Dîvânu Lugâti’t Türk ve Dede Korkut’ta Kültürel Kodların Dilbilimsel İncelemesi

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 214 - 232, 30.12.2025

Yavuz Uysal

https://doi.org/10.48174/buaad.1784824

Öz

Dîvânu Lugâti’t Türk ve Dede Korkut Hikâyeleri, Türk milletinin dilini, kültürel kimliğini ve düşünce dünyasını yansıtan anıt eserler arasında yer almaktadır. Bu çalışmada, söz konusu eserlerden seçilen kesitler, modern dilbilimin temel kavramları olan dil–söz, dizi–dizim, kod kopyalama ve edim–edinç çerçevesinde incelenmiştir. Çalışmanın amacı, kesitlerdeki kültürel kodları ve düşünüş biçimlerini ortaya çıkarmak, bunların iki eser arasındaki ilişkilerini değerlendirmek ve Türk dilinin tarihî süreç içerisindeki gelişimine ışık tutmaktır.Araştırmada öncelikle Ferdinand de Saussure’ün dil–söz ve dizi–dizim ayrımları, Noam Chomsky’nin edim–edinç yaklaşımı ve Lars Johanson’un kod kopyalaması kavramı temel alınmıştır. Bu kuramsal çerçeve doğrultusunda seçilen kesitler analiz edilmiş, ortak temalar, semboller ve kültürel kodlar belirlenmiştir. İncelemeler sonucunda her iki metinde de zulüm ve güç çatışmaları karşısında masumların zarar görmesi, adalet arayışı, toplumsal birlik ve dirlik gibi kodların öne çıktığı görülmüştür. Ayrıca, Dede Korkut kesitinde bu kodların daha işlevsel, ayrıntılı ve zengin bir biçimde işlendiği, Türkçenin tarihî süreçteki ifade gücünün geliştiği tespit edilmiştir.
Sonuç olarak, seçilen kesitler üzerinden yapılan karşılaştırmalı analiz; Türk kültürünün ve dilinin sürekliliğini, kimlik inşasındaki rolünü ve halk bilimi unsurlarının dil aracılığıyla nasıl aktarıldığını göstermektedir. Çalışma, Türk dilinin tarihî gelişimine dair bulgular sunmakla birlikte halk bilimi ve dilbilim eksenli yeni araştırmalara da zemin hazırlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk Dili; , Türk Kültürü; , Dîvânu Lugâti’t Türk; , Dede Korkut; , Halk Bilimi; , Dilbilim;

A Linguistic Examination of Cultural Codes in Dîvânu Lugâti’t Türk and the Dede Korkut

Öz

Dīwān Lughāt al-Turk and the Book of Dede Qorqud are among the monumental works that reflect the language, cultural identity, and intellectual world of the Turkish nation. This study examines selected passages from these works within the framework of modern linguistic concepts such as langue–parole, syntagm–paradigm, code-copying, and competence–performance. The aim is to uncover the cultural codes and modes of thought embedded in the texts, to evaluate the interrelations between the two works, and to shed light on the historical development of the Turkish language.
The research is based on Ferdinand de Saussure’s distinctions of langue–parole and syntagm–paradigm, Noam Chomsky’s competence–performance model, and Lars Johanson’s concept of code-copying. Within this theoretical framework, the selected passages were analyzed, and common themes, symbols, and cultural codes were identified. The findings reveal that both texts highlight recurring codes such as the suffering of innocents in the face of oppression and power struggles, the pursuit of justice, and the emphasis on social unity and harmony. Furthermore, in the Book of Dede Qorqud, these codes are articulated in a more functional, detailed, and enriched manner, demonstrating the evolving expressive capacity of Turkish throughout its historical process.
In conclusion, the comparative analysis of the selected passages illustrates the continuity of Turkish culture and language, their role in identity construction, and the transmission of folkloric elements through linguistic expression. The study not only provides insights into the historical development of Turkish but also lays the groundwork for future research at the intersection of folklore and linguistics.

Anahtar Kelimeler

Turkish Language; , Turkish Culture; , Dîvânu Lugâti’t Türk; , Dede Korkut; , Folklore; , Linguistics

Kaynakça

• Alver, K. (2006). Edebiyat ve kimlik. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 32–43.
• Bircan, U. (2015). Saussure’de dil, dilbilim ve göstergebilim. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 13(25), 43–66.
• Bulut, S. (2016). Divânü Lügâti’t-Türk’ten Ahıska Türkleri yazılı ve sözlü diline geçen atasözleri. Journal of Turkish Language and Literature, 2(3), 95-112.
• Durbilmez, B. (2018). Türk dünyası kültürü 1. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Gökyay, O. Ş. (2021, Nisan). İç-Oğuz Dış-Oğuz’a asi olup Beyrek’in öldüğü boyu. In N. Gedik (Ed.), Dede Korkut hikâyeleri (s. 230). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Johanson, L. (2007). Türkçe dil ilişkilerinde yapısal etkenler (N. Demir, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karahan, A. (2014). Karahanlı Türkçesi yazı dili hangi lehçeye dayanıyordu? Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3(2), 13–28.
• Karahan, L. (2020). Türk dilinin anıt eserlerini yeniden yorumlamak: Nehir destan Oğuzname ve Dîvânu Lugâti’t-Türk. Türk Dili, 820, 38–47.
• Kaşgarlı Mahmud. (2015). Divânu Lugâti’t-Türk: Giriş, metin, çeviri, notlar, dizin (A. B. Ercilasun - Z. Akkoyunlu, Haz.; 2. bs.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kaşgarlı Mahmut. (2021). Divanû Lügati’t-Türk (B. Atalay, Çev., 8. baskı, Cilt I–II). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15, 170–189.
• Köktürk, K. K. (2019). Dil felsefesinde yapısalcı ve postyapısalcı yaklaşımlar (Yüksek lisans tezi). Pamukkale Üniversitesi, Denizli.
• Külebi, O. (1997). Dilbilim ve dil felsefesinde bir dönüm noktası: Noam Chomsky. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 8, 7681.
• Onan, B. (2012). Dil eğitiminin dil bilimsel temelleri: Ferdinand de Saussure’ün genel dilbilim kuramında dil eğitimiyle ilgili bulgular. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(17), 219–243.
• Özsoy, S. (1997). Chomsky’nin sözdizim kuramına bir bakış. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 8, 9–12.
• Tüfekçi, E. M. (2003). Yapısalcı yöntem ve uygulama alanları. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 17(17), 50–66.