahim Horoz Basımevi.
11. İbn Sînâ. (1982). Kitâbu’n-Necât. Daru’l-Afaki’l-Cedide.
12. İbn Sînâ. (1984). Ta’lîkât. Mektebetü’l-İ’lami’l-İslâmî.
13. İbn Sînâ. (2000). Arş Risalesi -Allah’ın Birliği ve Sıfatları Üzerine- (E. Uysal, Trans.). Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi, 9(9), 641–655.
14. İbn Sînâ. (2002). Tefsiru Sûretü’l-İhlâs. Mecelletü’ş- Şeriâ ve’d-Dirasati’l- İslamiyye, 17(51), 71–85.
15. İbn Sînâ. (2004a). Risâle Hayy bin Yakzan li Şeyhi-r-Reis ma’a Şerh-i Muhtar. In Câmiü’l-Bedai’: Yahtevi Ala Resaili’ş-Şeyh er-Reis İbn Sînâ (pp. 86–106). Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
16. İbn Sînâ. (2004b). Tefsirü’l-muavvizetü’l-ula. In Câmiü’l-Bedai’: Yahtevi ala Resaili’ş-Şeyh er-Reis İbn Sînâ (pp. 27–31). Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
17. İbn Sînâ. (2005a). İşaretler ve Tenbihler (el-İşârât ve’t-tenbîhât) (A. Durusoy, M. Macit, & E. Demirli, Trans.). Litera Yayıncılık.
18. İbn Sînâ. (2005b). Kitâbu’ş-Şifâ Metafizik 2 (Ar-Tr) (E. Demirli & Ö. Türker, Trans.). Litera Yayıncılık.
19. İbn Sînâ. (2009). Hayy bin Yakzan (Ruhun Uyanışı) (D. Örs, Trans.). In Hayy bin Yakzan (Ruhun Uyanışı) (pp. 283–338). İnsan Yayınları.
20. İbn Sînâ. (2010). Risâletü fi’l-erzâk. Cavidan Hirad (The Journal of Sapiential Wisdom and Philosophy (Sophia Perennis)), 7(4), 87–101.
21. İbn Sînâ. (2011). Mutluluk ve İnsan Nefsinin Cevher Olduğuna Dair On Delil (Risâle fi’s-se’âde ve’l-huceci’l-’aşere). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. İbn Sînâ. (2013). Dânişnâme-i alâî/ Alâî Hikmet Kitabı (M. Demirkol, Trans.). Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
23. İbn Sînâ. (2014). İhlâs Sûresi Tefsiri (A. H. Akseki, Trans.). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
24. Öz, A. (2020). İbn Sînâcı İlahî İnâyete Kötülük Problemi Çerçevesinde Eleştirel Bir Yaklaşım. İslâmî Araştırmalar (Dergi), 31(3), 638–652.
25. Taşçi Yıldırım, E. (2017). Klasik Felsefede ve İslam Felsefesinde İnâyet: İbn Sînâ Örneği [Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi.
26. Taşçi Yıldırım, E. (2019). İbn Sinâ’nın İnâyet Anlayışının Ontolojik ve Epistemolojik Boyutu. İslâmî Araştırmalar, 30(1), 158–181.
27. Taşçi Yıldırım, E. (2020). İslam Felsefesinde İnâyet: İbn Sînâ Örneği. Gece Kitaplığı.
28. Taşkent, A. (2012). Güzelin Peşinde: Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd’de Estetik. Klasik Yayınları.
29. Türkben, Y. (2012). İbn Sînâ ve Thomas Aquinas’ta Kötülük Problemi. Elis Yayınları.
30. Yalçıntaş, İ. (2023). İbn Sîna’nın Tanrı Anlayışı. Elis Yayınları.