The Religious and Philosophical Creativity of Suleiman Bakyrgani

Öz

Suleimen Bakyrgani is one of the highly regarded by Muslims in Central Asia and beyond, the Sufi sheikh and the mystic poet of the XII century. He was an apprentice and successor of the famous Central Asian Sufi sheikh Khoja Ahmed Yasawi. Suleimen Bakyrgani ascribed to such compositions as: Collection of prayers and instructions and two poems about "Bibi Maryam" and "Akhyr zaman".

In his works, Hakim Ata examines the fundamentals of the Islamic world view, ways to achieve a mystical communication with God, raises ethical and moral issues. In the presentation of his thoughts Suleimen Bakyrgani was very simple and used mainly folk Turkic poetic forms. He enjoyed great popularity among the people that the legends eclipsed the facts, and on this day we know little about his life, which requires close scientific study. Suleimen Bakyrgani and his philosophical views occupy a special place in the philosophical system of the entire Turkic world. The main theme of Hikmets and works of Suleimen Bakyrgani is permeated with love of God. And this true love of God is immeasurably higher than an allegorical or changeable love for this world and man.

Therefore, the Sufi asserts that love is an almighty companion, bestowed by God.

Anahtar Kelimeler

• Suleimen Bakyrganis philosophical views,Hakim ata,Ahmed Yasawi,Sufism,Turkic world,Bibi Maryam

Süleyman Bakırgani’nin Dini ve Felsefi Yaratıcılığı

Öz

Süleyman Bakırgani, Orta Asya’da Müslümanlar, Sufi şeyhleri ve 12. Yüzyıl mistik şairleri tarafından çok saygı gösterilen isimlerden birisi ve ünlü Orta Asya Sufi Şeyhi Hoca Ahmed Yesevi’nin öğrencisidir.

Düşüncelerinin sunumunda Süleyman Bakırgani, çok basit ve yalın bir dil ile ağırlıklı olarak Türk halk şiirlerini kullanmıştır. Efsanelerin gerçekleri gözlediğini halk arasında biyik beğeni topladı ve bu günlerde onun hakkında çok az bilgi bilinmektedir.

Süleyman Bakırgani ve onun felsefi görüşleri tüm Türk dünyasının felsefi sisteminde özel bir yer almaktadır. Süleyman Bakırgani’nin hikmetlerinin ve eserlerinin ana teması, kul ile Allah arasındaki sevgidir. Allah’a olan bu gerçek sevgi, dünya ve insan için alegorik veya değişken bir aşktan ölçülemez derecede yüksektir. Bu nedenle Sufi, sevginin Tanrı tarafından bahşedilmiş yüce bir refakatçi olduğunu ileri sürmektedir.

Bu yazıda Süleyman Bakırgani’nin dini ve felsefi yaratıcılığı ele alınmaktadır. Süleymen Bakırgani’nin sözlerinde yer alan sevgi, aydınlanmaya ve ruhsal mükemmelliğe götüren büyük bir yola sahiptir.

Eskatolojik resimler, özellikle Bakırgani’nin yaşadığı ve çalıştığı dönemlerde etkili olan en güçlü ahlaki eğitim araçlarından biridir. 12. Yüzyılda yaşamış olan Süleyman Bakırgani, Orta Asya başta olmak üzere Müslüman ülkelerin diğer bölgelerinde de çok saygın bir mistik şair, mutasavvıf ve Sufi şeyhlerinden biridir.

Türk Sufizminde önemli figürlerden biri olarak Süleyman Bakırgani, hocası Ahmed Yesevi’den sonra haklı olarak yüksek bir mevkiye sahiptir. Bakyrgani’nin dünya görüşü, öğretmeninin tasavvufi tasavvurlarına tam olarak uygun bir biçimde gelişmiştir.  Bununla birlikte düşünce yapısında Kuran’a dayanan ahlaki ve eğitici bir doğa ile hadisler önemli bir yer tutmaktadır.

Süleyman Bakırgani’nin günümüze kadar ulaşan iki önemli eseri bulunmaktadır. Bunlardan birincisi “Bibi Meryam” mesnevisi ikincisi de “Ahir Zaman” (“Ahiret”) eseridir. Söz edilen eserlerde büyük edip Hakim Ata İslam dünyası görüşlerini, değer ve temellerini, Allah ile mistik bir iletişim kurmanın yollarını, etik ve ahlaki konuları ortaya koymaktadır. Düşüncelerinin sunumunda Süleyman Bakırgani çok basit ve daha çok halk Türkü şiir biçimlerini kullanmıştır. Halk tarafından çok sevilen Süleyman Bakırgani ile ilgili gerçekler çeşitli efsaneler tarafından gölgelenmiş olduğu için onun hayatı ile tarihsel etkilerinin araştırılması özel bir önem taşımaktadır.

Süleyman Bakırgani ve onun  felsefi görüşleri tüm Türk dünyasının felsefi sisteminde özel bir yer almaktadır. Özellikle vurgulanması gereken nokta, Bakırgani’nin kaleminden çıkan eserler ve ortaya koyduğu hikmetlerin Allah’a olan sevgiyle bağlantılı olmasıdır. Süleyman Bakırgani’nin eserlerinde dile getirilen sevgi, aydınlanma ve manevi mükemmelliğe yol açan önemli bir araçtır.

Süleyman Bakırgani’nin eserlerine atıfta bulunan: “Bibi Maryam”, “Akhyr zaman” ve bazı şiirsel talimatlar ve dualar günümüzde çok ilgili olan ahlak konularına değinmekte ve belki de bugün öncesine göre daha da önem kazanmaktadır.

“Bibi Maryam” çalışmasında yer alan Meryem Ana imgesi hakkındaki görüşleri, Hıristiyan ve Müslüman halkların dini ve sanatsal edebiyatında merkezi yerlerden birini işgal etmektedir. Oldukça yalın bir dille kaleme alınan çalışmaya Süleyman Bakırgani, küçük bir giriş ile başlamakta ve Meryem’in oğlu İsa’nın mucizevi doğumunu anlatmakta ve niteliklerini listelemektedir.

“Yüce olanın gücünü göz önünde bulundurarak, bu hikayeyi yazdım ve onu saklamak imkansız. Bunu bana hediye etti. Meryem’in oğlu olan bu İsa, özel bir köleydi. Tanrı onu yüceltti, ona İncil’i (İncil) verdi. Azizlerin soyundan gelenler ve peygamberlerin başı olarak, Rab onun iyiliğini gösterdi ve O’na cennette bir yer verdi. İsa, bu dünyaya teslim olmayan, zenginliğin kalbine tutunmayan ve insanlar arasında yaşamayan elçiydi. Bu dünyayı terk ettim ve başka bir dünyayla tanışmaya hazırlandım; Rabbime itaat etti ve geceyi uyumaksızın geçirdim. Annesi Meryem’di ve babası hiçbir şekilde O’nunla birlikte değildi. O, rüzgarın (yani ruhun) doğduğu peygamberlerin efendisidir” (Matveev, 1895, s.20).

Görüldüğü gibi Bakırgani’nin metni hem İncil ile hem de Kur’an ile semantik benzerliğe sahiptir, fakat bazı farklılıklar mevcuttur.

Bu bölüm, İsa’nın kör ve topalları iyileştirmek, ölüleri kendi nefesiyle canlandırmak için olağanüstü yeteneklerinin sıralanması ile sona ermektedir.

Süleyman Bakırgani’nin, İslam, Hıristiyanlık ve kısmen Yahudilik dinlerinde ortak olan imge ve konulara defalarca dönüştüğünü belirtmek önemlidir. Üç inancın değişmez bileşenleri için bu arzu, Tasavvuf düşünürünün yaratıcılık etik ve hümanist odağı açısından karakteristik gibi görünmektedir.

Süleyman Bakırgani’nin eserleri, İslami fikirlere uygun, parlak, sanatsal olarak özgün imgelerinin yaratılmasıyla değerli sayılır. Bu, sadece edebî öneme sahip değildi: Eskatolojik resimler, özellikle Bakirgani’nin yaşadığı ve çalıştığı dönemlerde etkili olan en güçlü ahlaki eğitim araçlarından biridir.

Anahtar Kelimeler

• Hakim ata,Süleyman Bakırgani felsefesi,Ahmed Yesevi,Tasavvuf

Kaynakça

1. KaynakçaĀĤİR ZAMĀN,Taşkent 1911: Özbekistan Fenler Akademisi Ebu Reyhan Biruní Namındaki Şarkşinaslık Enstitüsü Taş Basmlar Bölümü Envanter Numarası: 436AMANGULİYEVA, Gözel (2000), Mahtumkulu'nun manevî üstadlarından birisi: Yesevi dervişi Hakim ata, Bilig Dergisi, 13, s.79-92, 2000.BARTHOLD, V.V., “Turkestanskie druziya, ucheniki i poçitateli”, Taşkent 1927.BAKIRGANİY, Süleyman: Bakırgan Kitabı, Taşkent: 1991.“BAKIRGAN KİTABI” - IV RUz. - №12646 (izdana v Kazani v 1848 g.), № 16529. Kazan, 1891. – 24 s. BERTELS, E. Izbrannie trudi. Sufizm i sufiiskaya literatura. Moskva, 1965.BİCE, H. Pir-i Türkistan Hoca Ahmet Yesevi. Ankara: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 2016.ERASLAN, Kemal (1991), Ahmed-i Yesevî Dîvân-ı Hikmetten Seçmeler, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.ZALEMAN, K.G., “Legenda pro Hakim ata”, IIAN, T. 9, № 1., Seriya 5 SPb. 1898.ISLAM. Enziklopedicheskii slovar, Moskva 1991. ISHMUHAMMEDOVA, M. «Devoni Hikmatning kolezmalari. Toshkent, 1995.KAYA, Önal (1998), “Süleymān şakím Ata BaķırŞaní ve Şiirleri”, Türk Dilleri Araş- tırmaları, 8:73-209, İstanbul: Simurg Yayınları.KAYA, Önal, (2000). “Doğu Türk Yazı Dili ve Edebiyatı Araştırmaları II, Kul Şerif’in İr Hubbi Destanı”, KÖK Araştırmalar II/1, (Bahar 2000), Ankara.KAYA, Önal, (2000). “Kul Süleyman’ın Kudek-namesi”, KÖK Araştırmalar II/2, (Güz 2000), Ankara. KOMAROV, P., Hodja Hakim Suleymen Bakirgani // Turkestanskie vedomosti. – 1895. - № 9.KOMİLOV, N. Tasavvuf. Toshkent, 1996. KÖPRÜLÜ, Fuad (1981), Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.KRACHKOVSKYİ, I.Yu. Koran. Moskva. 1991.MATVEEV, S.M., “Muhammedanskiy razskaz o Sv. Deve Marii”, IOAIE, T.13, vip.1., Kazan 1895.MALOV, E.A., “Ahir Zaman Kitabı. Kniga o poslednem vremeni (ili o konçine mira)”, IOAIE, T. 14, vip.1., Kazan 1897. NAVOI, A. Nasoyil ul-muhabbat. Toshkent, 1968.SNESAREV, G.P., Horezmskie legend – kak istochnik po istorii religioznih kultov Srednei Azii, Moskva, 1983.SNESAREV, G.P., Relikti domusulmanskih verovanii i obryadov u uzbekov Horezma, Moskva, 1969.SULEYMANOVA, F.K. Vostok i Zapad (Kulturnie vzaimosvyazi drevnego perioda i srednih vekov). Toshkent, 1997.TEKCAN, Münevver, Hakîm Ata Kitabı, Beşir Kitabevi, İstanbul, 2007.TEKCAN, Münevver, Hakîm Ata’nın Hz. Meryem Kitabı, Beşir Kitabevi, İstanbul, 2008.HAKKUL, İbrahim, Seyfeddin Refiddin (1991), Süleyman Bakırganiy: Bakırgan Kitabı, Taşkent: Yazuvçı Neşriyatı.