Karşılaştırmalı Dinler Tarihi Metodolojisi Bağlamında Antik Mezopotamya Ateş Tanrısı Gibil/Girra

Öz

Bu makale, Semavi dinlerin ateşe yaklaşımını ve antik Mezopotamyalıların ateş tanrısı Gibi/Girra nezdinde ateşe yaklaşımlarını karşılaştıran bir araştırma makalesidir. Ateş, bulunduğundan bu yana birçok dinde kendini tapınım bulmuş ve birçok mite konu olmuştur. Ateşin ısıtıcı ve yok edici özelliklerinden dolayı antik Mezopotamyalılar ateşe kutsallık atfetmişler ve bir de ateş tanrısı yaratarak ona tapmışlardır. Bunun yanında bazı ritüeller vasıtasıyla ateş tanrısından günahlarının affedilmesi veya dualarının kabul olmasını istemişlerdir. Semavi dinler ise ateş, tanrının kendini göstermesinin bir aracı olmuştur. Ateş, fayda verici ve cezalandırıcı özelliklerinden dolayı bu dinler için tanrının fiili ve kudretinin bir temsili olmuştur. Antik Mezopotamyalılar, kendileri için faydalı veya zararlı olan olgulara kutsallık atfetmişlerdir. Bu bağlamda Sümerce GİBİL, Akadça Girra dedikleri bir ateş tanrısı yaratmışladır. Neredeyse hiç antropomorfik temsili bulunmayan bu tanrı, meşale ile temsil edilmiştir. Birçok tanrı listesinde kendisine yer bulan Gibil/Girra, ateşin ısıtıcı ve yakıcı özelliklerinden dolayı güneşe de benzetilmiştir. İkinci planda bir tanrı olmasına rağmen ısıtıcı özelliği ve büyüleri ortadan kaldırmak için yapılan ritüellerde ona başvurulduğu için önemini korumuştur. Kendisine verilen isimler ve sıfatlar; cellat, mükemmel, ışık, yargıç, yüksek, yüce, saf, yakan, prens, eritici, arındırıcı, fırtına ve cesur şeklindedir. Çivi yazılı metinlerde ve ilahi metinlerde çokça anılan bu tanrı, zamanla özelliklerini Babil ulusal tanrısı Marduk’a bırakarak unutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Antik Mezopotamya Dini
• Semavi Dinler
• Gibil/Girra
• Ateş

Ancient Mesopotamian Fire God Gibil/Girra in the Context of Comparative History of Religions Methodology

Öz

This article is a research paper comparing the approach of Semitic religions to fire and the approach of ancient Mesopotamians to fire under the fire god Gibi/Girra. Since its discovery, fire has found worship in many religions and has been the subject of many myths. Due to the heating and destructive properties of fire, the ancient Mesopotamians attributed sanctity to fire and worshipped it by creating a god of fire. In addition, through some rituals, they asked the fire god to forgive their sins or accept their prays. In Semitic religions, fire has been a means by which God manifests himself. For these religions, fire has been a representation of the god's action and power due to its beneficent and punitive properties. Ancient Mesopotamians attributed sacredness to phenomena that were beneficial or harmful to them. In this context, they created a god of fire called GIBIL in Sumerian and Girra in Akkadian. This god, which has almost no anthropomorphic representation, is represented by a torch. Gibil/Girra, who found a place in many god lists, was also resembled to the sun due to the heating and burning properties of fire. Although he was a secondary deity, he retained his importance because of his warming properties and because he was invoked in rituals to dispel spells. The names and titles given to him are executioner, perfect, light, judge, high, lofty, pure, burning, prince, melter, purifier, storm and brave. This god, who is widely mentioned in cuneiform texts and hymn texts, was forgotten in time, leaving his features to the Babylonian national god Marduk.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Mesopotamian Religion
• Semitic Religions
• Gibil/Girra
• Fire

Kaynakça

1. ABDUL-HAMİD, Walid Khalid - Stein, George. “The Surpu: Exorcism of Antisocial Personality Disorder in Ancient Mesopotamia”. Mental Health, Religion & Culture 16/1 (2012): 671-685. https://doi.org/10.1080/13674676.2012.713337.
2. ABUSCH, Tzvi. Further Studies on Mesopotamian Witchcraft Beliefs and Literature. Corpus of Mesopotamian Anti-Witchcraft Rituals. Leiden/Boston: Brill, 2020.
3. ABUSCH, Tzvi. Mesopotamian Witchcraft: Toward A History And Understanding Of Babylonian Witchcraft Beliefs And Literature. Leiden: Brill/Styx, 2002.
4. AKGÜN, Melek - Şerif Esendemir. “Çağdaş Dünyada Kutsalın ve Mitlerin Dönüşümü: Post Modern Kutsallık ve Yansımaları”. Eskiyeni 51 (2023): 1090-1109. https://doi.org/https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1307153.
5. ALOMİA, K. Merling. Lesser Gods of the Ancient Near East and Some Comparisons With Heavenly Beings of the Old Testament. Andrews University, 1987.
6. ARMSTRONG, Karen. Mitlerin Kısa Tarihi. Trc. Dilek Şendil. İstanbul: Alfa Yayınları, 2017.
7. AYDIN, Murat. “Eski Anadolu’da Ateş Kültü”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 111 (2024): 427-437. https://doi.org/https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1447474.
8. BAYSAL, Ahmet Selim. Asurlular’da Tarih Yazımı ve Takvim Sistemi. Erciyes Üniversitesi, 2016.

9. BLİDSTEİN, Moshe. “Perpetual Fires in the Jerusalem Temple through a Mediterranean Perspective”. Journal for the Study of Judaism. 2024. 1-34. https://doi.org/doi:10.1163/15700631-bja10083.
10. BOYCE, Mary. A History of Zoroastrianism 1. Leiden: Brill, 1975.
11. BOZGUN, Şafak. “Hititler’de Ateş Kültü ve Tanrı DPahhur”. Colloquium Anatolicum 20 (2021): 51-81.
12. DİLEK, Yeşim. “Eski Mezopotamya’da Öteki Dünya Algısının Yeraltı Tanrıçası Ereškigal Bağlamında Değerlendirilmesi”. Eskiyeni 56 (2025): 237-259.
13. ELİADE, Mircea. Babil Simyası ve Kozmolojisi. Trc. Mehmet Emin Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
14. ELİADE, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi 1 Taş Devrinden Eleusis Mysterialarına. Trc. Ali Berktay. İstanbul: Alfa Yayınları, 2018.
15. ELİADE, Mircea. Şaınanizm: İlkel Esrirne Teknikleri. Trc. İsmet Birkan. Ankara: İmge Kitabevi, 1999.
16. ERDOĞAN, Nurcan. “The God Šamaš with His Political and Social Aspects in Ancient Mesopotamia”. Oannes 6/1 (2024): 275-298.
17. ESPAK, Peeter. Ancient Near Eastern Gods Enki and Ea : Diachronical Analysis of Texts and Images From the Earliest Sources to the Neo- Sumerian Period. Tartu University, 2006.
18. FOSTER, Benjamin R. Before The Muses: An Anthology of Akkadian Literature. Bethesda, Maryland: CDL Press, 1996.
19. FRAME, Grant. The Royal Inscriptions of Sargon II, King of Assyria (721–705 BC). Pennsylvania: Eisenbrauns, 2021.
20. FRAYNE, Douglas R. - Stuckey, Johanna H. A Handbook of Gods and Goddesses of the Ancient Near East: Three Thousand Deities of Anatolia, Syria, Israel, Sumer, Babylonia and Elam. Pennsylvania: Eisenbrauns, 2021.
21. GELLER, Markham J. Healing Magic and Evil Demons. Journal of Near Eastern Studies. Berlin: De Gruyter, 2016. https://doi.org/10.1086/372977.
22. GİROTTO, Elisa. “The Symbolism of Fire in War in Ancient Mesopotamia”. Proceedings of the 8th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East. Ed. Piotr Bieliński - Michal Gawlikowski - Rafal Koliński - Dorota Ławecka - Arkadiusz Soltysiak - Zuzanna Wygnańska. 3: 73-92. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2012.
23. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç. Eski Türkler. Trc. D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2003.
24. HARSHANANDA, Swami. Hindu Gods and Goddesses. Chennai: Sri Ramakrishna Math Printing Press, 2010.
25. İLKKURŞUN, Elif Hatice. “The Fire Cult During the Achaemenid Period”. Anatolian Research 32 (2025): 120-137. JACOBSEN, Thorkild. Karanlığın Hazineleri: Mezopotamya Dininin Tarihi. Trc. Sibel Erduman. İstanbul: Paris Yayınları, 2017.
26. JAMES, Edwin Oliver. The Worship of the Sky God: A comparative Study in Semitic and Indo-European Religion. London: University of London The Athlone Press, 1963.
27. JORDAN, Michael. Dictionary of Gods and Goddesses. New York: Facts On File Inc., 2004.
28. LEİCK, Gwendolyn. A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology. New York: Routledge Press, 1991.
29. LEWY, Hildegard - Lewy, Julius. “The God Nusku”. Orientalia 17/2 (1948): 146-159.
30. LURKER, Manfred. The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses. New York: Routledge Press, 2004.
31. MEÇİN, Mehmet Mekin. “Zerdüştîlik ve İşrâkîlikte Ateş Felsefesi”. Şarkiyat İlim Araştırmaları Dergisi 14/2 (2022): 525-539. https://doi.org/https://doi.org/10.26791/sarkiat.1118795.
32. MEİİSSNER, Bruno - Ebeling, Erich. Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie (F-G). Berlin/New York: Walter De Gruyter, 1957. https://doi.org/10.2307/596598.
33. MİCHALOWSKİ, Piotr. “The Torch and the Censer”. The Tablet and the Scroll: Near Eastern Studies in Honor of William W. Hallo. Ed. Mark E Cohen - Daniel C. Snell - David B Weisberg. 152-162. Bethesda-Maryland: CDL Press, 1993.
34. MOWCZKO, Margaret. “Shekinah: God’s Immanent Presence”. Erişim: 15 Nisan 2026. https://margmowczko.com/shekinah-gods-immanent-presence/#_ftnref10.
35. PETERSON, Jeremiah. “New Sumerian Literary Texts Involving the Gods Numušda and Gibil”. Studia Mesopotamica 1 (2014): 291-317.
36. REİNER, Erica. Šurpu: A Collection of Sumerian and Akkadian Incantations. Osnabrück: Biblio Verlag, 1970.
37. SCHWEMER, Daniel - Abusch, Tzvi. “Das Abwehrzauberritual Maqlû ('Verbrennung’)”. Omina, Orakel, Rituale und Beschwoerungen. Ed. B. Janowski - Guetersloh G. Wilhelm. 128-186. Gütersloh-Germany: Guetersloher Verlagshaus, 2008.
38. SPİNK, Martin S. - Lewis, Geoffrey L. Albucasis on Surgery and Instruments: A Definitive Edition of The Arabic Text with English Translation and Commentary. London: The Wellcome Institute of the History of Medicine, 1973.
39. STEİNKELLER, Piotr. “Nanna/Suen, the Shining Bowl”. Alter Orient und Altes Testament 436 (2016): 615-625.
40. TANYU, Hikmet. “Ateş”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 15 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ates.
41. TOPRAK, Hicret Kiraz. “Modern Dünyada Kültürel Bir İnşa Olarak Noel”. Eskiyeni 44 (2021): 663-678. https://doi.org/https://doi.org/10.37697/eskiyeni.957345.
42. WALKER, Christopher. “The Myth of Girra and Elamatum”. Anatolian Studies 33 (1983): 145-152. https://doi.org/10.2307/3642703.
43. WANG, Xianhua. The Metamorphosis of Enlil in Early Mesopotamia. Münster: Ugarit Verlag, 2011.
44. WEİDNER, Ernst F. “Altbabylonische Götterlisten”. Archiv für Keilschriftforschung 2 (1924): 1-18.