Türkiye’de Endemizm ve Endemik Bitkilerin Korunması

Öz

Doğada bulunan yaşam türlerinin çeşitliliği olarak tanımlanan biyolojik çeşitlilik (biyoçeşitlilik), büyük çoğunluğu insan kaynaklı olan birçok tehlikeyle karşı karşıyadır. Yayılışı sınırlı olan bitkileri tanımlamak için kullanılan endemik bitkiler ise, biyoçeşitliliğin kaybındaki en önemli göstergelerdir. Türkiye’nin, endemizm oranın yüksek olduğu ülkeler arasında olması sebebiyle, sahip olduğu tür çeşitliliğinin korunması, biyoçeşitliliğin devamı için gereklidir. Dünya genelinde endemik bitkilerin korunmasında çok sayıda yöntem kullanılmaktadır. Temelde ex-situ (doğal yaşam alanı dışında) ya da in-situ (doğal yaşan alanında) olarak gerçekleştirilen bu yöntemlerden hangisinin kullanılacağı bitkinin türüne ve şartlara göre değişebilmektedir. Öncelikli olan bitkinin doğal yaşam alanında yayılışına devam etmesidir.  Ancak yaşam alanının çeşitli sebeplerle kaybolması, bölgede yayılışa engel olan durumlar gibi sebeplerle alternatif yöntemler tercih edilebilmektedir. Geleneksel yöntemlerin yanı sıra, gelişen bitki biyoteknolojisi yöntemleri ile kriyopreservasyon uygulamaları ve in vitro mikroçoğaltım tekniklerinin kullanımı da endemik bitkilerin korunmasında etkili birer araçtır. Türkiye’de endemik bitkilerin in vitro çoğaltımı hem türlerin sürdürülebilir şekilde çoğaltılması hem de genetik kaynakların korunması için büyük bir potansiyele sahiptir. Endemik bitkilerin in vitro çoğaltımı yalnızca türlerin korunması açısından değil, aynı zamanda biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilir kullanımı ve ekonomik değere dönüştürülmesi yönüyle de kayda değer bir önem taşımaktadır. Endemik bitkiler açısından oldukça zengin olan ülkemizde, bu bitkilerin korunması için etkili stratejilerin geliştirilmesi kritik bir rol üstlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Endemik
• Biyolojik çeşitlilik
• Endemizm
• Bitki biyoteknolojisi
• Kriyopreservasyon

Endemism and Conservation of Endemic Plants in Türkiye

Öz

Biodiversity, defined as the diversity of life forms found in nature, faces numerous threats, the vast majority of which are human-induced. Endemic plants, used to describe plants with limited distribution, are the most important indicators of biodiversity loss. Because Türkiye is among the countries with a high rate of endemism, preserving its diversity of species is essential for the maintenance of biodiversity. Numerous methods are used for the conservation of endemic plants worldwide. These methods, typically ex-situ (outside of natural habitat) or in-situ (in natural habitat), vary depending on the plant species and conditions. The priority is to ensure the plant's continued distribution in its natural habitat. However, alternative methods may be preferred due to habitat loss or regional barriers to its distribution. In addition to traditional methods, developing plant biotechnology methods, cryopreservation practices, and the use of in vitro micropropagation techniques are also effective tools for the conservation of endemic plants. In vitro propagation of endemic plants in Türkiye holds great potential for both the sustainable propagation of species and the conservation of genetic resources. In vitro propagation of endemic plants is of significant importance not only for species conservation but also for the sustainable use of biodiversity and its conversion into economic value. Given the abundance of endemic plants in our country, developing effective strategies for their conservation plays a critical role.

Anahtar Kelimeler

• Endemic
• Biodiversity
• Endemism
• Plant biotechnology
• Cryopreservation

Kaynakça

1. Kaya Köse, S. (2024). Endemik Bitki Coğrafları: Sultan Dağları Örneği. Doktora Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Coelho, N., Gonçalves, S. & Romano, A. (2020). Endemic plant species conservation: Biotechnological approaches. Plants, 9. https://doi.org/10.3390/plants9030345
3. Gianguzzi, V., Barone, G., Di Gristina, E., Sottile, F. & Domina, G. (2023). Micropropagation of Endemic Endangered Taxa of the Italian Flora: Adenostyles alpina subsp. macrocephala (Asteraceae), as a Case Study. Plants, 12. https://doi.org/10.3390/plants12071530
4. Işik, K. (2011). Rare and endemic species: Why are they prone to extinction? Turk J Botany, 35:411–7. https://doi.org/10.3906/bot-1012-90
5. FAO. (2019). Türkiye’nin Biyoçeşitliliği : genetik kaynakların sürdürülebilir tarım ve gıda sistemlerine katkısı. Birleşmiş Milletler Tarım ve Gıda Örgütü : T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı.
6. Banaszczyk, L., Starke, M.D., Szelbracikowski, D., Ścibior, J. & Kapusta, M. (2024). In Vitro Germination and Organogenesis of Endangered Neo-Endemic Baltic Dunes Species Linaria loeselii Schweigg. Plants,13. https://doi.org/10.3390/plants13172461
7. Erken, K., Parlak, S. & Yilmaz, M. (2022). Endemik Taksonların Korunması ve Tür Koruma Eylem Planları. Tree and Forest, 1:33–46.
8. Karadeniz, E. (2024). Biyoçeşitliliğin Korunmasında Öncelikli Alanların (Sıcak noktaların) Belirlenmesi: Anadolu Diyagonali’nin Güneyi. Doktora tezi, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Tunç, B.A. (2025). Exploring the Biodiversity Patterns of Anatolia Under Changing Climatic Conditions. M.Sc. Thesis , Istanbul Technical University Graduate School.
10. Korkmaz, M. & Onkaş, İ. (2024). Dumanlı Dağları (Refahiye-Erzincan)’nın Endemik Bitki Çeşitliliği. Süleyman Demirel Üniv. Fen Bilim. Enst. Derg., 28:19–26. https://doi.org/10.19113/sdufenbed.1227704
11. Şenkul, Ç. & Kaya, S. (2017). Türkiye’de Endemik Bitkilerin Coğrafi Dağılımı. Türk Coğrafya Dergisi, 109–20. https://doi.org/10.17211/tcd.322515.
12. Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M. & Babaç, M.T. (2012). Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler). Nezahat Gokyiğit Botanik Bahcesi ve Flora Araştırmaları Derneği Yayını
13. Kandemir, A., Korkmaz, M., Yıldız, F., Sevinç, A., Türkoğlu, H.İ. & Varol, T. (2023). Cumhuriyetin 100 Erzincan’ın Doğal Bitkileri-I. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Yayını.
14. Bürün, B. (2021). Bitki Biyoçeşitliliğinin Korunmasında Biyoteknolojinin Kullanımı ve Türkiye’deki Çalışmalar. Estuscience-Life, 10:1–16. https://doi.org/10.18036/estubtdc.590752
15. Karataş, A. (2024). Türkiye’nin kırmızı listesi: Küresel ölçekte soyu tehlike altındaki canlı türleri. Doğanın Sesi, 7:93–101.
16. Tagimanova, D., Raiser, O., Danilova, A., Turzhanova, A. & Khapilina, O. (2024). Micropropagation of Rare Endemic Species Allium microdictyon Prokh. Threatened in Kazakhstani Altai. Hortic., 10. https://doi.org/10.3390/horticulturae10090943
17. Cenkci, S., Yıldız, M. & Terzi, H. (2021). Afyonkarahisar Endemiği Thermopsis turcica: Dünü, Bugünü ve Ekonomiye Kazandırılması. AKU J Sci, 12:23–6.
18. Kulak, V., Longboat, S., Brunet, N.D., Shukla, M. & Saxena, P. (2022). In Vitro Technology in Plant Conservation: Relevance to Biocultural Diversity. Plants,11. https://doi.org/10.3390/plants11040503
19. Roque‐Borda, C.A., Kulus, D., de Souza, A.V., Kaviani, B. & Vicente, E.F. (2021). Cryopreservation of agronomic plant germplasm using vitrification‐based methods: An overview of selected case studies. Int J Mol Sci, 22:1–33. https://doi.org/10.3390/ijms22116157
20. Gürel, A., Hayta, Ş., Nartop, P., Bayraktar, M. & Orhan Fedakar, S. (2016). Bitki Hücre, Doku ve Organ Kültürü Uygulamaları. Ege Üniversitesi Yayınları Mühendislik Fakültesi Yayın No: 58.
21. Rao, N.K. (2004). Plant genetic resources: Advancing conservation and use through biotechnology.
22. Kaviani Livani, B. (2011). Conservation of plant genetic resources by cryopreservation. Aust J Crop Sci, 6:778–800.
23. Engelmann, F. (2011). Use of biotechnologies for the conservation of plant biodiversity. In Vitro Cell Dev Biol Plant, 47:5–16. https://doi.org/10.1007/s11627-010-9327-2
24. Sarkar, D. & Naik, P.S. (1998). Cryopreservation of Shoot Tips of Tetraploid Potato (Solanum tuberosum L.) Clones by Vitrification. Ann Bot., 82:455–61. https://doi.org/10.1006/anbo.1998.0703
25. Moges, A.D., Shibli, R.A. & Karam, N.S. (2004). Cryopreservation of African violet (Saintpaulia ionantha Wendl.) shoot tips. In Vitro Cell Dev Biol Plant, 40:389–95. https://doi.org/10.1079/IVP2004536
26. Malhotra, E.V., Bansal, S. & Gupta, S. (2024). Plant cryopreservation: a molecular perspective. Plant Cell Tissue Organ Cult,158. https://doi.org/10.1007/s11240-024-02803-8
27. Nagel, M., Pence, V., Ballesteros, D., Lambardi, M., Popova, E. & Panis, B. (2024). Plant Cryopreservation: Principles, Applications, and Challenges of Banking Plant Diversity at Ultralow Temperatures. Annu Rev Plant Biol, 797–824. https://doi.org/10.1146/annurev-arplant-070623
28. Yılmaz Gökdoğan, E. & Kaya, E. (2017). Bitki Biyoçeşitliliğinin Kısa, Orta ve Uzun Süreli Korunması: Biyoteknoloji ve Kriyopreservasyon. Mkuzfd, 22:87–111.
29. Öztürk, B. (2022). Endemik Thymus cilicius Boiss.&Bal. Bitkisinin Meristem Kültürü Yöntemiyle Genetik Kararlı İn Vitro Çoğaltımı ve Germplazmının Kriyojenik Yöntemlerle Uzun Süreli Koruma Altına Alınması. Yüksek Lisans Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Moleküler Biyoloji ve Genetik Anabilim Dalı.
30. Białoskórska, M., Rucińska, A. & Boczkowska, M. (2024). Molecular Mechanisms Underlying Freezing Tolerance in Plants: Implications for Cryopreservation. Int J Mol Sci., 25. https://doi.org/10.3390/ijms251810110
31. Kang, P., Kim, S.J., Park, H.J., Han, S.J., Kim, I.C., Lee, H.S. & Yim, J.H. (2025). Trends and Challenges in Plant Cryopreservation Research: A Meta-Analysis of Cryoprotective Agent Development and Research Focus. Plants, 14(3). https://doi.org/10.3390/plants14030447
32. Özden-Tokatlı, Y., Ozudogru, A., Gümüşel, F. & Lambardi, M. (2007). Cryopreservation of Pistacia spp. seeds by dehydration and one-step freezing. Cryo Letters, 28:83–94.
33. Ozudogru, E.A., Ozden-Tokatli, Y., Gumusel, F., Benelli, C. & Lambardi, M. (2009). Development of a cryopreservation procedure for peanut (Arachis hypogaea L.) embryonic axes and its application to local Turkish germplasm. Adv Hortic Sci 23:41–8.
34. Ozudogru, E.A., Ozden-Tokatli, Y., Gumusel, F., Benelli, C. & Lambardi, M. (2007). The current status of plant genetic diversity in Turkey and implications for cryopreservation studies. Adv Hortic Sci, 21:239–43.
35. Ozudogru, E.A., Capuana, M., Kaya, E., Panis, B. & Lambardi, M. (2010). Cryopreservation of Fraxinus excelsior L. Embryogenic Callus By One-Step Freezing and Slow Cooling Techniques. CryoLetters 31:63–75.
36. Tokgöz, H.B., Karakas, H., Kaya, E., Yıldırım, H., Pirhan, A.F. & Altan, F. (2023). Cryopreservation of Lilium candidum Germplasm: Analysis of Pre- and Post-freeze Treatments. Cryo Letters, 44:263–73. https://doi.org/10.54680/fr23510110512
37. Ozkaya, D.E., Souza, F.V.D. & Kaya, E. (2022). Evaluation of Critical Points for Effective Cryopreservation of Four Different Citrus spp. Germplasm. Hortic, 8:995. https://doi.org/10.3390/horticulturae8110995
38. Hasançebi, S., Turgut Kara, N., Çakir, Ö. & Ari, Ş. (2011). Micropropagation and root culture of Turkish endemic Astragalus chrysochlorus (Leguminosae). Turk J Botany, 35:203–10. https://doi.org/10.3906/bot-1007-48
39. Erişen, S., Atalay, E. & Yorgancilar, M. (2011). Endemik Astragalus cariensis türünün in vitro sürgün gelişimine thidiazuron’un etkisi. Turk J Botany, 35:521–6. https://doi.org/10.3906/bot-1009-74
40. Cenkci, S., Temel, M., Kargioǧlu, M. & Dayan, S. (2009). Propagation of endangered Thermopsis turcica Kit Tan, Vural & Küçüködük using conventional and in vitro techniques. Turk. J. of Bio., 33:327–33. https://doi.org/10.3906/biy-0811-1
41. Hayta, S., Bayraktar, M., Baykan Erel, S. & Gurel, A. (2017). Direct plant regeneration from different explants through micropropagation and determination of secondary metabolites in the critically endangered endemic Rhaponticoides mykalea. Plant Biosyst, 151:20–8. https://doi.org/10.1080/11263504.2015.1057267
42. Surgun Acar, Y., Ayaz, Ö.B. & Bürün, B. (2018). Adventitious shoot formation from hypocotyl and cotyledon explants of relict endemic Liquidambar orientalis Miller. Muglajsci, 4:137–42. https://doi.org/10.22531/muglajsci.427722
43. Turgut Kara, N. & Arı, U. (2008). In vitro plant regeneration from embryogenic cell suspension culture of Astragalus chrysochlorus (Leguminoseae). Afr J Biotechnol, 7:1250–5.
44. Mirici, S. (2004). Endemik Geven (Astragalus polemoniacus Bunge) Bitkisinin Yaprak Sapı ve Yaprak Eksplantlarından Yüksek Oranda Adventif Sürgün Rejenerasyonu. S.Ü. Ziraat Fakültesi Dergisi, 18:31–4.
45. Pirhan, A.F., Sevindik, E. & Sevindik, B. (2022). Investigation of in vitro Propagation Possibilities of Endemic Campanula phitosiana Yıldırım & Şentürk. Hortic. Studies, 39:107–12. https://doi.org/10.16882/hortis.1200592
46. Ozel, C.A., Khawar, K.M., Mirici, S., Ozcan, S. & Arslan, O. (2006). Factors affecting in vitro plant regeneration of the critically endangered Mediterranean knapweed (Centaurea tchihatcheffii Fisch et. Mey). Naturwissenschaften, 93:511–7. https://doi.org/10.1007/s00114-006-0139-5
47. Uranbey, S. (2010). In vitro bulblet regeneration from immature embryos of Muscari azureum. Afr J Biotechnol, 9:5121–5. https://doi.org/10.2298/ABS1101209U
48. Nasırcılar, A.G., Mirici, S., Karagüzel, Ö., Eren, Ö. & Baktir, I. (2011). In vitro propagation of endemic and endangered Muscari mirum from different explant types. Turk J Botany, 35:37–43. https://doi.org/10.3906/bot-0907-90
49. Uzun, S., Ilbaş, A.I., Ipek, A., Arslan, N. & Barpete, S. (2014). Efficient in vitro plant regeneration from immature embryos of endemic Iris sari and I. schachtii. Turk. J. Agric. For., 38:348–53. https://doi.org/10.3906/tar-1306-47
50. Doğan, S. & Çağlar, G. (2020). Iris sari SCHOTT ex BAKER’in In Vitro Çoğaltım ve Köklendirme Çalışmaları. Anadolu, 30:33–45. https://doi.org/10.18615/anadolu.727197
51. Uzun, S., İlbaş, A.İ., İpek, A., Beyzi, E., Uranbey, S. & Arslan, N. (2016). Endemik Kaba Navruz Bitkisinin (Iris galatica Siehe) In Vitro Çoğaltımı. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 25. https://doi.org/10.21566/tbmaed.01228
52. Tütüncü, M. (2024). Application of machine learning in in vitro propagation of endemic Lilium akkusianum R. Gämperle. PLoS One, 19. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0307823
53. Bulunuz Palaz, E., Doğan, S. & Çağlar, G. (2022). In vitro Micropropagation and Flowering of the Endemic Plant Linaria genistifolia (L.) Miller ssp. praealta (Boiss.) Davis. TURKJANS, 9:628–37. https://doi.org/10.30910/turkjans.1088182
54. Erdağ, B. & Emek, Y. (2005). In vitro adventitious shoot regeneration of Liquidambar orientelis Miller. J. Biol. Sci., 5:805–8.
55. Bayraktar, M., Hayta, S., Parlak, S. & Gurel, A. (2015). Micropropagation of centennial tertiary relict trees of Liquidambar orientalis Miller through meristematic nodules produced by cultures of primordial shoots. Trees-Struct Funct, 29:999–1009. https://doi.org/10.1007/s00468-015-1179-2
56. Doğan, S., Adanacıoğlu, N. & Oğur, E. (2022). Endemik Mor Mercan (Origanum sipyleum L.) Bitkisinin In Vitro Çoğaltımı. Anadolu, 32:124–32. https://doi.org/10.18615/anadolu.1130869
57. Sevindik, B., İzgü, T., Şimşek, Ö., Tütüncü, M., Çürük, P., Yılmaz, Ö., Kaynak, G., Aka Kaçar, Y., Teixeira da Silva, J. & Yalçın Mendi, Y. (2017). In Vitro Culture of Turkish Origanum sipyleum L. Am. J. Plant Sci., 2:32–6. https://doi.org/10.11648/j.ajpb.s.2017020501.16
58. Tekdal, D., Cetiner, S. (2014). In vitro plant regeneration derived from leaf and stem explants of endemic Thermopsis turcica. Biologia (Poland), 69:863–9. https://doi.org/10.2478/s11756-014-0383-7
59. Akin, B. & Kocaçalişkan, I. (2011). In vitro propagation of Arabis drabiformis Boiss. (Brassiaceae) an endemic rare species of Uludaǧ mountain (Bursa-Turkey). Afr J Biotechnol, 10:18356–61. https://doi.org/10.5897/AJB11.2831
60. Kaya, E., Koyuncu, E., Şimşek, Ö., Evci Çürük, P. & Yalçın Mendi, Y. (2024). Micropropagation and cryopreservation of the rare endemic Colchicum figlalii germplasm. Cryo Letters, 45:248–56. https://doi.org/10.54680/fr24410110412
61. Turker, H. & Unal, B.T. (2022). Development of a micropropagation protocol for endangered hypericum Bilgehan-bilgilii başkose & savran (hypericaceae) species, local endemic to turkey. Pak J Bot, 54:1089–95. https://doi.org/10.30848/PJB2022-3(44)
62. Akçam Oluk, E. & Çakır, A. (2009). Micropropagation of Origanum sipyleum L., an endemic medicinal herb of Turkey. Afr J Biotechnol, 8:5769–72. https://doi.org/10.5897/ajb09.1216
63. Cenkci, S., Kargioglu, M., Dayan, S. & Konuk, M. (2008). In vitro propagation of an endangered plant species, Thermopsis turcica (Fabaceae). Biologia (Bratisl), 63:652–7. https://doi.org/10.2478/s11756-008-0125-9
64. Cuce, M., Inceer, H., Imamoglu, K.V., Ergin, T. & Ucler, A.O. (2022). Towards ex situ conservation of globally rare Turkish endemic Tripleurospermum fissurale (Asteraceae). In Vitro Cell Dev Biol Plant, 58:1002–11. https://doi.org/10.1007/s11627-022-10289-2
65. Inceer, H., Cuce, M., Imamoglu, K.V., Ergin, T. & Ucler, A.O. (2022). In vitro propagation and cytogenetic stability of Tripleurospermum insularum (Asteraceae)–A critically endangered insular endemic species from Turkey. Plant Biosyst 2022;156:1213–21. https://doi.org/10.1080/11263504.2022.2029969
66. Cuce, M. & Inceer, H. (2024). Micropropagation and reintroduction of the endemic Tripleurospermum ziganaense (Asteraceae) to its natural habitat. In Vitro Cell Dev Biol Plant, 60:646–58. https://doi.org/10.1007/s11627-024-10457-6
67. Kaya Köse, S. (2025). Climate change and threatened plant species: A bibliometric analysis of endangered, endemic, and rare plants. Anatolian Journal of Botany, 9:127–35. https://doi.org/10.30616/ajb.1669524
68. Peñas, J., Barrios, S., Bobo-Pinilla, J., Lorite, J. & Martínez-Ortega, M.M. (2015). Designing conservation strategies to preserve the genetic diversity of “Astragalus edulis” Bunge, an endangered species from western Mediterranean region. PeerJ 2015:1474. https://doi.org/10.7287/peerj.preprints.1496v1
69. Can, B. & Gürel, A. (2023). Nanopartiküllerin Bitki Sistemlerinde ve Bitki Doku Kültürlerinde Uygulamalarına Yönelik Genel Bir Bakış. International Journal of Life Sciences and Biotechnology, 6:335–70. https://doi.org/10.38001/ijlsb.1293031
70. Karaköse, M., Akbulut, S. & Bayramoğlu,M.M. (2018). Espiye (Giresun) Orman Planlama Birimi’nin istilacı yabancı türleri. Turkish Journal of Forestry, 2:120–9. https://doi.org/10.18182/tjf.349894
71. Mounce, R., Smith, P. & Brockington, S. (2017). Ex situ conservation of plant diversity in the world’s botanic gardens. Nat Plants, 3:795–802. https://doi.org/10.1038/s41477-017-0019-3
72. Oğur, E. (2021). İzmir İlinde Bulunan Nadir, Endemik ve Tehdit Altındaki Bitki Türlerinin Toplanması ve Ex Situ Muhafazası. Anadolu Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi, 31:226–44. https://doi.org/10.18615/anadolu.1033609