An Epıstemologıcal and Allegorıcal Narratıve ın Islamıc Though on Satırızatıon of Knowledge Wıthout Practıce: The Example of Harnâme
Öz
Writing is not only a means of conveying what already exists but it is also a tool for bringing into existence what does not exist yet. When this act is shaped around a particular culture, it gains the potential to construct its own fictional history. Although the narrator may appear to exercise agency, the culture within which s/he is shaped inevitably confines them to a specific intellectual basin. In the fifteenth century, Şeyhi (Sheikhi) shaped his work Harname allegorically, in which he characterizes the donkey as a being aware of its own qualities-capable of thinking and questioning. However, despite these traits it possesses, the donkey envies the ox, which possesses different attributes, as a result of the comparisons it makes, and ultimately meets a didactic and exemplary end. The use of the donkey as a representation of human ambition and ignorance dates back to far earlier than Sheikhi. This metaphor appears in Ancient Greek and Persian literature prior to Shekhi, conveying the idea that those who do not act in accordance with their knowledge and wisdom are ignorant, and that loading a donkey with books does not turn it into a scholar. The Qur’an also employs the expression “a donkey laden with books” to describe those who possess scriptural knowledge but do not act upon it. There are numerous early examples in which the donkey is used as an image to define individuals who fail to practice what they know. These examples manifest themselves not only in literary history but also practically within societies that endeavor to live in line with their beliefs. All narratives in Ottoman society that focus on the image of the donkey function as defining elements of a shared metaphor. The fact that this metaphor transcends mere narrative to form a coherent whole in terms of lived experience is linked to its becoming a tradition passed down through the generations. In the world of Ottoman literature, the impact of narratives reflecting the donkey’s ignorant nature on social life has manifested itself in punitive measures directed at those who ‘fail to put their knowledge into practice’. This study evaluates the narration of human behaviors through the image of the donkey-a non-human entity-within the context of cultural history, from both epistemological and allegorical perspectives.
Anahtar Kelimeler
İslam Düşüncesinde Amelsiz İlmin Yergisine Dair Epistemolojik ve Alegorik Bir Anlatı Geleneği: Harnâme Örneği
Öz
Yazmak sadece var olanı aktarmak değil aynı zamanda var olmayanı meydana getirmek için de bir araçtır. Bu eylem belirli bir kültür etrafında şekillendiği zaman kendi kurgusal tarihini de ortaya çıkarma potansiyeline sahip olur. Burada anlatıcı her ne kadar tasarruf sahibi gibi görünse de içinde yoğrulduğu kültür onu bir havzaya hasretmiştir. XV. asırda Harnâme adlı eserini alegorik biçimde şekillendiren Şeyhi, anlatısında özelliklerinin farkında olan eşeği; düşünen ve sorgulayan bir varlık olarak niteler. Bu özelliklerine rağmen yaptığı kıyaslar neticesinde, kendisinden farklı niteliklere sahip olan öküzü kıskandığından ibretlik bir sona maruz kalır. Eşeğin, insanın hırslarının ve cehaletinin temsili olarak kullanılmasıysa Şeyhi’den çok daha öncesine uzanan bir süreçtir. Şeyhi’den evvel Eski Yunan ve Fars edebiyatında karşımıza çıkan bu metafora göre; bilgisine yakışır şekilde davranmayanların cahil olduğu, üzerine birkaç kitap yüklenmesiyle merkepten âlim olmayacağı anlayışı mevcuttur. Kur’an da bu hususa dair kitabi bilgiyle amel etmeyenler için “kitap yüklenmiş merkep” ifadesi kullanılmıştır. Sahip olduğu bilgiyle amel etmeyenleri tanımlamak için eşeğin bir imge olarak kullanıldığına dair erken tarihli pek çok örnek mevcuttur. Bu örnekler yazın tarihinin yanı sıra inandığı şekilde yaşayan toplumlarda eylemsel biçimde de kendini gösterir. Osmanlı toplumunda eşek imgesi etrafında şekillenen tüm anlatılar ortak bir metaforun belirleyicisidir. Bu metaforun anlatıların ötesinde, yaşantıya dair bütünlük teşkil etmesi ise nesilleri aşarak gelenek halini alması durumuyla ilintilidir. Osmanlı edebi dünyasında eşeğin bilgisiz tabiatını yansıtan anlatıların toplum yaşantısına etkisi “ilmiyle amel etmeyen” kesimler üzerinden ceza uygulamalarına yansımıştır. Çalışmada insani olana ait davranışların, insan dışı bir varlık olan eşek imgesi üzerinden anlatımı, epistemolojik ve alegorik olarak kültür tarihi bağlamında değerlendirilecektir.
Anahtar Kelimeler
Teşekkür
Makaleyi okuyarak görüş ve önerilerini benimle paylaşma nezaketinde bulunan Prof. Yunus İNCE’ ye ve bazı kaynakların temini konusunda yardımcı olan Doç. Dr. Nilüfer TANÇ' a teşekkür ederim.
