Arap Dilinde Kip ve Kiplik Kavramları: Yapısal ve Anlamsal Bir İnceleme

Yıl 2025, Sayı: 28 , 331 - 357 , 31.12.2025

Adem Yener

https://doi.org/10.51553/bozifder.1765799

https://izlik.org/JA69XU62JF

Öz

Fiil çekimleri ile ifade edilen zaman, görünüş, kip ve kiplik kategorileri, dilbilimin hem biçimbilimsel hem de anlamsal yönlerini ilgilendiren temel dilsel ögelerdir. Bu çalışma, Arap dilinde kip (mood) ve kiplik (modality) kavramlarını klasik nahiv ve meʿânî ilmi anlayışı ile modern dilbilim sistemleri çerçevesinde ele almakta; bu iki kavramın biçimle ilgili sınırlarını ve anlam temelli işleyişlerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırmanın temel soruları şunlardır: Arapçada kip ve kiplik nasıl tanımlanır? Bu iki anlam kategorisi hangi yapılarla ifade edilir? Klasik yaklaşımlar ile modern yorumlar arasında yöntem ve kavrayış bakımından ne tür farklar bulunmaktadır? Bu sorulara yanıt aramak amacıyla hem klasik dilbilgisi kaynakları hem de modern pragmatik ve anlambilimsel yaklaşımlar sistemli bir biçimde ele alınmıştır. Çalışmada yöntem olarak betimleyici ve karşılaştırmalı bir yöntem takip edilmiştir. Arapçada kip, büyük ölçüde fiil çekimleriyle ortaya konurken; kiplik ise edatlar, yardımcı fiiller, kalıplaşmış yapılar, bağlam ve konuşmacının niyeti gibi çeşitli unsurlarla ifade edilmektedir. Kipliğe dair muzâri fiilin kullanımı, kiplik belirten bazı edatlar ile belirli kalıplaşmış ifadeler örneklendirilmiştir. Bu yapıların klasik belâgat disiplini olan meʿânî ilminin alt başlıklarıyla, özellikle haber çeşitleri, emir, nehy ve temenni gibi söylem türleriyle nasıl karşılık bulduğu açıklanmıştır. Ayrıca, kiplik bildiren ifadelerin bağlama bağlı olarak anlam kaymasına uğrayabileceği haller da gösterilmiştir. Elde edilen sonuçlar, Arapçada kipliğin sadece fiil çekimleri üzerine kurulu dilbilgisel yapılarla değil, aynı zamanda sözün bağlamı, kullanım amacı ve konuşmacının maksadıyla da şekillendiğini göstermektedir. Bu durum, Arapçanın kiplik ifade etme açısından oldukça zengin ve esnek bir özelliğe sahip olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak kiplik yalnızca biçimbilimsel bir kategori değildir. Aynı zamanda bağlamla doğrudan ilişkilidir. Anlam açısından işlevsel bir role sahiptir. Sözceleme düzeyiyle yakından ilişkilidir. Bu yönüyle kiplik, işlevsel bir dilsel niteliktir. Bu açıdan çalışma, klasik dil anlayışı ile modern dilbilimsel kuramlar arasında bir köprü kurmakta ve Arapça’da kiplik konusunu çok yönlü ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgatı , Kiplik , Edat , Fiil , Bağlam , Anlam

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Concepts of Mood and Modality in the Arabic Language: A Structural and Semantic Study

https://izlik.org/JA69XU62JF

Öz

The categories of tense, aspect, mood, and modality expressed by verb conjugations are fundamental linguistic elements that concern both the morphological and semantic aspects of linguistics. This study examines the concepts of mood and modality in Arabic within the framework of classical naḥw and ʿilm al-maʿānī understanding and modern linguistic systems, aiming to reveal the formal boundaries and meaning-based functioning of these two concepts. The main questions of the research are as follows; How are mood and modality defined in Arabic? Which structures express these two semantic categories? What are the differences between classical approaches and modern interpretations in terms of method and understanding? To answer these questions, both classical linguistics sources and modern pragmatic and semantic approaches have been systematically examined. A descriptive and comparative method was followed in the study. In Arabic, mood is largely expressed through verb conjugations, while modality is expressed through various elements such as prepositions, auxiliary verbs, fixed structures, context, and the speaker’s intention. The use of the muḍāri verb in relation to modality, some prepositions indicating modality, and certain fixed expressions are given as examples. How these structures correspond to the subheadings of the classical discipline of rhetoric, ʿilm al-maʿānī, particularly types of discourse such as news, command, prohibition, and wish, has been explained. In addition, cases in which expressions indicating mood may undergo a shift in meaning depending on the context have been shown. The results obtained show that mood in Arabic is not only based on grammatical structures built on verb conjugations but is also shaped by the context of the utterance, its purpose, and the speaker’s intention. This situation demonstrates that Arabic has a rich and flexible feature in terms of expressing mood. In conclusion, mood is not merely a morphological category. It is also directly related to context. It has a functional role in terms of meaning. It is closely related to the level of enunciation. In this respect, mood is a functional linguistic quality. From this perspective, the study bridges the gap between classical language understanding and modern linguistic theories and addresses the issue of mood in Arabic from a multifaceted perspective.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Modality , Preposition , Verb , Context , Meaning

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

• Aksan, Doğan. Anlambilim Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Bilgi Yayınevi, 2016.
• Akşit, Eyup. Arap Dilinde Sözcüklerin Kategorileri. Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
• Atîk, Abdülaziz. İlmu’l-meânî. Beyrut: Dâru’n-Nahda el-Arabiyye, 1. Basım, 2009.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
• Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi Sarf. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 9. Basım, 2009.
• Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi Sarf-Nahiv Edatlar. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
• Demir, Sema Aslan. “Türkiye Türkçesi İstek Kategorisine Semantik-Pragmatik Bir Yaklaşım”. 38. Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi (ICANAS). 1/435-450. Ankara, 2011.
• Demir, Sema Aslan. Türkiye Türkçesinde İsteme Anlam Birimi: Dilbilgisel ve Toplum Dilbilimsel Bir İnceleme. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
• Fihrî, el-Fâsî Abdulkadir. el-Binâu’l-muvâziyyu: Nazariyyatun fî binaî’l-kelime ve binaî’l-cümle. Fas: Dâru Tubkâl, 1990.
• Hammûş, Me’mûn. et-Tefsîrü’l-me’mûn alâ menheci’t-tenzîl ve’s-sahîhi’l-mesnûn. 8 Cilt. Dımaşk: y.y., 2007.
• Hasan, Tammâm. el-Lugatu’l-Arabiyye: ma’nâhâ ve mebnâhâ. ed-Dâru’l-Beydâ: ed-Dâru’l-Sekâfe, 1994.
• Hengirmen, Mehmet. Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Engin Yayıncılık, 2013.
• Hicâzî, Mahmud Fehmî. el-Medhal ilâ ilmi’l-luğa. ed. Abdu Garib. Kahire, Mısır: Dar Kıba, t.y.
• Hicâzî, Mahmûd Fehmî. Kadâyâ luğaviyye. Kahire: Mektebetu’l-Edeb, 2004.
• İbn Fâris, Ebû’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Fâris el-Ḳazvînî. eṣ-Ṣâḥibî fî fıḳhi’l-luġa ve süneni’l-ʿArab fî kelâmihâ. b.y.: y.y., 1418/1997.
• İbn Hişâm, Ebû Muḥammed ʿAbdullâh b. Yûsuf b. Aḥmed b. ʿAbdullâh. Evḍaḥu’l-mesâlik ilâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Yûsuf eş-Şeyḫ Muḥammed el-Biḳâʿî. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr li’t-Ṭabâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿi, t.y.
• İbn Manzûr, Cemâluddin Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1414.
• İbn Yaʿîş, Ebû’l-Bekâ Yaʿîş b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. thk. İmîl Bedî’ Yakup. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1422.
• Kazvînî, Ebû’l-Meʿâlî Muhammed b. Abdurrahman. Telhîsü’l-Miftâh. thk. Yasin el-Eyyûbî. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 2. Basım, 1423.
• Kazvînî, Ebû’l-Meʿâlî Muḥammed b. ʿAbdurrahman. el-Îzâh fî ’ulûmi’l-belâga. thk. Muhammed Abdülmünim el-Hafâcî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 3. Basım, 1431.
• Kerimoğlu, Caner. Genel Dilbilime Giriş. Ankara: Pegem Yayınları, 2014.
• Kerimoğlu, Caner. Kiplik İncelemeleri ve Türkçe. İzmir: Dinozor Yayıncılık, 2011.
• Kerimoğlu, Caner. Kiplik ve Kip. Ankara: Pegem, 4. Basım, 2021.
• Kıran, Zeynel - Kıran, Ayşe Eziler. Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin, 5. Basım, 2018.
• Komisyon.el-Belâğa 2: el-Meʿânî. Medine: Câmiatü’l-Medîne el-Âlemiyye, 1433.
• Komisyon.Hadislerle İslam. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2024.
• Korkmaz, Ramazan. Türk Dili El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2007.
• Matlûb, Ahmed. Esâlîb Belâğiyye. Kuveyt: Vekâletu’l-Matbûa’, 1980.
• Meydânî, Abdurrahman Habenneke. el-Belâgatu’l-Arabiyye ususuhâ ve ulûmuhâ ve funûnuhâ. 2 Cilt. Şam: Daru’l-Kalem, 1. Basım, 1996.
• Mütevekkil, Ahmed. Kadâyâ el-luga el-ʿArabiyye fī el-lisâniyyât el-vazîfiyye: el-Binye et-tahtiyye ev et-temsîl ed-delâlî et-tedâvulî. Rabat: Dâru’l-Emân, 1995.
• Özdoğan, Akif. Arap Dili ve Belâgatında Lafız ve Anlam. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
• Özsoy, A. Sumru vd. Genel Dilbilim-II. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları, 2. Basım, 2013.
• Palmer, Frank Robert. Mood and Modality. Cambridge University Press, 2001.
• Râzî, Ebû ʿAbdillâh Faḫrüddîn Muḥammed b. Ömer b. Ḥüseyn. Mefâtîḥu’l-ğayb. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 1420.
• Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. Meânî’n-nahv. 4 Cilt. Amman: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 2000.
• S̱aʿlebî, Ebû İsḥâḳ Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân. thk. Heyet. 33 Cilt. Cidde: y.y., 1436.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kūb Sirâcüddîn Yûsuf b. Ebî Bekr. Miftâhu’l-’ulûm. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1421.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr ʿAmr b. ʿOs̱mân b. Ḳanber el-Ḥâris̱î. el-Kitâb. thk. ʿAbdusselâm Muḥammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Ḫâncî, 1408.
• Süyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. el-İtḳân fî ʿulûmi’l-Ḳur’ân. thk. Muḥammed Ebû’l-Faḍl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mıṣriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1394.
• Uçan, Hilmi. Dilbilim, Göstergebilim ve Edebiyat Eğitimi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2016.
• Uzun, N. Engin. Dilbilgisinin Temel Kavramları: Türkçe Üzerine Tartışmalar. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, 2004.
• Yenice, Mehmet. Klasik ve Çağdaş Dönemlerde Anlam Bileşenleri. Ankara: İlâhiyât, 2021.
• Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Sehl. Meʿâni’l-Kur’ân ve iʿrâbuhu. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
• Zemaḫşerî, Ebû’l-Ḳâsım Maḥmûd b. ʿAmr. el-Keşşâf ʿan ḥaḳâîḳı ğavâmiḍi’t-tenzîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1407.