Keloğlan Tipi İle Kalenderî Tipi Arasındaki Benzerlikler

Öz

Sınıflandırmada belirli başlı özellikleri tipler temsil eder. Onlar, toplum tarafından kabul edildikten ve benimsendikten sonra geleneksel olarak varlığını devam ettirebilirler. Sadece masallarda değil; motif ilişkisi bulunan çeşitli halk edebiyatı ürünlerinde de karşımıza çıkan Keloğlan, yalnızca dış görüşü ile meşhur olmuş ya da adı Keloğlan olduğu için tipleşen bir masal kahramanı değildir. Farklı isimler ile Türk coğrafyalarında karşılaştığımız Keloğlan, kendisinde bulundurduğu karakteristik özellikleri sayesinde olaylar, durumlar karşısında sergilediği olumsuz özelliklerine rağmen toplum tarafından kabul edildiği için bir masal tipidir. Anadolu’da Türklüğün ve İslamiyet’in yayılması sürecinde katkıları olan Kalenderîler de her topluluk gibi çeşitli özellikleri bünyelerinde barındırlar. Bu zümrenin İslam dinini algılamaları ve yorumlamaları diğer tasavvufî gruplara nazaran aykırılıklar içerdiği ve bunun kimi zaman kalabalıklar tarafından kabul edilmesi nedeniyle tip olarak karşımıza çıkmıştır. Çalışmamızda Türk masalının önemli tipi olan Keloğlan ile bir dönem tasavvufi geleneğin uçlarda yaşayan topluluğu olan Kalenderî tipi arasındaki kellik, fakirlik, tembellik, dışlanma, hilekârlık, katillik ve kazanımları kabul etme gibi benzer özellikler tespit edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda farklı gayelere hizmet eden iki tipin benzerlikleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Keloğlan
• kalenderi
• tipoloji
• benzerlikler
• karşılaştırmalı analiz

Similarities Between the Keloğlan Type and the Kalenderî Type

Öz

In classification, types represent certain distinctive characteristics. They can sustain their existence traditionally only after being accepted and adopted by society. Keloğlan, who appears not only in fairy tales but also in various folk literature products sharing motif relationships, is not merely a tale hero who has become a type because of his physical appearance or because his name is Keloğlan. Encountered under different names across various Turkic geographies, Keloğlan is considered a fairy-tale type because, despite the negative traits he displays in the face of events and situations, he is accepted by society due to the characteristic features he embodies. Similarly, the Kalenderis, who contributed to the spread of Turkishness and Islam in Anatolia, possess a variety of characteristics like any other community. The Kalenderi group emerged as a type because their perception and interpretation of Islam contained elements that were considered unconventional compared to other Sufi groups, and these interpretations were at times accepted by the masses. In this study, it is attempted to identify similar characteristics such as baldness, poverty, laziness, marginalization, trickery, acts of killing, and the acceptance of gains between Keloğlan, a significant type in Turkish fairy tales, and the Kalenderi type, a group that once lived on the fringes of the Sufi tradition. Based on the findings obtained, the similarities between these two types, which serve different purposes, are revealed.

Anahtar Kelimeler

• keloğlan
• kalenderi
• typology
• similarities
• comparative analysis,

Kaynakça

1. Alangu, T. (2011). Keloğlan Masalları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
2. Alptekin, A. B., & Sakaoğlu, S. (2019). Masal. T. S. Halman vd. (Ed). Türk Edebiyatı Tarihi 4. İzmir: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 639-645.
3. Azamat, N. (2001). Kalenderiyye. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt, 24, 253-256). İstanbul: TDV Yayınları.
4. Bakırcı, N. (2015). Türk Masalları Üzerine. Türk Dünyası Araştırmaları, 111 (218), 143-154.
5. Bakırcı, N. (2022). Keloğlan Masalları. Ankara: Akçay Yayınları.
6. Baysa, H. (2017). Sakal Uzatma ve Bıyık Kısaltmanın Hükmüne İlişkin Görüşlerin Değerlendirilmesi. Sosyal Bilimler Dergisi. 7 (14), 273-289.
7. Beydili, C. (2004). Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Ankara: Yurt-Kitap Yayın.
8. Dilek, İ. (2007). Altay Masalları. Ankara: Alp Yayınevi.

9. Dursun, A. (2008). Keloğlan Masallarının Tespiti ve Tasnifi. (Yüksek Lisans Tezi). Muğla Üniversitesi. Muğla.
10. Ergun, P. (2004). Altay Destanlarında ve Anadolu Türk Masallarında Tastarakay-Keloğlan. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 18, 37-45.
11. Gülten, S. (2012). Tahrir Defterlerine Göre Anadolu’da Kalenderîler ve Haydarîler. Tarih Araştırmaları Dergisi. 31(52), 35-53.
12. Harmancı, M. (2010). Türk Masallarında Keloğlan Tipi. (Doktora Tezi). Kocaeli Üniversitesi. Kocaeli.
13. Harmancı, M. E. (2007). Klasik Türk Şiirinde Âşığın Delice Görünümü. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 13(1),129-146.
14. Kara, M. (2019). Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
15. Karadavut, Z. (2006). Kırgız Masalları. Konya: Kömen Yayınları.
16. Karamustafa, A. T. (2008). Tanrının Kuraltanımaz Kulları (İslâm Dünyasında Derviş Toplulukları 1200- 1550). İstanbul: YKY Yayınları.
17. Kasapoğlu, E. (2020). Antalya İli Alanya, Gazipaşa, Gündoğmuş ve Akseki İlçelerindeki Sağaltma Ocakları ve Uygulamaları. (Yüksek Lisans Tezi). Akdeniz Üniversitesi. Antalya.
18. Keskin, Y. Z. (2011). Hz. Peygamber (s.a.s.) Döneminde Saç Bakımı. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 16 (26), 7-21.
19. Kúnos, İ. (1978). Türk Halk Edebiyatı. (T. Gülensoy, hzl.), İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.
20. Ocak, A. Y. (1992). Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler (XIV- XVII. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
21. Ögel, B. (1976). Keloğlan Masal Motifinin Eski Türk Kökenleri. I. Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, II. Cilt (Halk Edebiyatı). Ankara: Kültür Bakanlığı Millî Folklor Araştırmaları Dairesi Yayınları.
22. Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
23. Roux, J. P. (1999). Altay Türklerinde Ölüm. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
24. Sağlık, H. (2018). Kalenderî Bir Sûfî olarak Baba Tâhirê Uryân. e- Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi. 10(2), 708-723.
25. Sakaoğlu, S. (2019). Masal Araştırmaları. Ankara: Akçağ Yayınları.
26. Şahbaz, M. (2020). İslâmiyet Öncesi Türklerde Saç Kültürü. Journal of History School, 46, 1490-1507.
27. Tekin, T. (1998). Orhon Yazıtları. İstanbul: Simurg Yayınevi.
28. Thompson, S. (1946). The Folktale. New York. Dryden Press.
29. Türk Dil Kurumu (2011). Türkçe Sözlük. (11. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Uçkun, R. (2018). Keloğlan Tipinin Gagavuz Masallarındaki Yansımaları. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 12 (2), 543-569.
31. Uther, H. J. (2008). Tale Type. The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales (D. Haase, Ed., Cilt I-II-III) USA: Greenwood Press.
32. Yalçın, İ. (2009). Sakal. TDV İslam Ansiklopedisi (Cilt 36, 1-2). İstanbul: TDV Yayınları.
33. Yeşildal, Ü. Y. (2018). Afyonkarahisar Masallarındaki Keloğlan Tipi Üzerine Mukayeseli Bir Değerlendirme. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 7 (21), 1005-1018.
34. Yılmaz, Ö. (2019). Geçmişten Günümüze Tasavvuf ve Tarîkatlar. Ankara: Akçağ Yayınları.