Türkiye’de Reel Efektif Döviz Kuru, Reel Efektif Döviz Kuru Belirsizliği, Dış Ticaret ve Reel Kesim Güven Endeksi: Karşılaştırmalı Zaman Serisi Modelleri ve Nedensellik İlişkileri

Öz

Bu çalışmada Türkiye’nin Şubat 1994-Ağustos 2025 dönemine ait zaman serisi verileri kullanılarak iki temel amaç güdülmüştür. Birincisi, TÜFE temelli reel efektif döviz kuru (REER) değişkenini en iyi modelleyen zaman serisi modelini tespit etmek ve sonrasında olası reel efektif döviz kuru belirsizliği (CV-REER) değişkenini elde etmektir. İkincisi, bu iki değişkenin gerek kendi arasındaki gerekse dış ticaret (ihracat & ithalat) ve reel kesim güven endeksi değişkenleri ile olan nedensellik ilişkilerini araştırmaktır. Bu amaçlar doğrultusunda AR(I)MA modelleri, simetrik (ARCH, ARCH-M, GARCH, GARCH-M) ve asimetrik (EGARCH, TARCH, PARCH) koşullu değişen varyans modelleri ve Granger nedensellik testinden yararlanılmıştır. Elde edilen bulgular REER değişkeninin en iyi ve sorunsuz olarak AR(p) modelini takiben TARCH modeli ile modellendiğini göstermiştir. Sonrasında CV-REER değişkeni TARCH modeli üzerinden elde edilmiştir. Granger nedensellik testi bulgularına göre, REER ile CV-REER arasında iki yönlü nedensellik ilişkisi vardır. Bir başka bulgu ise bu iki değişkenin ihracatla herhangi bir nedensellik ilişkisinin olmaması şeklindedir. Bununla birlikte, REER ile ithalat arasında iki yönlü ve ithalattan CV-REER’e doğru tek yönlü nedensellik ilişkileri olduğu tespit edilmiştir. Son olarak, REER’den reel kesim güven endeksine doğru tek yönlü ve CV-REER ile reel kesim güven endeksi arasında ise iki yönlü nedensellik ilişkisi bulgularına ulaşılmıştır. Tüm bu bulgular, TCMB’nin finansal piyasaların asimetrik yapısını göz önüne alarak REER’i ve CV-REER’i yakından takip etmesi ve kur politikasını ekonominin ihtiyaçlarına göre belirlemesi gerektiğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Reel Efektif Döviz Kuru
• Dış Ticaret
• Reel Kesim Güven Endeksi
• Koşullu Değişen Varyans Modelleri
• Para Politikası

Real Effective Exchange Rate, Real Effective Exchange Rate Uncertainty, Foreign Trade and Real Sector Confidence Index in Türkiye: Comparative Time Series Models and Causality Relationships

Öz

In this study, we pursue two main objectives by using time series data for the period February 1994-August 2025 of Türkiye. The first is to determine the time series model that best models the CPI-based real effective exchange rate (REER) variable and then obtain the possible real effective exchange rate uncertainty (CV-REER) variable. The second is to investigate both the causality relationships of these two variables between themselves and the causality relationships of these variables with the foreign trade (export & import) and real sector confidence index variables. For these purposes, we use AR(I)MA models, symmetric (ARCH, ARCH-M, GARCH, GARCH-M) and asymmetric (EGARCH, TARCH, PARCH) conditional heteroscedasticity models and Granger causality test. The findings show that the REER variable is best and smoothly modeled with the TARCH model following the AR(p) model. Afterwards, the CV-REER variable is obtained via the TARCH model. According to the Granger causality test findings, there is a bilateral causality relationship between REER and CV-REER. Another finding is that these two variables have no causality relationship with export. However, we find that there are bilateral causality relationships between REER and import, and unidirectional causality from import to CV-REER. Finally, we find that the unidirectional causality relationship from REER to real sector confidence index and bilateral causality relationship between CV-REER and real sector confidence index. All these findings indicate that the Central Bank of the Republic of Türkiye (CBRT) should closely monitor REER and CV-REER, taking into account the asymmetric structure of financial markets, and determine the exchange rate policy according to the needs of the economy.

Anahtar Kelimeler

• Real Effective Exchange Rate
• Foreign Trade
• Real Sector Confidence Index
• Conditional Heteroscedasticity Models
• Monetary Policy

Kaynakça

1. Akkaya, M. (2024). An Analysis of the Relationship between Business Confidence and Macroeconomic Factors: Türkiye Case. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(1), 140-152. Akpiliç, F. (2025). Türkiye’de Reel Döviz Kuru ile İthalat arasındaki İlişki: Geniş Ekonomik Sınıflama Çerçevesinde Simetrik ve Asimetrik Etkilerin Analizi. Bulletin of Economic Theory and Analysis, 10(2), 889-924.
2. Aktaş, C. (2010). Türkiye’de Reel Döviz Kuru ile İhracat ve İthalat arasındaki İlişkinin VAR Tekniğiyle Analizi. ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 123-140.
3. Albayrak, Ş.G. (2022). Türkiye’de Döviz Kuru Oynaklığı ile Güven Endeksleri arasındaki İlişki (2012-2021). İşletme Araştırmaları Dergisi, 14(3), 2458-2469.
4. Alptekin, V. (2009). Türkiye’de Dış Ticaret-Reel Döviz Kuru İlişkisi: Vektör Otoregresyon (VAR) Analizi Yardımıyla Sınanması. Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi, 2(2), 132-149.
5. Arize, A.C. (1995). The Effects of Exchange-Rate Volatility on U.S. Exports: An Empirical Investigation. Southern Economic Journal, 62(1), 34-43.
6. Aslan, Ç. & Akpiliç, F. (2022). Döviz Kuru Belirsizliklerinin Türkiye’nin Teknoloji İçeriğine Göre Sınıflandırılan Ürünlerin İhracat Akımlarına Etkileri: Panel ARDL Analizi. Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 90-108. Asteriou, D., Masatci, K. & Pilbeam, K. (2016). Exchange Rate Volatility and International Trade: International Evidence. Economic Modelling, 58, 133-140.
7. Bloom, N. (2009). The Impact of Uncertainty Shocks. Econometrica, 3, 623-685.
8. Bollerslev, T. (1986). Generalized Autoregressive Conditional Heteroskedasticity. Journal of Econometrics, 31, 307-327.

9. Box, G.E.P. & Jenkins, G.M. (1976). Time Series Analysis Forecasting and Control. Gözden Geçirilmiş Baskı. Holden-Day.
10. Chortareas, G. & Noikokyris, E. (2018). Exchange Rate Volatility, Uncertainty, and Corporate Investment (Background Note). World Bank Group. Clark, P.B. & MacDonald, R. (1998). Exchange Rates and Economic Fundamentals: A Methodological Comparison of BEERs and FEERs. IMF Working Paper, WP/98/67. Çil Yavuz, N. (2015). Finansal Ekonometri. 2. Basım. DER Yayınları. Ding, Z., Granger, C.W.J. & Engle, R.F. (1993). A Long Memory Property of Stock Market Returns and a New Model. Journal of Empirical Finance, 1, 83-106. Ekanayake, E.M. & Dissanayake, A. (2022). Effects of Real Exchange Rate Volatility on Trade: Empirical Analysis of the United States Exports to BRICS. Journal of Risk and Financial Management, 15(2), 1-21.
11. Engle, R. (1982). Autoregressive Conditional Heteroskedasticity with Estimates of the Variance of United Kingdom Inflation. Econometrica, 50, 987-1007.
12. Engle, R.E., Lilien, D.M. & Robins, R.P. (1987). Estimating Time Varying Risk Premia in the Term Structure: The ARCH-M Model. Econometrica, 55(2), 391-407. Fang, W., Lai, Y. & Miller, S.M. (2009). Does Exchange Rate Risk Affect Exports Asymmetrically? Asian Evidence. Journal of International Money and Finance, 28(2), 215-239.
13. Glosten, L.R., Jagannathan, R. & Runkle, D.E. (1993). On the Relation between the Expected Value and the Volatility of the Nominal Excess Return on Stocks. The Journal of Finance, 48(5), 1779-1801.
14. Gujarati, D.N. & Porter, D.C. (2009). Basic Econometrics. McGraw-Hill/Irwin.
15. Gül, E. & Ekinci, A. (2006). Türkiye’de Reel Döviz Kuru ile İhracat ve İthalat arasındaki Nedensellik İlişkisi: 1990-2006. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16, 165-190.
16. Güvenek, B. & Alptekin, V. (2009). Reel Döviz Kuru Endeksinin Otoregresif Koşullu Değişen Varyanslığının Analizi: İki Eşikli TARCH Yöntemi ile Modellenmesi. Maliye Dergisi, 156, 294-310.
17. Hepaktan, C.E., Çınar, S. & Dündar, Ö. (2011). Türkiye’de Uygulanan Döviz Kuru Sistemlerinin Dış Ticaret ile İlişkisi. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 3(5), 62-82. Karaçor, Z. & Gerçeker, M. (2012). Reel Döviz Kuru ve Dış Ticaret İlişkisi: Türkiye Örneği (2003-2010). Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 12(23), 289-312. Kasman, A. (2003). Türkiye’de Reel Döviz Kuru Oynaklığı ve Bunun İhracat Üzerine Etkisi: Sektörel Bir Analiz. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(2), 169-186. Kasman, A. & Kasman, S. (2005). Exchange Rate Uncertainty in Turkey and Its Impact on Export Volume. METU Studies in Development, 32, 41-58.
18. Kazaz, A.A. & Uzunoğlu, İ.S. (2023). Türkiye’de İmalat Sanayi, Reel Döviz Kuru ve Dış Ticaret İlişkisi. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 45(2), 160-179.
19. Kofoğlu, İ.H. & Alaca, Z. (2024). Türkiye’de Reel Döviz Kuru ile Ekonomik Büyüme İlişkisi. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(2), 515-544.
20. Nelson, D.B. (1991). Conditional Heteroskedasticity in Asset Returns: A New Approach. Econometrica, 59(2), 347-370.
21. Özcan, M. (2025). Reel Döviz Kuru Belirleyicilerinin Asimetrik Yöntemler ile Analizi: Türkiye Örneği. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(1), 570-582.
22. Sarıkovanlık, V., Koy, A., Akkaya, M., Yıldırım, H.H. & Kantar, L. (2019). Finans Biliminde Ekonometri Uygulamaları Kavram-Uygulama-Analiz. Seçkin Yayınları.
23. Sendilmen, B. (2017). The Impact of Real Effective Exchange Rate Volatility on the Trade between the U.S. and Turkey: An ARDL Approach. Journal of Yasar University, 12(46), 103-112.
24. Sevüktekin, M. & Çınar, M. (2014). Ekonometrik Zaman Serileri Analizi EViews Uygulamalı. Genişletilmiş 4. Baskı. Dora Yayıncılık. Soleymani, A. & Chua, S.Y. (2014). Effect of Exchange Rate Volatility on Industry Trade Flows between Malaysia and China. The Journal of International Trade & Economic Development, 23(5), 626-655.
25. Tarakçı, D., Ölmez, F. & Durusu-Çiftçi, D. (2022). Exchange Rate Volatility and Export in Turkey: Does the Nexus Vary across the Type of Commodity? Central Bank Review, 22, 77-89. Tarı, R. (2016). Ekonometri. KÜV Yayınları.
26. Vergil, H. (2002). Exchange Rate Volatility in Turkey and Its Effect on Trade Flows. Journal of Economic and Social Research, 4(1), 83-89.
27. Yamak, R. & Korkmaz, A. (2005). Reel Döviz Kuru ve Dış Ticaret Dengesi İlişkisi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Ekonometri ve İstatistik Dergisi, 2, 16-38.
28. Zakoian, J.-M. (1994). Threshold Heteroskedastic Models. Journal of Economic Dynamics and Control, 18(5), 931-955.