Halk Hikâyelerinde Aşk ve Evlilik Motifi: İpar Gülü Hikâyesi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu çalışmada, Türk halk hikâyelerinde aşk ve evlilik motiflerinin işleyişi, İpar Gülü Hikâyesi örneği üzerinden incelenmiştir. Araştırmanın inceleme nesnesini, Ahmet Olgun’un Yörük Efsaneleri adlı eserinde yer alan İpar Gülü anlatısı oluşturmaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesine dayalı olarak yürütülmüş; anlatıda yer alan motifler, Thompson’ın Motif Index of Folk-Literature adlı eserinde yer alan “T-Cinsiyet/Evlilik” başlığı esas alınarak tespit edilmiştir. İnceleme sonucunda, hikâyede aşk, zorla evlilik, babanın evliliğe muhalefeti ve evlenme âdetleri gibi motiflerin anlatının temel çatısını oluşturduğu görülmüştür. Anlatıda yer alan bu motiflerin, toplumsal değerler ve geleneksel yapı ile yakından ilişkili olduğu belirlenmiştir. Aynı zamanda İpar Gülü anlatısının, efsaneye özgü olağanüstü ve inanç temelli unsurlar içermekle birlikte; olay örgüsü, kişisel ve aşk merkezli çatışma yapısı, olayların neden-sonuç ilişkisine dayanması ve karakter derinliği bakımından halk hikâyesi geleneğiyle güçlü bir ilişki kurduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, İpar Gülü anlatısının halk hikâyesi geleneği içerisinde değerlendirilmesi ve Türk halk anlatılarında motif temelli çözümlemelere katkı sağlaması bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• halk hikâyeleri
• motif
• evlilik motifi
• ipar gülü

Love and Marriage Motifs in Folk Tales: An Analysis of the Tale of İpar Gülü

Öz

In this study, the functioning of love and marriage motifs in Turkish folk romances is examined through the example of the İpar Gülü narrative. The object of analysis is the İpar Gülü narrative included in Ahmet Olgun’s work Yörük Efsaneleri. The study is conducted using qualitative research methods based on document analysis, and the motifs identified in the narrative are classified according to the “T–Sex/Marriage” category in Thompson’s Motif Index of Folk-Literature. The analysis reveals that motifs such as love, forced marriage, paternal opposition to marriage, and marriage customs constitute the structural core of the narrative. Although the İpar Gülü narrative contains extraordinary and belief-based elements characteristic of legends, it demonstrates a strong affiliation with the folk romance tradition in terms of its plot structure, love-centered personal conflicts, cause–effect-based narrative progression, and character depth. In this respect, the study highlights the significance of evaluating the İpar Gülü narrative within the framework of the folk romance tradition based on its motif structure.

Anahtar Kelimeler

• folk tales
• motif analysis
• marriage motifs
• ipar gülü

Kaynakça

1. Abalı, İ. (2018). Bozciğit hikâyesinde olağanüstülük motifleri. Folklor Akademi Dergisi, 1(1), 1–16.
2. Albayrak, N. (2005). Türk halk hikâyelerinin genel özellikleri, tasnifi ve taş baskısı halk hikâyelerine bazı katkılar. Osmanlı Araştırmaları, 26, 1–—.
3. Alptekin, A. B. (2002). Halk hikâyelerinin motif yapısı. Akçağ Yayınları.
4. Atılgan, A. K. (t.y.). Gündoğmuş. Dünden bugüne Antalya. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
5. https://antalya.ktb.gov.tr/TR-67502/9--gungdogmus.html
6. Bakırcı, N. (2018). Dede Korkut Kitabı’nda ve halk hikâyelerinde evlilik. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 6(15), 1–20.
7. Boratav, P. N. (2002). Halk hikâyeleri ve halk hikâyeciliği. Tarih Vakfı Yayınları.
8. Buzkıran Sap, M. (2024). Başkurt destanlarında eş seçimi ve evlilik. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 555–573.

9. https://doi.org/10.55666/folklor.1495954
10. Duymaz, A. (2001). Kerem ile Aslı hikâyesi üzerinde mukayeseli bir araştırma. Kültür Bakanlığı Yayınları.
11. Eröz, M. (1991). Yörükler. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
12. Kaşgarlı Mahmud. (2015). Dîvânu Lugâti’t-Türk: Giriş–metin–çeviri–notlar–dizin (A. B. Ercilasun & Z. Akkoyunlu, Haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Olgun, A. (2023). Yörük efsaneleri (1. baskı). Mondes Yayınları.
14. Thompson, S. (1955–1958). Motif-index of folk-literature (6 vols.). Indiana University Press.
15. Türkmen, F. (1983). Tahir ile Zühre. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
16. Uysal, A. E. (1989). Yaşayan Türk halk hikâyelerinden seçmeler. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
17. Uysal, Y. (2009). Gazipaşa folkloru / geçiş dönemi âdetleri. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (3), 209–224.
18. Yıldırım, N. (2009). Sembolik bir dil hazinesi: Halk anlatıları. Turkish Studies, 4(8), 1–—.
19. Yusuf Has Hâcib. (2005). Kutadgu Bilig (Çev. R. R. Arat). Kabalcı Yayınevi.