Araştırma Makalesi

Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz

Cilt: 9 Sayı: 5 15 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz

Öz

Yazılım ağırlıklı “fly-by-wire” uçuş kontrol sistemleri, yüksek sertifikasyon ve geliştirme güvencesi süreçlerinden geçirilerek tasarlansa da, nadir çevresel etkiler, yazılım sınır koşulları ve operasyonel etkileşimler bazı emniyet risklerinin ancak operasyon sırasında ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Bu çerçevede bu çalışma, “Airbus A320 Elevator Aileron Computer (ELAC)” sistemi arızalarını detaylı olarak ele almakta ve tasarım güvencesi, operasyonel emniyet performansı ile sürekli uçuşa elverişlilik arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Analiz, 2025 yılında ABD’de meydana gelen spesifik bir hava aracı emniyeti olayının hemen ardından EASA tarafından acil kodlu bir uçuşa elverişlilik direktifinin (EASA AD No. 2025-0268-E) yayımlanması ve bu olaya ilişkin Avrupa Birliği Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA) ile ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) tarafından gerçekleştirilen müteakip düzenleyici faaliyetlerden hareketle yapılandırılmıştır. Çalışma, birbirini tamamlayan üç analitik boyutu bir araya getirmekte olup bunlar sırasıyla Airbus “fly-by-wire” anomalilerine ilişkin “NASA Havacılık Emniyeti Raporlama Sistemi (ASRS)” raporlarının yapılandırılmış değerlendirmesi, söz konusu acil uçuşa elverişlilik direktifini tetikleyen olayın vaka temelli analizi ve bahse konu olguya yönelik Sistem Teorik Süreç Analizi (STPA) ile İsviçre Peyniri (Swiss Cheese) modeli kullanılarak gerçekleştirilen sistem emniyeti değerlendirmesidir. Bulgular, hava aracı sertifikasyonunun emniyetin nihai ve değişmez kanıtı olarak değil, operasyonel veriler, olay incelemeleri, düzeltici faaliyetler ve tasarım iyileştirmeleriyle sürekli olarak beslenen uçuşa elverişlilik yönetimi döngüsünün temel bir unsuru olarak görülmesi gerektiğini göstermektedir. Sonuç olarak, çalışma ELAC vakası üzerinden yazılım yoğun aviyonik sistemlerde sürdürülebilir emniyetin ancak tasarım varsayımlarının operasyonel öğrenme yoluyla düzenli biçimde sınanması ve gerektiğinde güncellenmesiyle sağlanabileceğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu araştırmada hayvanlar ve insanlar üzerinde herhangi bir çalışma yapılmadığı için etik kurul onayı alınmamıştır.

Kaynakça

  1. Airbus. (2023). A318/A319/A320/A321 flight crew operating manual (FCOM): ATA 27 flight controls. Airbus S.A.S.
  2. Airbus. (2025, November 28). Airbus update on A320 Family precautionary fleet action. Airbus S.A.S.
  3. Airbus. (2026). A318/A319/A320/A321 airplane flight manual (AFM): ABN-27 flight controls. Airbus S.A.S.
  4. Castilho, D. S., Urbina, L. M. S., & de Andrade, D. (2018). STPA for continuous controls: A flight-testing study of aircraft crosswind takeoffs. Safety Science, 108.
  5. De Florio, F. (2016). Airworthiness (Third Edition): An Introduction to Aircraft Certification and Operations. Chapter 5 - Type Certification, Pages 85-122.
  6. Downer, J. (2010). Trust and technology: The social foundations of aviation regulation. The British Journal of Sociology, 61, 83–106.
  7. EASA. (2023). European Union Aviation Safety Agency. Easy Access Rules for Large Aeroplanes (Certification specifications for large aeroplanes / CS-25).
  8. EASA. (2025a). European Union Aviation Safety Agency. Emergency airworthiness directive AD No. 2025-0268-E: Flight controls—Elevator aileron computer—Replacement.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Uçak Performansı ve Uçuş Kontrol Sistemleri

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

15 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

10 Temmuz 2026

Kabul Tarihi

10 Ağustos 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 9 Sayı: 5

Kaynak Göster

APA
Yeşilbaş, E. (2026). Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz. Black Sea Journal of Engineering and Science, 9(5), 2404-2418. https://doi.org/10.34248/bsengineering.1991945
AMA
1.Yeşilbaş E. Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz. BSJ Eng. Sci. 2026;9(5):2404-2418. doi:10.34248/bsengineering.1991945
Chicago
Yeşilbaş, Erdal. 2026. “Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz”. Black Sea Journal of Engineering and Science 9 (5): 2404-18. https://doi.org/10.34248/bsengineering.1991945.
EndNote
Yeşilbaş E (01 Eylül 2026) Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz. Black Sea Journal of Engineering and Science 9 5 2404–2418.
IEEE
[1]E. Yeşilbaş, “Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz”, BSJ Eng. Sci., c. 9, sy 5, ss. 2404–2418, Eyl. 2026, doi: 10.34248/bsengineering.1991945.
ISNAD
Yeşilbaş, Erdal. “Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz”. Black Sea Journal of Engineering and Science 9/5 (01 Eylül 2026): 2404-2418. https://doi.org/10.34248/bsengineering.1991945.
JAMA
1.Yeşilbaş E. Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz. BSJ Eng. Sci. 2026;9:2404–2418.
MLA
Yeşilbaş, Erdal. “Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz”. Black Sea Journal of Engineering and Science, c. 9, sy 5, Eylül 2026, ss. 2404-18, doi:10.34248/bsengineering.1991945.
Vancouver
1.Erdal Yeşilbaş. Yazılım Yoğun Uçuş Kontrol Sistemlerinde Sertifikasyon Güvencesi ve Operasyonel Öğrenme: Airbus A320 ELAC Arızaları Üzerine Çok Boyutlu Bir Analiz. BSJ Eng. Sci. 01 Eylül 2026;9(5):2404-18. doi:10.34248/bsengineering.1991945