Hukuk Sosyolojisi Açısından Platon ve İbni Haldun’da Hukuk Anlayışı

Öz

Bu çalışmanın amacı, hukuk sosyolojisi ile Platon ve İbni Haldun’un hukuk idesine dair görüşlerini sınırlı bir kapsam dahilinde karşılaştırmak ve değerlendirmektir. Bu şekilde günümüz toplumlarında sıkça dile getirilen hukuksuzluk, adaletsizlik fenomeninin anlamlandırılması amaçlanmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden tarihsel analiz yöntemi kullanılmıştır. Hukuk, sosyoloji ile doğrudan ilişkili bir olgudur. Aslında sosyal yaşamın bir sonucu olarak doğmuştur. İnsanlar toplum halinde yaşamaya başladıkları andan itibaren çeşitli sorunlarla karşılaşılmıştır. Bu sorunların çözülmesi ve hayatın devam edebilmesi amacıyla birtakım kurallar konulması kaçınılmaz olmuştur. Toplumun bir arada yaşayabilmesi, sosyal ve kültürel hayatın devamı ancak belirli bir düzenin yerleşmesi ile mümkün görülmüştür. Düzeni sağlayan kurallar bütünü ise hukuk kavramıyla tanımlanmıştır. Platon ve İbni Haldun adalet ve hukuk kavramlarını çeşitli açılardan ele alan filozofların en önemlileri arasında yer almaktadırlar. Platon hukuku hem toplumun üstün yararı hem de iktidarı elinde tutanların veya devlet organının, toplumdaki düzeni sağlama araçlarından biri olarak değerlendirmiştir. İbni Haldun ise göçebe, avcı toplayıcı yaşamdan (bedevilik), şehir hayatına (hadarilik) kadar tüm toplumların yazılı olsun veya olmasın belirli bir hukuka sahip olduklarını belirterek toplum türlerine göre açıklamalar yapmıştır. Her iki düşüncenin temelinde de insanların birlikte yaşamalarından kaynaklı oluşan düzensizliklerin önüne geçilmesi, toplum yaşamının kalitesinin arttırılması, adaletin sağlanması en önemli husus olarak görülmektedir. Antik Yunan’dan, İbni Haldun’a ve günümüze kadar birçok filozofun adalet ve hukuk anlayışının mutluluk ve ideal devlet anlayışıyla iç içe olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hukuk
• Adalet
• Hukuk sosyolojisi
• Platon

The Approach Of Law in Terms of Law Sociology, in Plato and Ibn Khaldun

Öz

The aim of this study is to compare and evaluate the sociology of law and the views of Plato and Ibn Khaldun on the idea of law within a limited scope. In this way, it is aimed to make sense of the phenomenon of lawlessness and injustice, which is frequently mentioned in today's societies.. In the study, historical analysis method, one of the qualitative research methods, was used. Law is a phenomenon directly related to sociology. In fact, it emerged as a consequence of social life. From the moment people started living in society, they have encountered various problems. In order to solve these problems and to continue life, it was inevitable to establish some rules. The coexistence of society and the continuation of social and cultural life were deemed possible only by establishing a certain order. The set of rules that provide order is defined by the concept of law. Plato and Ibn Khaldun are among the most important philosophers who discussed the concepts of justice and law from various perspectives. Plato considered law as both the supreme good of society and one of the means by which those in power or the state organ maintain order in society. Ibn Khaldun, on the other hand, made explanations according to the types of societies, stating that all societies, from nomadic, hunter-gatherer life (Bedouinism) to urban life (Hadarism), have a certain law, whether written or not. At the basis of both ideas, preventing the disorders that arise from people living together, improving the quality of social life and ensuring justice are seen as the most important issues. It is understood that the understanding of justice and law in most philosophers, from Ancient Greece to Ibn Khaldun and to the present day, is intertwined with the understanding of happiness and the ideal state.

Anahtar Kelimeler

• Law
• Justice
• sociology of law
• Plato

Kaynakça

1. Adomeit, K. (2004). Hukuk ve devlet felsefesi (H. Akkanat, Çev.). Filiz Kitabevi.
2. Akbay, M. (1958). Umumi amme hukuku dersleri (Cilt 1). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
3. Aktaş, S. (2018). Hukuk kavramının analizi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 67(2), 227–252. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/621169
4. Aral, V. (1992). Hukuk felsefesinin temel sorunları. Filiz Kitabevi.
5. Arnhart, L. (2018). Platon’dan Pinker’a siyasi düşünce tarihi (A. K. Bayram & M. E. Okutan, Çev.). Adres Yayınları.
6. Ateş, F. & Utkan, T. (2017). İbn Haldun’a göre toplum ve şehir. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(53), 216–230.
7. Aytepe, O. (2024). Çokkültürlü toplumda adalet olgusu: John Rawls ve Michael Walzer’in görüşleri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (80), 183–195. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3735282
8. Bursalı, O. S. (2007). Max Weber’in kadı adaleti kavramı. Bülten, 18(64), 72–88. https://www.bisav.org.tr/userfiles/yayinlar/makaleler/mecmua__max_weber_in_kadi_adaleti_kavrami_340.pdf

9. Copleston, F. (1986). Felsefe tarihi: Yunan ve Roma felsefesi (Cilt 1, Kısım 1; A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınları.
10. Copleston, F. (1993). A history of philosophy: Greece and Rome (Vol. 1). Doubleday. https://mozammelhq.com/wp-content/uploads/2018/03/A-History-of-Philosophy-V.-1-Greece-and-Rome.pdf
11. Cotterrell, R. B. M. (1986). Law and sociology: Notes on the constitution and confrontations of disciplines. Journal of Law and Society, 13(1), 9–34.
12. Çakır, M. (2017). Social justice: From past to present. International Journal of Social Sciences and Education Research, 3(2), 560–572. https://www.researchgate.net/publication/315959083_Gecmisten_gunumuze_sosyal_adalet
13. Çetinkaya, B. A. (2017). Felsefe tarihi: Antik Doğu’dan modern Batı’ya. Nobel Yayınları.
14. Çoban Kaynak, R. (2017). Sosyal adalet, eşitlik ve sosyal hizmet. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(4), 252–260. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/388862
15. Del Vecchio, G. (1952). Hukuk felsefesi dersleri (S. Erman, Çev.). İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
16. Dinçkol, A. (2021). Hukuk sosyolojisine giriş. Der Yayıncılık.
17. Durkheim, E. (2014). Toplumsal iş bölümü (Ö. Doğan, Çev.). Cem Yayınevi.
18. Ergül, E. (2018). Hukukçu ve siyaset bilimci kimliğiyle İbn Haldun. Adalet Yayınevi.
19. Fındıkoğlu, Z. F. (1939). İbni Haldun’un hukuka ait fikirleri ve tesiri. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 5(0), 138–155. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/96970
20. Fındıkoğlu, Z. F. (1971). İçtimaiyat dersleri: Sosyoloji doktrinleri ve kolları (Cilt 1). Fakülteler Matbaası.
21. Giddens, A. (2013). Capitalism and modern social theory. Cambridge University Press.
22. Gözler, K. (2008). Tabiî hukuk ve hukukî pozitivizme göre adalet kavramı. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 4(15), 77–90.
23. Gurvitch, G. (1951). Hukuk sosyolojisinin konusu ve problemleri (H. Topçuoğlu, Çev.). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(1), 1–18. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/638244
24. Gurvitch, G. (2021). Hukuk sosyolojisi (M. Koçakgöl, Çev.). Pinhan Yayıncılık.
25. Gurvitch, G. & Uzbark, H. (1945). Tabiî hukuk mu, yoksa sezgiye dayanan müsbet hukuk mu?. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(4), 1–15. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000000073
26. Gürbüz, A. (2003). Platon’un hukuk görüşünün karşılaştırması, değeri ve sonuçları. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(7), 52–67.
27. Gürkan, Ü. (1967). Hukuk sosyolojisi açısından İbni Haldun. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 24(1-4), 222–245. https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/48035/3416.pdf
28. Gürkan, Ü. (1989). Hukuk sosyolojisine giriş. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
29. Gürkan, Ü. (2013). Hukuk sosyolojisine giriş (7. Baskı). Siyasal Kitabevi.
30. Hayek, F. A. (1995). Kanun, yasama faaliyeti ve özgürlük (M. Erdoğan, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Hirsch, E. (2001). Hukuk felsefesi ve hukuk sosyolojisi dersleri. Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü.
32. Hume, D. (2009). İnsan doğası üzerine bir inceleme (E. Baylan, Çev.). Bilgesu Yayıncılık.
33. Issawi, C. (1987). An economic history of the Middle East and North Africa. Columbia University Press.
34. İbn Haldun. (1986). Mukaddime (Z. K. Ugan, Çev.). Milli Eğitim Basımevi.
35. İbn Haldun. (2015). Mukaddime (S. Uludağ, Çev.). Dergâh Yayınları.
36. İmre, Z. (1971). Medeni hukuka giriş. Yenilik Basımevi.
37. Kayapınar, A. (2006). İbn Haldun’un asabiyet kavramı: Siyaset teorisinde yeni bir açılım. İslam Araştırmaları Dergisi, (15), 83–114. http://isad.isam.org.tr/vdata/sayi15/isad015_kayapinar.pdf
38. Kayıhan, Ş. & Ünlütepe, M. (2017). Medeni hukuka giriş ve Türk Medeni Kanunu’nun başlangıç hükümleri (3. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
39. Korkusuz, M. H. (2010). 1980 sonrası milliyetçilik akımlarının İbni Haldun’un asabiye modeli bağlamında değerlendirilmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Lapidus, I. M. (2014). A history of Islamic societies. Cambridge University Press.
41. Luccioni, J. (1958). La pensée politique de Platon. Presses Universitaires de France. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34058300
42. Mill, J. S. (2020). Faydacılık (Utilitarianism) (E. Soyer, Çev.). Kapra Yayınları.
43. Montesquieu, M. (2014). Kanunların ruhu üzerine (Ş. Özbilen, Çev.). Seçkin Yayıncılık.
44. Okatan, F. (2016). İbni Haldun’un hukuk sosyolojisine katkıları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
45. Olguner, F. (1984). İslam kaynakları ışığında Platon. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi.
46. Öktem, N. (1974). Antik Yunan felsefesi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 39(1-4), 353–413. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuhfm/issue/9115/114083
47. Öktem, N. (1988). Hukuk felsefesi ve hukuk sosyolojisi dersleri. Beta Yayım Dağıtım.
48. Öktem, N. (1993). Sosyolojinin ve felsefenin verileriyle devlet ve hukuk felsefesi akımları. Der Yayınevi.
49. Öktem, N. & Türkbağ, A. U. (2012). Felsefe, sosyoloji, hukuk ve devlet. Der Yayınları.
50. Özcan, M. T. (2012). Hukuk sosyolojisine giriş. On İki Levha Yayıncılık.
51. Özcan, O. (2016). İbn Haldun’da devlet düşüncesi ve “devlet araç mı, amaç mı?” tartışması bağlamında mukayeseli bir değerlendirme: (İbn Haldun - Aristoteles - Thomas Hobbes). İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 1(1), 63–92. https://doi.org/10.36657/ihcd.2016.2
52. Özyörük, M. (1959). Hukuka giriş. Ege Matbaası.
53. Platon. (1988). Yasalar (I-VI. Kitaplar) (C. Şentuna & S. Babür, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
54. Platon. (1992). The republic (G. M. A. Grube, Trans.; C. D. C. Reeve, Rev.). Hackett Publishing Company.
55. Platon. (1998). Yasalar (C. Şentuna & S. Babür, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
56. Platon. (1999). Devlet (S. Eyüboğlu & M. A. Cimcoz, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
57. Platon. (2015). Haz ve bilgelik diyalogları (Pleasure and wisdom dialogues) (B. Aladanlı, Çev.). Arya Yayıncılık.
58. Polat, S. & Aktaş Polat, S. (2016). Bedevi ümrandan hazeri ümrana geçiş: Boş zaman kültürüne bir bakış. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(2), 572–583. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iibfdkastamonu/issue/29623/318162
59. Powers, D. S. (2014). Kadijustiz or qadi-justice? A paternity dispute from fourteenth-century Morocco. Law, Society, and Culture in the Maghrib, 1300–1500, 1–32. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/abs/law-society-and-culture-in-the-maghrib-13001500/148B87EBC88AD9F9AF073A1305874DDA
60. Radbruch, G. (2015). Hukuk kavramı. Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(2), 144–150.
61. Rousseau, J. J. (2020). Toplum sözleşmesi (V. Günyol, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
62. Sabine, G. H. (1948). A history of political theory. George G. Harrap & Co. Ltd. https://archive.org/details/dli.ernet.260180
63. Say, S. (2014). Uluslararası siyaset sosyolojisi açısından İbn Haldun. Detay Yayıncılık.
64. Strauss, L. (1964). The city and man. University of Chicago Press. https://ia601703.us.archive.org/30/items/leo-strauss-the-city-and-man/Leo%20Strauss%20-%20The%20City%20and%20Man.pdf
65. Swingewood, A. (2014). Sosyologların kısa tarihi. Angora Kitaplığı.
66. Şatır, E. B. (2021). Hukuk sosyolojisinde öncü bir tartışma: Max Weber Eugen Ehrlich’e karşı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
67. Şen, E. & Eryıldız, S. (2020). Hukuka giriş (2. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
68. Şentürk, R. (2009). İbn Haldun: Güncel okumalar. İz Yayıncılık.
69. Tahiroğlu, B. (1970). Platon’un hukuk anlayışı. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 36(1-4), 1–25. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/96897
70. Tarhan, B. (2020). John Rawls ve Robert Nozick’in adalet teorilerinde “hak ediş”: Çılgın Dünya filmi aracılığıyla bölüşüm problemine bir bakış. SineFilozofi Dergisi, (Özel Sayı), 63–77. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1124975
71. Tepe, S. (2023). Türkiye’de hukuk sosyolojisinin gelişimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İzmir Bakırçay Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
72. Terre, F. (1978). Hukuk sosyolojisi ile hukuk felsefesi arasındaki ilişkiler üzerine notlar (T. Ballıgil, Çev.). İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 44(4), 225–243. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/96149
73. Topakkaya, A. (2008). Adalet kavramı bağlamında Aristoteles-Platon karşılaştırması. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (6), 27–46. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/803676
74. Topçuoğlu, H. (1960). Hukuk sosyolojisi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
75. Topçuoğlu, H. (1969). Hukuk sosyolojisi (Sosyoloji açısından hukuk, 3. Baskı). Cezaevi Matbaası.
76. Tunçay, M. (1969). Batı'da siyasal düşünceler tarihi-1. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
77. Tunçer, P. (2020). Temel hukuk bilgisi (4. Baskı). Adalet Yayınevi.
78. Türkbağ, A. U. (2009). Hukuk sosyolojisinde güncel bir radikal: Donald Black. Derin Yayınları.
79. Walzer, M. (1983). Spheres of justice: A defense of pluralism and equality. Basic Books.
80. Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press.
81. Weber, M. (2002). Sosyolojinin temel kavramları (M. Beyaztaş, Çev.). Bakış Yayınları.
82. Yumuk, R. (1978). İbn Haldun’da devlet görüşü. Ankara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(1-2), 229–278. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/29775