Spatial Displacement of Agricultural Lands and the Ecological Domino Effect in Antalya: A Spatial Analysis of Urban Sprawl (1990-2018)

Öz

This study aims to reveal the multidimensional and detrimental spatial impacts of land cover and land use (LULC) changes on agricultural lands in the province of Antalya (1990–2018), one of Türkiye’s most important tourism and agricultural centers. In this study, multi-temporal CORINE datasets provided by the European Environment Agency (EEA) were used; the data, integrated with Remote Sensing (RS) and Geographic Information Systems (GIS) techniques, were analyzed using a 10×10 arc-minute grid-based approach (173 grid cells of ~120 km² each, providing N = 5 temporal cross-sections × 173 grid cells = 865 effective spatial observations). The statistical significance and direction of spatial change trends were determined using the non-parametric Mann-Kendall rank correlation test. The analysis findings indicate that, over a 28-year period, artificial (urban/tourism) areas have grown at an extraordinary rate of 1,615.72%, encroaching upon prime alluvial agricultural plains along the coastline (Serik, Manavgat, Finike, etc.) with a statistical significance of p < 0.01. However, it was found that agricultural lands swallowed up by urban pressure did not experience an areal contraction across the province; on the contrary, they exhibited a quantitative growth of 64.84%. It has been empirically demonstrated that the main mechanism underlying this paradoxical situation is a “spatial displacement” and a “Domino Effect.” Displaced from the fertile coastal lands, agricultural activities have expanded onto the slopes of the Taurus and Beydağları Mountains and into the inland karst plateaus in order to survive; in the process, it has destroyed 35.45% of the basin's meadow and pasture areas, which serve as its ecological insurance, and converted them into agricultural land. In conclusion, it has been determined that, while agricultural lands in Antalya have increased quantitatively, they have become qualitatively marginalized and have been displaced to topographically more vulnerable areas. This devastating domino effect triggered by artificial areas is paving the way for soil erosion, biodiversity loss, and food security crises in the long term; it necessitates the implementation of urgent and stringent spatial planning policies to protect arable lowlands from urban encroachment.

Anahtar Kelimeler

• Land-Use Change
• Agricultural Land Use
• Spatial Shift
• Domino Effect
• Mann-Kendall Trend Analysis
• Antalya.

Antalya İlinde Tarım Arazilerinin Mekânsal Sürgünü ve Ekolojik Domino Etkisi: Kentsel Yayılmanın Mekânsal Analizi (1990-2018)

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin en önemli turizm ve tarım merkezlerinden biri olan Antalya ilinde (1990-2018) meydana gelen arazi örtüsü ve kullanımı (LULC) değişimlerinin, tarım arazileri üzerindeki çok boyutlu ve yıkıcı mekânsal etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada, Avrupa Çevre Ajansı (EEA) tarafından sağlanan çok zamanlı CORINE veri setleri kullanılmış; Uzaktan Algılama (UA) ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) teknikleriyle entegre edilen veriler, 10×10 dakikalık (yaklaşık 17×17 km, toplam 173 hücre, her biri yaklaşık 120 km²; N = 5 zaman kesiti × 173 hücre = 865 etkili mekânsal gözlem) karelaj (grid) tabanlı bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Mekânsal değişim eğilimlerinin istatistiksel anlamlılık düzeyi ve yönü, parametrik olmayan Mann-Kendall sıra korelasyon testi ile saptanmıştır. Analiz bulguları, 28 yıllık süreçte yapay (kentsel/turistik) alanların %1615,72 gibi olağanüstü bir oranda büyüme göstererek, kıyı şeridindeki birinci sınıf alüvyal tarım ovalarını (Serik, Manavgat, Finike vb.) p < 0.01 istatistiksel anlamlılık düzeyiyle işgal ettiğini göstermektedir. Ancak kentsel baskıyla yutulan tarım arazilerinin il genelinde alansal bir daralma yaşamadığı, aksine %64,84 oranında niceliksel bir büyüme sergilediği tespit edilmiştir. Bu paradoksal durumun arka planında yatan temel mekanizmanın bir "mekânsal öteleme (displacement)" ve "Domino Etkisi" olduğu ampirik olarak kanıtlanmıştır. Kıyıdaki verimli topraklardan sökülen tarım sektörü, varlığını sürdürebilmek için Toroslar ve Beydağları'nın yamaçlarına ile iç karstik platolara doğru tırmanmış; bu süreçte havzanın ekolojik sigortası konumundaki çayır ve mera alanlarını %35,45 oranında tahrip ederek tarım arazisine dönüştürmüştür. Sonuç olarak, Antalya'da tarım arazilerinin niceliksel olarak büyürken niteliksel olarak marjinalleştiği ve topografik açıdan daha kırılgan alanlara sürüldüğü saptanmıştır. Yapay alanların tetiklediği bu yıkıcı domino etkisi, uzun vadede toprak erozyonu, biyoçeşitlilik kaybı ve gıda güvenliği krizlerine zemin hazırlamakta olup; tarıma elverişli düzlüklerin kentsel işgalden korunması için acil ve katı mekânsal planlama politikalarının devreye sokulmasını zorunlu kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arazi Kullanım Değişimi
• Tarımsal arazi kullanımı
• Mekânsal Öteleme
• Domino Etkisi
• Mann-Kendall Eğilim Analizi
• Antalya.

Kaynakça

1. Foley, J. A., DeFries, R., Asner, G. P., Barford, C., Bonan, G., Carpenter, S. R., ... & Snyder, P. K. (2005). Global consequences of land use. Science, 309(5734), 570-574. https://doi.org/10.1126/science.1111772
2. Lambin, E. F., & Meyfroidt, P. (2011). Global land use change, economic globalization, and the looming land scarcity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(9), 3465-3472. https://doi.org/10.1073/pnas.1100480108
3. FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations). (2022). The state of the world's land and water resources for food and agriculture (SOLAW 2021) – Systems at breaking point. Rome. https://doi.org/10.4060/cb9910en
4. Piorr, A., Ravetz, J., & Tosics, I. (2011). Peri-urbanisation in Europe: Towards a European policy to sustain urban-rural futures. Forest & Landscape University of Copenhagen.
5. Daniels, T., & Bowers, D. (1997). Holding our ground: Protecting America's farms and farmland. Island Press.
6. Bai, X., Shi, P., & Liu, Y. (2016). Realizing China's urban dream. Nature, 509(7499), 158-160. https://doi.org/10.1038/509158a
7. Barati, A. A., Zhoolideh, M., Azadi, H., Lee, J. H., & Scheffran, J. (2023). Interactions of land-use cover and climate change at global level: How to mitigate the environmental risks and warming effects. Ecological Indicators, 146, 109829. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2022.109829
8. Özcanlı, M., & Yılmaz, E. (2024). Türkiye'de arazi örtüsü/kullanımı değişimlerinin belirlenmesi ve iklim değişimine olası etkileri. Türk Coğrafya Dergisi, (86), 7-24. https://doi.org/10.17211/tcd.1408186

9. Tümertekin, E., & Özgüç, N. (2022). Ekonomik coğrafya kalkınma ve küreselleşme. Çantay Kitabevi.
10. Sarı, C. (2010). Antalya'nın genel coğrafya özellikleri. Dünden Bugüne Antalya, (Cilt 1, Bölüm 2). Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
11. Manavoğlu, E., & Ortaçeşme, V. (2015). Antalya kenti yeşil alanlarının çok ölçütlü analizi ve planlama stratejilerinin geliştirilmesi. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 28(1), 11-19.
12. Sünbül, V., & Tonyaloğlu Ersoy, E. (2021). Antalya İli Kaş İlçesi Örneğinde Alan Kullanım / Arazi Örtüsü Değişim Tespiti. Uluslararası Doğu Anadolu Fen Mühendislik ve Tasarım Dergisi, 3(2), 376-387. https://doi.org/10.47898/ijeased.981248
13. Bindajam, A. A., Mallick, J., Hang, H. T., & Singh, C. K. (2026). Advanced predictive modelling of urban expansion and land surface temperature dynamics using multi-scale machine learning approaches. Advances in Space Research, 77, 1679-1702. https://doi.org/10.1016/j.asr.2025.10.080
14. Cervera-Mata, A., Sánchez-Monedero, M. Á., Fornasier, F., & Cayuela, M. L. (2026). Land-use change from Mediterranean forest to agriculture increases P stocks while reduces P-cycling enzyme activities. Agriculture, Ecosystems and Environment, 404, 110366. https://doi.org/10.1016/j.agee.2026.110366
15. Sadık, S., & Sarıyılmaz, F. B. (2022). Alibeyköy Havzası arazi örtüsü ve arazi kullanımı zamansal değişiminin uzaktan algılama yöntemleri ile incelenmesi. VIII. Uzaktan Algılama-CBS Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde.
16. Bayar, R., & Karabacak, K. (2017). Ankara ili arazi örtüsü değişimi (2000-2012). Coğrafi Bilimler Dergisi, 15(1), 59-76.
17. Köse, M. (2019). Antalya ilinde topografik faktörlere göre yerleşim birimleri ve nüfus dağılışı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü.
18. Öten, M., Kiremitci, S., Erdurmuş, C., Soysal, M., Kabaş, Ö., & Avcı, M. (2016). Antalya ilindeki bazı meraların botanik kompozisyonunun belirlenmesi. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 47(1), 23-30.
19. Kumaş, K., Ayan, M., Akyüz, A. Ö., & Güngör, A. (2020). Antalya ili meteorolojik verileri yardımıyla hava sıcaklığının yapay sinir ağları metodu ile tahmini. Gümüşhane Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10(1), 146-154. https://doi.org/10.17714/gumusfenbil.511481
20. CORINE (Coordination of Information on the Environment) program CORINE Land Cover (CLC) producthttps://land.copernicus.eu/en/products/corine-land-cover
21. Gilbert, R. O. (1987). Statistical methods for environmental pollution monitoring. New York, NY: Van Nostrand Reinhold.
22. Helsel, D. R., & Hirsch, R. M. (2002). Statistical methods in water resources. Reston, VA: U.S. Geological Survey. https://doi.org/10.3133/twri04A3
23. Yue, S., Pilon, P., & Cavadias, G. (2002). Power of the Mann-Kendall and Spearman’s rho tests for detecting monotonic trends in hydrological series. Journal of Hydrology, 259(1–4), 254–271. https://doi.org/10.1016/S0022-1694(01)00594-7