2000 Sonrası Türk Sinemasından Örneklerle Mekânsal Atmosfer Analizi

Öz

Sinema, mekânları ve kültürel bağlamları betimleyerek kişilerin dünyaya bakışını şekillendirir ve izleyiciler için sürükleyici, duygusal olarak yankı uyandıran deneyimler yaratmak amacıyla mimarinin hem algısal hem de fiziksel niteliklerinden yararlanır. Bu çalışmada, sinemada mekânın kullanımıyla ilgili kuramsal tartışmalara katkı sağlamak amacıyla mekânın kullanımının yaşamın soyut ve somut yönleriyle ilişkilendirilerek duygusal aktarımı araştırılmaktadır. Uzamların (space), karakterlerin benlikleri, deneyimleri ve birbirleriyle olan ilişkileri ile anlatı akışındaki değişimleriyle birlikte anlamlı mekânlara (place) dönüşümünün incelenmesi hedeflenmiştir. Bunun için Christian Norberg-Schulz’un Genius Loci (Yerin Ruhu), Juhani Pallasmaa’nın Atmosfer ve Edward Relph’in Yer (Place) kavramları dikkate alınarak analiz yapılmıştır. Çalışma kapsamında, 2000 sonrasında ardışık yıllarda vizyona girmiş, dram türünde üç film, Kış Uykusu, Toz Bezi, Koca Dünya, amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Mekânların çok boyutlu analizi için, sırasıyla “mekân atmosferinin görsel-işitsel temsili”, “mekân ile sosyoekonomik ve kültürel temsil”, “mekân ile aidiyet ve yabancılaşmanın temsili” konuları altında betimsel analiz yapılmıştır. Bulgular, filmlerde mekânın görsel estetiğin ötesine uzanan, duygusal olarak yüklü ve temsil ettiği ögelerle güçlendirici yapıda olduğunu göstermektedir. Yönetmenlerin kendilerine özgü anlatım biçimleri olsa da mekân atmosferinin karakter psikolojisinde belirleyici bir etken olarak kullanıldığı, karakterlerin ruh hallerini ve dönüşümlerini algılamamızda etkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mekânsal Atmosfer
• Yerin Ruhu
• Türk Sineması
• Mekânsal Temsil
• Film Mekânı

Etik Beyan

Çalışma etik kurul onayı gerektirmemektedir.

Analysis of the Spatial Atmosphere with Examples from Turkish Cinema Post-2000

Öz

Cinema shapes the understanding of the world by displaying spaces and cultural contexts, utilizing both the perceptual and physical qualities of architecture to create immersive and emotionally meaningful experiences for the audience. This study examines the emotional transmission of space by linking it to both abstract and concrete aspects of life, thereby contributing to theoretical discussions on the use of space in cinema. The aim is to examine the transformation of spaces into meaningful places, along with the character’s own experiences, and relationships with each other, as well as the changes in narrative flow. This study, therefore, set out to analyze the concepts of Genius Loci by Norberg-Schulz, Atmosphere by Juhani Pallasmaa, and Place by Relph. Within the scope of this study, three drama films released in consecutive years after 2000 -Winter Sleep, Dust Cloth and Big World were selected using a purposive sampling method. For a multidimensional analysis of places in cinema, the following items were analyzed using descriptive analysis: “audiovisual representation of space atmosphere,” “socioeconomic and cultural representation through space,” and “representation of belonging and alienation through space.” The findings demonstrate that space in films expands beyond appearance, including an emotionally charged and empowering structure through the elements it represents. It has been concluded that although directors have their own unique narrative styles, spatial atmospheres are used as a determining factor in character psychology and are effective in our perception of the characters’ moods and transformations.

Anahtar Kelimeler

• Spatial Atmosphere
• Genius Loci
• Turkish Cinema
• Film Space
• Spatial Representation

Kaynakça

1. Atalay, Z. N., Diken, E. T. (2024). Toz Bezi (2015, Ahu Öztürk): Karşılaşmalar, çatışmalar, iş birlikleri. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (35), 165-184. https://doi.org/10.15182/diclesosbed.1358058
2. Barthes, R. (1983). Elements of semiology (A. Lavers, C. Smith, Çev.). Hill and Wang.
3. Böhme, G., Borch C., Eliasson, O., & Pallasmaa, J. (2014). Architectural atmospheres: On the experience and politics of architecture. Borch C. (Ed), Walter de Gruyter.
4. Cerrahoğlu, Z. (2021). Doğaya dönüş temasının ekolojik karşılıkları: Koca Dünya (2016) ve Yuva (2018) filmleriyle insan-doğa ilişkisi üzerine düşünmek. SineFilozofi, 6(Sp. Iss.), 491-514. https://doi.org/10.31122/sinefilozofi.871979
5. Duman, Ş., Beşgen, A. (2021). Sinemada mekân-karakter özdeşleyimi üzerine bir ideoloji: Kış Uykusu filmi. D. Yıldırım, E. Haspolat, H. Sağlam, & S. C. Beritan (Ed.) içinde, Mekânı Düşünmek (s.181-200). Nika Yayınevi.
6. Dzik, P., & Adamus-Matuszyńska, A. (2023). A neoliberal zeitgeist vs. cultural genius loci ın place marketing and branding in Poland. Zeszyty Naukowe Akademii Górnośląskiej, 12, 67-81. https://doi.org/10.53259/2023.12.06
7. Eco, U. (2019). Mimarlık göstergebilimi (F. E. Akerson, Çev.) Daimon Yayınları.
8. Ertürk, E., & Terzioğlu, E. (2025). Türk sinemasında bir auteur olarak Reha Erdem’in kendine özgülüğü: Ay’dan Kosmos’a. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (35), 237-263. https://doi.org/10.56597/kausbed.1608536

9. Gülal, T. (2021). Toz Bezi filmi için iletişim kuramları bağlamında bir okuma denemesi: hüznün odağında görünmeyen özneler olarak kadınlar. İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 827-850. https://izlik.org/JA94KP95CM
10. Güntürkün, E., & Altunay, A. D. (2023). Gerçeküstü kodlar üzerinden Reha Erdem sinemasına bakmak. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 50, 170-183. https://doi.org/10.52642/susbed.1223510
11. Harvey, D. (2014). Postmodernliğin durumu, kültürel değişimin kökenleri (S. Savan S., Çev.) Metis Yayınları.
12. Heidegger, M. (2001). Poetry language thought. HarperPerennial. (Orijinal 1971).
13. İlbuğa, E. U. (2011). Reha Erdem sinemasında suskun karakterler ve dile getirilemeyen cinsellik. Yilmazkol, Ö. (Ed.), 2000 Sonrası Türk sinemasına genel bir bakış İçinde (ss. 119-148). Okur Kitaplığı.
14. Kabil, İ. (2011). Önsöz, Pay A. (Der.), Yönetmen sineması: Nuri Bilge Ceylan İçinde. Küre Yayınları.
15. Keller, M. (2023). Toz Bezi’ni Bourdieu’nün sınıf yaklaşımı ile okumak. Filmvisio, (1), 203-228. https://doi.org/10.26650/Filmvisio.2023.0008
16. Merleau-Ponty, M. (2019). The film and the new psychology. C. Kul-Want (Ed.), Philosophers on film from Bergson to Badiou: A critical reader İçinde (ss. 97-112). Columbia University Press.
17. Norberg-Schulz, C. (1979). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
18. Norberg-Schulz, C. (2012). The phenomenon of place from architectural association quarterly (1976). Larice M., Macdonald E. (Ed.), The Urban Design Reader İçinde (ss. 125-137).
19. Oğuzcan, D. (2020). Bağımsız Türk sinemasında derin ekoloji felsefesi: Koca Dünya (2016) filmi üzerine bir inceleme. SineFilozofi, 5(Sp. Iss), 164-182. https://doi.org/10.31122/sinefilozofi.673208
20. Özcan, E. S. (2021). Reha Erdem sinemasının ortak paydaları bağlamında “Seni Buldum Ya” filminin karşılaştırmalı incelemesi. Kocaeli Üniversitesi İletişim Fakültesi Araştırma Dergisi, (18), 102-131. https://izlik.org/JA84HJ54UN
21. Özçınar, M. (2009). Toplumsal kültürel zaman mekân algısının anlatı inşasındaki yeri ve örnek film incelemeleri. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (37), 88-108. https://doi.org/10.17064/IÜIFHD.35202
22. Özyazıcı, K. (2020). Nuri Bilge Ceylan ve yavaş sinema. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 11(2), 193-225. https://doi.org/10.32001/sinecine.776492
23. Pallasmaa, J. (2001). The Architecture of image: Existential space in cinema. Rakennustieto Publishing.
24. Pallasmaa, J. (2012a). The existential image: lived space in cinema and architecture. Phainomenon, 25(1), 157-174.
25. Pallasmaa, J. (2012b). The Eyes of the Skin: Architecture and the senses. John Wiley & Sons.
26. Pallasmaa, J. (2014). Space, place and atmosphere. emotion and peripheral perception in architectural experience. Lebenswelt. Aesthetics And Philosophy of Experienc, (4), 230-245. https://doi.org/10.13130/2240-9599/4202
27. Pallasmaa, J. (2016). Tenin gözleri: Mimarlık ve duyular (A. U. Kılıç, Çev.). Yem Yayınları.
28. Relph, E. (1976). Place and placelessness. Pion.
29. Sevinç, Z. (2014). 2000 sonrası yeni Türk Sineması üzerine yapısal bir inceleme. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (40), 97-118.
30. Spadoni, R. (2020). What is film atmosphere? Journal of Film and Video, 72(3), 3-18. https://doi.org/10.5406/jfilmvideo.72.3.0003
31. Tuan, Y. F. (1979). Space and place: Humanistic perspective. S. Gale, Olsson G., (Ed.), Philosophy in Geography İçinde (ss. 387-427). Springer.
32. Tuan, Y. F. (2001). Space and place: The perspective of experience. 8th ed. University of Minnesota Press.
33. Usta, G. (2020). Mekân ve yer kavramlarının anlamsal açıdan irdelenmesi. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 10(1), 25-30. https://izlik.org/JA56XS87EM
34. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.