Şer'i Hüküm: Tanım ve Tartışmalar
Öz
Şer’î hüküm denildiğinde, insanların gerek bireysel yapıp etmelerine gerekse başkalarıyla olan ilişkilerine dair değer yargılarından söz edilmiş olur. Bireysel açıdan bir şeyin yapılmasının, farz, vacip, sünnet, mübah, mekruh ve haram oluşu; hukuki açıdan ise bir hukuki işlemin sahih, batıl veya nafiz oluşu yapıp etmelerimize dair hükümlerdir. Hükmün tanımı ve mahiyeti meselesi özellikle Mutezile ve Ehl-i Sünnet arasında Allah’ın sıfatları, özellikle kelam sıfatı ve buna bağlı olarak Kur’an’ın mahlûk olup olmadığı konusunda adeta kozlarını paylaştıkları bir tartışma alanı olmuştur. Şer’î hükmü tanımlarken usulcüler doğal olarak Şâri’in hitabını merkeze koymuşlar; ancak bazı kelamî kabullerin sonucu olarak hükmün tanımı konusunda aralarında kimi farklılıklar ortaya çıkmıştır. Hükmün tanım ve mahiyetine yansıyan kelami tartışmalardan biri Allah’ın kelamının kadîm olup olmadığı, bir diğeri ise aklın değer yargısı belirlemede bir rolünün bulunup bulunmadığıdır. Hükmün tanımı konusunda usulcüler arasında genel olarak belli başlı iki yaklaşımın bulunduğu söylenebilir. Bunlardan birincisi Mutezile ve Eş’arîlerin oluşturduğu kelamcı usulcülere ait olup, hükmü hitabın kendisi olarak tanımlayan yaklaşımdır. Hükmün tanımı konusundaki ikinci yaklaşım ise Hanefi usulcülere aittir. Bu yaklaşıma göre hüküm, hitabın kendisi değil sonucudur. Birinci yaklaşıma göre hüküm, “Şâri’in mükellefin fiillerine iktiza veya tahyir cihetiyle taalluk eden hitabı”dır. Mutezilenin hüküm tanımı da zahiren aşağı yukarı böyledir. Ama onlar genel olarak aklı da hüküm koyucu olarak görmeleri ve akıl yoluyla ulaşılan hükümleri de şer’î hüküm kapsamında görmeleri yönüyle Eş’arî usulcülerden ayrıldıkları gibi, hitabı ve hükmü “yaratılmış” (hâdis) görmeleri yönüyle de onlardan ayrılırlar.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Âmidî, Ebu’l-Hasen Seyfeddîn Ali b. Muhammed es-Sa‘lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Thk. Abdurrezzak Afifi. Riyad: Dâru’s-sumey‘î, 2003.
- Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şehâbeddîn Ahmed b. İdris el-Mısrî. Nefâisu’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. Thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd-Ali M. Muavvaz. Mekke: Mektebetu Nizâr Mustafâ el-Bâz, 1995.
- Râzî, Ebu Abdillâh Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. Thk. Taha Cabir Feyyaz el-Alvânî. Beyrut: Muessesetu’r-risâle, t.y.
- Semerkandî, Alaeddin. el-Mizân. 1987: Vezaretu’l-evkâf ve’ş-şuuni’l-diniyye, Mekke.
- Sübkî, Tâcüddîn Ebû Nasr Abdulvehhâb b. Ali b. Abdilkafî. el-İbhâc fî şerhi’l-Minhâc. Thk. Ahmed Cemal ez-Zemzemî-Nureddin Abdulcebbar Sağırî. Dübai: Dâru’l-buhûs, 2004.
- Tûfî, Necmeddin Ebü’r-Rebî‘ Süleyman b. Abdükavî. Şerhu Muhtasari’r-Ravza. Thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1987.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
30 Nisan 2019
Gönderilme Tarihi
14 Mart 2019
Kabul Tarihi
29 Nisan 2019
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2019 Cilt: 2019 Sayı: 37
Cited By
Hanefîler Dışındaki Usûlcülere Göre İllete Yöneltilen Men’/Mümânaa İtirazı
Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi
https://doi.org/10.32711/tiad.908991Tedvin Dönemi Fıkıh Usulü Eserlerinde Şer'î Hüküm Teorisine Bir Bakış
Bilimname
https://doi.org/10.28949/bilimname.1816450el-Mu‘temed’in Mukaddimesi Bağlamında Fıkıh Usulü Konularının Tespiti, Tertibi ve Özerk Disiplin Vurgusu
İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi
https://doi.org/10.59777/ihad.1867524