Fıkıh Usûlü Yazımında Memzûc Metot Üzerine Bir İnceleme: İbnü’s-sââtî’nin Nihâyetü’l-vüsûl’ü Örneği
Öz
Fıkıh usûlü yazımında fukahâ, mütekellimîn ve memzûc olmak üzere üç metodun var olduğu kabul edilir. Memzûc metotla yazılan kitap Muzafferuddin İbnü’s-Sââti’nin Nihâyetü’l-vüsûl ilâ ilmi’l-usûl’üdür. İbnü’s-Sââti bu eserini Usûlü’l-Pezdevî ile Âmidî’nin el-İhkâm’ını esas alarak yazmıştır. Memzûc yöntemin neden ortaya çıktığı, amacı, bu mezc işlemin nasıl ve hangi noktalarda gerçekleştiği gibi sorular cevaplanmayı beklemektedir. Bu makalede, memzûc metot, Nihâyetü’l-vüsûl’ü merkeze alınarak incelenecektir.
Memzûc yöntemin ortaya çıkışındaki en önemli etkenlerden birisi, bazı Hanefî usulcülerin “küllî usûl ilkeleri veya aklî ilkeler” konusunda fukahâ yönteminde hissettikleri görece eksikliktir. Bu metodun ortaya çıkışında, diğer İslâmî ilimlerdeki mezc işlemini fıkıh usûlü yazımına uygulama arzusu da etkili olmuştur. Öte yandan bu yöntemin ortaya çıkışında, usûl ilkelerini kelâmî kabuller üzerine inşâ etme; sünnî mezhepler arasında ortak paydalar arama ve uzlaşı çabasının etkili olduğunu en azından Nihâyetü’l-vüsûl için kabul etmek mümkün gözükmemektedir.
Nihâyetü’l-vüsûl’ün konu dizimi, içerik ve yönteminde el-İhkâm’ın çok fazla belirleyici oluşu, eserin mütekellimîn metoduna daha yakın olmasına neden olmuştur denebilir. İbnü’s-Sââtî’nin eseri, fukahâ ve mütekellimin yöntemlerinin karakteristik bütün özellikleri kitabın tamamında geçerli olacak şekilde birleştirmekten uzaktır. Nihâyetü’l-vüsûl’de özellikle karşıt deliller tartışılırken ve tanımlar yapılırken mantık dil ve terimleri kullanılmıştır. Nihâyetü’l-vüsûl’deki tanımlarda Âmidî ve İbnü’l-Hâcib’in bariz bir belirleyici söz konusudur. Bu nedenle tanımlar konusunda mezcden ziyade mütekellimîn usûlünün tercih edildiği söylenebilir.
İbnü’s-Sââtî fukahâ ve mütekellimîn usûlcülerinin ihtilaf ettikleri meseleleri aktarmaktan kaçınmaz. Onun ihtilaflı konuları görmezden gelerek veya en aza indirerek bir mezc hedeflemediği açıktır. Ayrıca ilke bazında, iki yöntem arasında arabuluculuk, sentez yahut üçüncü bir yol bulma arayışı içerisinde de değildir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- ABDÜLAZİZ EL-BUHÂRÎ, Alâeddin. Keşfüʼl-esrâr ʻan Usûli Fahriʼl-İslâm el-Pezdevî. Nşr. Abdullah Mahmûd Muhammed. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.EL-ÂMİDÎ, Seyfüddîn Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Thk. Abdürrezzâk Afîfî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’s-Samîʻî, 2003.APAYDIN, Yunus. İslam Hukuk Usulü, 3. Baskı. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017.ATAR, Fahrettin. Fıkıh Usûlü, 5. Baskı. İstanbul: İfav, 2002.EBU’L-HUSEYN EL-BASRÎ, Muhammed b. Ali. Kitâbü’l-Mu‘temed fî usûli’l-fıkh. Nşr: Muhammed Hamîdullah. 2 Cilt. Dımaşk, 1964.BEDİR, Murteza. Fıkıh, Mezhep ve Sünnet. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2004.BEDİR, Murteza. “Kelâmcı ve Fıkıhçı Usul Geleneklerine İlişkin Bazı Eleştirel Mülahazalar”, İslam Araştırmaları Dergisi, 29 (2013): 65-97.EL-CESSÂS, Ebû Bekr er-Râzî. el-Füsûl fi’l-usûl. Nşr. ‘Uceyl Casim en-Neşemî. 2.Baskı. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şüûnü’l-İslâmiyye, 1994.EL-CÜVEYNÎ, İmâmü’l- Haremeyn Ebü’l-Meâlî. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. Nşr. Abdülazîm ed-Dîb. 2 Cilt. Doha: Câmiatü Katar, 1399. ED-DEBÛSÎ, Ebû Zeyd Ubeydullah b. Ömer. Takvîmüʼl-edille fî usûliʼl-fıkh. Thk. Halil Muhyiddin el-Meys. Beyrut: Dârüʼl-Kütübiʼl-İlmiyye, 2001.EBÛ SÜLEYMAN, Abdülvehhâb b. İbrahim. el-Fikru’l-usûlî. Cidde: Dârü’ş-Şurûk, 1983.EBÛ ZEHRA, Muhammed. Usûlü’l-fıkh. Dârü’l-Fikri’l-Arabi, t.s. EL-ENSÂRÎ, Muhammed b. Nizâmüddin. Fevâtihu’r-rahamût Şerhu Müsellemü’s-sübût. 2 Cilt. Bulak, 1322.EL-GAZZÂLÎ, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ min ʻilmi’l-usûl. 2 Cilt. Bulak, 1322.GÜL, Mutlu. Hanefî Usûlünde Hadis Tenkidi. İstanbul: İfav, 2018.HALLÂF, Abdülvehhâb. İlmi usûli’l-fıkh. Kâhire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, t.s.HUDARİ Bey, Muhammed. Usûlü’l-fıkh. 6. Baskı. Kâhire: el-Mektebetü’t-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, t.s. İBN ABDİŞŞEKÛR, Muhibbullah. Müsellemü’s-sübût. 2 Cilt. Bulak, 1322.İBN AKÎL, Ebuʼl-Vefâ. el-Vâzıh fî usûliʼl-fıkh. Thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetüʼr-Risâle, 1999.İBN HALDÛN, Abdurrahman. Mukaddime. Beyrut: Dârü’l-fikr, 2003.İBNÜ’L-HÂCİB, Ebû Amr Osman. Muhtasaru’l-Müntehe’l-usûlî. Thk. Muhammed Hasan İsmail. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.İBNÜʼL-HÜMÂM, Kemâlüddin. et-Tahrîr. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü Mustafa el-Halebî, 1351. (Emir Padişah’ın Teysîru’t-Tahrîr’i ile birlikte.)İBNÜ’S-SÂÂTÎ, Muzafferuddîn Ahmed b. Ali. Nihâyetü’l-vüsûl ilâ ʻilmi’l-usûl. Nşr. Saʻd b. Ğarîr Mehdî es-Sülemî. 2 Cilt. Mekke: Câmiʻatü Ümmü’l-Kurâ, 1418.İLTAŞ, Davut. “Fıkıh Usûlü Yazımında ‘Kelamcılar Yöntemi ve Fakihler Yöntemi’ Ayrışmasının Mahiyeti Üzerine”, Bilimname, XVII, 2009/2: 65-95.İSMAİL, Şaban Muhammed. Usûlü’l-fıkh. Riyad: Dârü’l-Merîh, 1981.KAHRAMAN, Abdullah. Fıkıh Usulü. 3. Baskı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2014.KARA, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.KÂTİP ÇELEBİ, Keşfü’z-zunûn ʻan esâmi’l-kütüp ve’l-fünûn. Nrş. Şerafettin Yaltkaya. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.s.KÖKSAL, Asım Cüneyd. Fıkıh Usûlünün Mahiyeti ve Gayesi. İstanbul: İsam Yayınları, 2008.KÖKSAL, Asım Cüneyd. “Osmanlılarda Mukaddimat-ı Erbaa Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatürü Dergisi 14/27 (2016): 101-132.KÖKSAL, Asım Cüneyd- Dönmez, İbrahim Kâfi. “Usûl-i Fıkıh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42: 201-210. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. EL-LÂMİŞÎ, Ebu’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. Kitâbün fî usûli’l-fıkh. Thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1995.MOLLA FENÂRÎ, Muhammed b. Hamza. Füsûlüʼl-bedâyiʻ fî usûliʼş-şerâʻi. Thk. Muhammed Hasan İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006. MOLLA HÜSREV, Muhammed b. Feramuz. Mirʼâtüʼl-usûl fî şerhi Mirkâtiʼl-vüsûl. 2 Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1309.ÖZEN, Şükrü. “Tenkîhu’l-usûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40: 454-458. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.EL-PEZDEVÎ, Ebu’l-‘Usr Fahru’l-İslam Ali b. Muhammed. Usûl. Nşr. Abdullah Mahmûd Muhammed. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997. (Abdülaziz Buhârî’nin Keşfü’l-esrâr’ı ile birlikte).EL-PEZDEVÎ, Ebu’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed. Maʻrifetü’l-huceci’ş-şerʻiyye. Thk. Abdülkadir b. Yasin el-Hatîb. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.ER-RÂZÎ, Ebû Abdullah Fahreddîn. el-Mahsûl fî ʻilmi usûli’l-fıkh. Thk. Câbir Feyyâz el-Alvânî. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.SADRUŞŞERÎA, Ubeydullah b. Mesud el-Mahbûbî. et-Tavdîh şerhu’t-Tenkîh. Nşr. Muhammed Adnân Dervîş. 2 Cilt. Beyrut: Dârüʼl-Erkam, 1998.ES-SEMÂNÎ, Ebuʼl-Muzaffer. Kavâtıʻuʼl-edille fiʼl-usûl. Thk. Muhammed Hasan eş-Şâfiî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997. ES-SEMERKANDÎ, Ebû Bekr Alâeddin. Mîzânü’l-usûl fî netâiciʼl-ʻukûl. Thk. Muhammed Zekî Abdüʼl-Berr. Kahire: Mektebetü Dârüʼt-Türâs, 1984.SERAHSÎ, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed. Usûlüʼs-Serahsî. Thk. Ebûʼl-Vefâ el-Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.SEYYİD BEY, Usûl-i fıkh. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.ŞABAN, Zekiyyüddîn. İslam Hukuk İlminin Esasları. 5. Baskı. Trc. İbrahim Kâfi Dönemz. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.TAŞKÖPRİZADE, Ahmed b. Mustafa. Miftâhu’s-saʻâde ve misbâhu’s-siyâde fî mevzûʻâtü’l-ʻulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye 1985.TEFTÂZÂNÎ, Saʻdüdîn Mesʻûd b. Ömer. et-Telvîh ale’t-Tavdîh. Nşr. Muhammed Adnân Dervîş. 2 Cilt. Beyrut: Dârüʼl-Erkam, 1998.TOPALOĞLU, Bekir. Kelam İlmi (İstanbul: Damla Yayınevi, ts.EL-ÜSMENDÎ, Ebuʼl-feth Alâeddîn. Bezlüʼn-nazar fiʼl-usûl. Nşr. Muhammed Zeki Abdülber. Kâhire: Mektebetü Dâriʼt-Türâs, 1992.YEŞİLYURT, Temel. “Matüridilerde Tekvin Sıfatı ve Temellendirilişi”, Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2017): 9-23.YIGIN, Adem. “Fukahâ Metodunun Genel Yapısı Üzerine”, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy:24 (2003/1): 65-105.YIGIN, Adem. Fukahâ Metoduna Göre Yazılan Fıkıh Usûlü Eserlerinin Temel Özellikleri. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2004.ZEYDAN, Abdülkerim. el-Vecîz fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2002.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
31 Ekim 2019
Gönderilme Tarihi
26 Ağustos 2019
Kabul Tarihi
23 Ekim 2019
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2019 Cilt: 2019 Sayı: 38
Cited By
İbnü’s-Sââtî’nin Usûl Düşüncesinde Hüküm Teorisine Yaklaşımı
Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR]
https://doi.org/10.30622/tarr.1084004Fukahâ Metodu Usûl Yazımının Ortaya Çıkışında Hilâfiyâtın ve Fıkıh Münazaralarının Rolü
Kader
https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1279947İmam Şâtıbî’nin Hukukun Ahlâkî Dönüşümü Projesinin Uygulamasına Dair Bir Değerlendirme
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
https://doi.org/10.15370/maruifd.1382376Fıkıh Usulü Yazımında Memzûc Metot Üzerine Bazı Mülahazalar
Bilimname
https://doi.org/10.28949/bilimname.1699057Molla Ḫusrev’in Mukaddimesi Üzerinden Bir Tür Önerisi: Memzūc Nesir
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
https://doi.org/10.33227/auifd.1754112