İblis’in Şüphelerine Molla Sadrâ’nın Felsefî Cevapları
Öz
Bu makalede Şehristânî’nin (ö. 548/1153) el-Milel ve’n-Nihal adlı eserinde naklettiği İblis’e ait olduğu iddia edilen şüpheler, Molla Sadrâ’nın (ö. 1051/1640) yazdığı bir risale üzerinden konu edilecektir. Makaleyi önemli kılan şey, metafiziksel ilkelerin kelâm sahasında uygulanmasının bir örneğini incelemiş olmasıdır. İblis’in şüpheleri güncelliğini koruduğundan cevaplarının da güncellenmesi gerekmektedir. Sadrâ teist seviyede sorulan sorulara ancak metafizik çerçevede cevaplar verilmesi gerektiğini ima etmektedir. Sadrâ, İblis’in -meşhur olanın aksine- bilgisizliğinin kurbanı olduğunu dile getirmiştir. Ayrıca İblis, evrende cari olan nedensellik yasasını ve mevcudâtın varlık piramidindeki sıralanış prensibini kavrayamamıştır. Bu şüpheler âlemin niçin var olduğuna ve başlangıcına dairdir. Bu şüphelere Molla Sadrâ’nın verdiği cevaplar; yaratılışın zorunluluğu, anlamı ve niçinliğini ele verebilecek mahiyettedir. “Niçin” sorusu, insanın anlam arayışını sağladığından din ve felsefenin de çıkış sorusudur. İblis’in sorduğu “niçin” soruları daha çok duyusal ve duygusal kökenliyken insanoğlunun “niçin” sorusu ise rasyonel kökenlidir. Bu makalede ileri sürülen temel sav, Zorunlu Varlık fikrinin idrakiyle âlemin keyfe keder bir takdirin sonucu değil de İlahi Zat’a bağlı zorunluluğun, aklın ve bilginin eseri olarak yaratıldığının kolayca anlaşıldığıdır. Ayrıca Âdem’in varlık piramidindeki üstün konumu ve bilgisinin fazlalığından dolayı halife olduğu da söylenebilir. İblis’in varlık mertebelerinin hepsini kuşatabilecek şümule sahip olmaması dolayısıyla İlahi Zat’ı tam olarak temsil etmesi mümkün değildir. Ve yine sadece vehme dayalı hükümler vermesi dolayısıyla İblis, yaratılışın sırrına erememiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- CÜRCÂNÎ, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. Trc. Ömer Türker. 3 cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2015.
- KILAVUZ, Ahmet Saim. “Cin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8: 8-10. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
- MOLLA SADRÂ. Esrarü’l-ayet. Tsh. Muhammed Havâcavî. Tahran: Encümen-i İslamî Hikmet ve Felsefetü İran, 1402/1981.
- MOLLA SADRÂ. İksîrü’l-ârifin fî ma‘rifeti’l-hakkı’l-yakîn (Mecmû‘a-yi resâ’il-i felsefî-yi Sadrü’l-müte’ellihîn 3. Cilt). Thk. Yahya Yesribî- Ahmet Şefiihe. Ed. Muhammed Hamaneî. Tahran: Bunyâd-i Hikmet-i İslâmi-yi Molla Sadrâ, 1389.
- MOLLA SADRÂ. el-Hikmetü’l-arşiyye. Tsh. Muhammed Havâcavî. Tahran: İntişarat-ı Mevla, 1391.MOLLA SADRÂ. el-Mebde ve’l-mead fi’l-hikmetü’l-müteâliye. Thk. Tsh. Muhammed Zebihi ve Cafer Şah Nazari. Ed. Muhammed Hamenei. 2 cilt. Tahran: Bünyadı Hikmeti İslami Molla Sadrâ, 1381.
- MOLLA SADRÂ. Mefâtihü’l-gayb. Thk. Necefkulu Habibi. Ed. Muhammed Hamenei. 2 cilt. Tahran: Bünyadı Hikmeti İslami Molla Sadrâ, 1384.
- MOLLA SADRÂ. “Reddü’l-şübühâti’l-iblisiyye”. Mecmuatü Resaili Felsefiyyeti. Thk. Celaleddin Aştiyani. 385-393. Beyrut: Daru İhyaü t-Türasi’l Arabiyye, 2001.
- MUTAHHARÎ, Murtaza. Adl-i İlâhî. Trc. Hüseyin Hatemi. 2. Baskı. İstanbul: Kevser Yayınları, 2014.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Fevzi Yiğit
0000-0001-9420-5186
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
31 Ekim 2019
Gönderilme Tarihi
29 Mayıs 2019
Kabul Tarihi
29 Ağustos 2019
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2019 Cilt: 2019 Sayı: 38