Hadith Transmission from Written Sources and the Reliability of Transmission: An Analysis of al-Bukhârî’s Transmissions from Maʿmar

Öz

This study examines whether Bukhari (d. 256/870) utilized the written version of Ma‘mar b. Rashid’s (d. 153/770) al-Jami‘ in compiling his al-Jami‘ al-Sahih. The aim is to determine whether additions or omissions occurred in hadith transmission to an extent that could alter legal rulings and to demonstrate that Bukhari did not rely solely on oral transmission but also utilized written sources. Comparing the works of these two scholars, separated by over a century, is significant in refuting claims that hadiths were not recorded until two centuries after the Prophet’s passing and in highlighting the meticulous nature of hadith transmission. This qualitative historical study employs document analysis and a causal-comparative model to examine transmission wordings, chapter headings, and corroborative narrations. The findings indicate that Bukhari sourced at least some of Ma‘mar’s narrations from written texts, developed specific methods for their integration, and demonstrated exceptional precision in both oral and written transmission.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Bukhari
• Ma‘mar
• kitabah
• writing of hadiths
• orientalism

Yazılı Kaynaktan Hadis Rivayeti ve Naklin Güvenilirliği Buhârî’nin Ma‘Mer’den Aktarımları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu araştırmada; Buhârî’nin (ö. 256/870) el-Câmiu’s-Sahîh’inde, Ma‘mer b. Râşid’e (ö. 153/770) ait el-Câmi’in yazılı halinden istifadesi meselesi konu edilmiştir. Makalenin amacı, hadislerin nakil sürecinde ekleme veya eksiltmelerin mahiyetini tespit etmek ve Buhârî’nin hadis rivayetinde yalnızca sözlü nakle dayanmadığını, aynı zamanda yazılı kaynakları da kullanmış olabileceğini ortaya koymaktır. Aralarında yüz seneden fazla bir süre bulunan iki musannifin eserlerini karşılaştırmak, hadislerin Hz. Peygamber’in vefatından iki yüz sene sonra yazıldığı iddialarının önüne geçmesi ve hadislerin nakli konusunda ne denli titiz davranıldığını göstermesi itibarıyla önemlidir. Çalışma nitel ve tarihsel bir araştırma olması hasebiyle veri toplama ve belge inceleme yöntemleri kullanılmıştır. Ayrıca nedensel karşılaştırmalı model üzerinden rivayet lafızları, bab başlıkları ve mütâbeâtlar açısından Buhârî ile Ma‘mer arasında mukayese yapılmıştır. Netice olarak Buhârî’nin Ma‘mer rivayetlerinin en azından bir kısmını yazılı metinden aldığı, bunu yaparken belli usuller geliştirdiği ve gerek şifahen gerekse yazılı nakillerinde son derece başarılı olduğu söylenmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Buhârî
• Ma‘mer
• Kitabet
• Hadislerin yazımı
• oryantalizm

Kaynakça

1. Abdulğanî, Eymân Ali. “Tarîkatu’l-İntikâ’ inde’l-İmâm el-Buhârî fî Sahîhih: Dirâsetün Tatbîkıyye alâ Merviyyâti Abdirrezzâk es-San‘ânî an Ma’mer bin Râşid”. Mecelletü Câmiati’ş-Şârika 17/2 (2020), 375-412.
2. Abdullah b. el-Mübârek b. Vâzıh el-Hanzalî . ez-Zühd ve’r-rekâik. Malegaon: Meclisü İhyâ’i’l-Me‘ârif, t.y.
3. Akgün, Hüseyin, “Buhârî’nin Yazılı Kaynakları Üzerine Bir Araştırma”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (Haziran 2023), 1-24.
4. Akgün, Hüseyin. “Hadislerin Otantikliği Hususunda Bazı Oryantalistlerin Görüşleri ve ‘Hadisin Özü’ Kavramı”. Hikmet Yurdu 8/15 (2015), 75-97.
5. Akgün, Hüseyin. Goldziher ve Hadis. Ankara: Araştırma, 2019.
6. Alia, Sereen. Ehl-i Sünnet ve İbâdiyye’ye Göre Hadis: Ma’mer b. Râşid’in Câmi’i ve Rebî’ b. Habîb’in Müsned’i Örneği. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2020.
7. Arafat, Mecdî. “el-İ‘lâm bi-Siyeri’l-A‘lâm: el-İmâm el-Hâfız Şeyhu’l-İslâm Ma’mer bin Râşid”. Cemâatü Ensâri’s-Sünneti’l-Muhammediyye 31/7 (2002), 34-35.
8. Aydın, Osman. Sahîh-i Buhârî’nin Bâb Başlıklarındaki Merfû Rivâyetlerin Kütüb-i Semâniye Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Çorum: Hitit Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.

9. Aynî, Bedreddîn Mahmud b. Ahmed. Nuhabu’l-efkâr fî tenkîhi nebâhi’l-ehbâr. Katar: Vizâratü’l-Evkâf, 2008.
10. Aynî, Bedreddîn Mahmud b. Ahmed. Umdetü’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y.
11. A‘Zamî, Muhammed Mustafa. Studies in Early Hadith Literature. b.y.: American Truth, 1978.
12. Bozkurt, Ebuzer. Ma’mer b. Râşid’in Hayatı ve Kitâbu’l-Câmi İsimli Eseri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 1980.
13. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. Bulak: Matbaatü’l-Kübrâ, 1311.
14. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. Ürdün: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
15. Caetani, Leone. Annali dell’Islam. 1 Cilt. Milano: Ulrico Hoepli, 1905.
16. Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. Tâcu’l-luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1407/1987.
17. Cezâirî, Tahir. Tevcîhu’n-nazar ilâ usûli ehli’l-eser. Mısır: Matbaatü’l-Cemâliyye, 1910.
18. Çap, Sabri. “Goldziher ve Schacht’ın Hadislerin Yazılması ve Tedvinine Dair Görüşlerinin Kökenleri”. Modern Dönemde Hadis ve Babanzâde Ahmed Naîm (2022), 233-262.
19. Çiçek, Emrullah. Ma’mer b. Râşid ve Tefsir Geleneğindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019. ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as. Sünenü Ebî Dâvûd. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, t.y.
20. Erşahin, Seyfettin. “Babanzâde Ahmed Nâim’in Şarkiyatçılığa Cevabı: Leone Caetani Örneği”. Babanzâde Ahmed Naîm: Ailesi ve İlmi Kişiliği (2022), 435-459.
21. Erul, Bünyamin. “Hicrî II. Asırda Rivayet Üslubu (I): Rivayet Açısından Ma’mer b. Râşid’in el-Câmi’i”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43/1 (2002), 27-61.
22. Erul, Bünyamin. “Hicrî II. Asırda Rivayet Üslubu (II): Dirayet Açısından Ma’mer b. Râşid’in el-Câmi’i”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43/2 (2002), 57-90.
23. Erul, Bünyamin. “Ma’mer b. Râşid’in el-Câmi’ Adlı Eserinin Kadim Bir Nüshası”. İslâmiyât 1/2 (1998), 125-133.
24. Evgin, Abdulkadir. Buharinin Hocası Abdullah b. Zübeyr el-Humeydî ve Müsned’i. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2004.
25. Goldziher, Ignaz. Muhammedanische Studien. 2 Cilt. Hildesheim: Georg Olms Verlag, 1971.
26. Halâile, Musa Ahmed. Câmi‘u Ma’mer b. Râşid Dirâsetün ve Tahkîkun ve Tahrîcun. Kudüs: Câmiatü Kudüs, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
27. Hammâd, Nafiz Hüseyin. “Şuyûhu Ma’mer bin Râşid ve Telâmizetuhu’l-Muda‘af Fîhim”. Âfâkü’s-Sekâfeti ve’t-Türâs 13/52 (2006), 28-54.
28. Hansu, Hüseyin. “Fuat Sezgin’in Modern Dönem Hadis Tartışmalarına Katkısı: Yazılı Rivayet Teorisi ve Etkileri”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 5/1 (2019), 67-89.
29. Hatîb El-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed. el-Kifâye fî ma‘rifeti usûli ilmi’r-rivâye. b.y.: Cem‘iyyetü Dâirati’l-Me‘ârif, 1357.
30. Hemmâm b. Münebbih. Sahîfetü Hemmâm. Beyrut; Amman: Dâru Ammâr, 1407/1987.
31. ibn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. en-Nüket alâ Kitâbi İbn Salah. Medine: İmâdetü’l-Bahsi’l-İlmî, 1984.
32. ibn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Fethu’l-Bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. b.y.: Mektebetü’s-Selefiyye, 1390.
33. ibn Sa‘d, Muhammed. et-Tabakâtü’l-Kübrâ. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
34. ibnü’l-Kayserânî, Muhammed el-Makdisî. Şurûtu’l-eimmeti’s-sitte. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
35. ibnü’s-Salâh, Ebû Amr Osman. Ulûmu’l-hadîs. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1986.
36. Karakaş, Ali. Hadis Oksidentalizmi ve Fuat Sezgin. İstanbul: Ensar, 2017.
37. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. İrşâdü’s-sârî li-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. Mısır: Matbaatü’l-Kübrâ, 1323.
38. Kelpetin, Mahmut. “Siyerin Öncüleri: Ma’mer b. Râşid”. Hicri İkinci Asırda İslami İlimler (2022), 54-63.
39. Kılıç, Hamit. Ma’mer b. Râşid’in el-Câmi’i ve Hocaları. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
40. Kızıl, Fatma. Müşterek Ravi Teorisi. İstanbul: İSAM, 2013.
41. Kutluay, İbrahim. “Bazı Oryantalistlerle Sezgin ve A‘zamî’nin Erken Dönemde Hadislerin Yazılması Meselesine Yaklaşımları”. İslam ve Yorum III: Din, Bilim ve Medeniyet 1 (2019), 11-33.
42. Laçin, Bahar. Caetani’nin Annali dell’Islam Adlı Kitabı Çerçevesinde Hz. Peygamber ve Hadis Hakkındaki Görüşleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
43. Ma‘Mer b. Râşid. el-Câmi‘. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1403/1982. Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi‘u’s-sahîh. Kahire: y.y., 1374-1375/1955-1956.
44. Mutrafî, Âdil b. Sa‘d b. Meş‘al. “el-Eserü’l-Mekânî fî Hâli’r-Râvî: Ma’mer bin Râşid Enmûzecen”. Mecelletü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye (2021), 39-71.
45. Oğuz, Ahmet. Ma’mer b. Râşid’in el-Câmi‘ Adlı Eserinin Tahkik, Tahric ve Değerlendirilmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2023.
46. Özafşar, Mehmet Emin. Oryantalist Yaklaşımlara İtirazlar. Ankara: Araştırma, 1999.
47. Râcihî, Şerefuddîn Ali. Mustalahu’l-hadîs ve eseruhû ale’d-dersi’l-lüğavî inde’l-Arab. Beyrut: Dâru’n-Nehdati’l-Arab, t.y.
48. Reyyân, İmâd Misbâh İbrahim. Câmi‘u Ma’mer b. Râşid Dirâsetün ve Tahkîkun ve Tahrîcun. Kudüs: Câmiatü Kudüs, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
49. Sadıker, Abdullah. Ma’mer b. Râşid ve el-Câmi’i. Adana: Çukurova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
50. Sezgin, M. Fuat. “Hadis Musannefatının Mebdei ve Ma’mer b. Râşid’in Câmi’i”. Türkiyat Mecmuası 12 (1955), 115-134.
51. Şevâhine, Abdullah Es‘ad Abdullah. Megâzî Ma’mer bin Râşid es-San‘ânî: Cem‘an, Dirâseten ve Tahkîkan. Amman: el-Câmiatü’l-Ürdüniyye, Yüksek Lisans Tezi, 1991.
52. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu Me‘âni’l-âsâr. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
53. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Şerhu Me‘âni’l-âsâr. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2021.
54. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
55. Sezgin, M. Fuat. Arap Bilimleri Tarihi. 1 Cilt. İstanbul: Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırma Vakfı Yayınları, 2015.
56. Sezgin, M. Fuat. Buhârî’nin Kaynakları. Ankara: Otto, 2015.
57. Yaşar, İsmail - Gültekin, Ayşe. “Muhammed Mustafa el-A‘zamî’nin Joseph Schacht Eleştirileri ve Türk Akademisindeki Etkileri”. RUSUH: Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/2 (2022), 210-214.
58. Yorulmaz, Nilüfer Kalkan. “The Comparison of The Mauquf Narratives Conveyed Via Ibn Mas’ûd in Al-Jâmi of Ma’mer b. Al-Râshed With Kutub Al-Sittah”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2017), 135-155.
59. Yücel, Ahmet. Oryantalistler ve Hadis. İstanbul: İFAV, 2013. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyeru A‘lâmi’n-nübelâ. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1427/2006.