Somut Olmayan Kültürel Mirasın Dokunan İzleri: Erdemli Yöresi Yörük Kilimleri

Öz

Somut Olmayan Kültürel Miras alanları içerisinde yer alan el sanatları geleneği, özellikle kırsal alanlarda yaşayan toplulukların kültürel kimliğini, yaşam biçimini ve tarihsel belleğini yansıtan en önemli unsurlardan biridir. Göçer ve yarı göçer yaşam biçimiyle şekillenen Yörük kültüründe el dokumaları, yalnızca gündelik ihtiyaçları karşılayan ürünler olmanın ötesinde; toplumsal hafızayı, inançları ve estetik anlayışı aktaran kültürel anlatılar olarak önemli bir yere sahiptir. Bu bağlamda Yörük kilimleri, motifleri, renkleri ve dokuma teknikleriyle Yörük kültürünün somut olmayan kültürel miras taşıyıcıları arasında önemli bir yere sahiptir. Günümüzde Erdemli yöresinde Yörük kilim dokumacılığı, sınırlı sayıda usta tarafından sürdürülen ve giderek unutulma tehlikesiyle karşı karşıya kalan geleneksel el sanatları arasında bulunmaktadır. Kilim dokumacılığının karşılaştığı hammadde temininde yaşanan güçlükler, pazarlama olanaklarının kısıtlılığı ve genç kuşakların bu geleneğe olan ilgisinin azalması, kültürel aktarım sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemektedir. Kültür turizmin önemli araçlarından olan el sanatları, özellikle yerel kimliği yansıtan özgün ürünler aracılığıyla kültürel mirasın görünür kılınmasına ve kırsal kalkınmaya katkı sağlamaktadır. Bu bağlamda Erdemli yöresi Yörük kilimleri, sahip oldukları özgün dokuma teknikleri ve sembolik motif diliyle kırsal turizm açısından önemli bir potansiyel barındırmaktadır. Bu araştırma, konar-göçer yaşam tarzını benimseyen ve Yörük olarak bilinen Türk boylarının dokuma kültürünün önemli bir unsuru olan Erdemli yöresi Yörük kilimlerini, taşıdığı sembolik anlamlar, üretim teknikleri ve kültürel aktarım süreçleri bağlamında ele alarak Somut Olmayan Kültürel Miras kapsamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında Erdemli ilçesine bağlı merkez köylerde yaşayan Yörük kadınların el dokuması ürünleri olan çadır, kilim, çuval, halı dokuma takımları değerlendirilmiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmada, alan araştırması kapsamında gözlem ve görüşme teknikleri kullanılmış; kilim dokumacılığıyla doğrudan ilişki içerisinde olan Yörük kadınlardan veriler toplanmıştır. Araştırma sonucunda, Erdemli Yörük kilimlerinin kültürel miras değerinin sürdürülebilirliği ile bu geleneğin kültür turizmi ve ekonomik katkıları bağlamında taşıdığı potansiyelin görünür kılınması ve gelecek kuşaklara aktarılırken öncül koruma önerileri sunması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Somut Olmayan Kültürel Miras
• Erdemli Yörük Kültürü
• Yörük Kilimleri
• Kültür Turizmi

TANGIBLE TRACES OF INTANGIBLE CULTURAL HERITAGE: YORUK RUGS FROM THE ERDEMLI REGION

Öz

The tradition of handicrafts, which falls under the category of Intangible Cultural Heritage, is one of the most significant elements reflecting the cultural identity, way of life, and historical memory of communities living in rural areas. In Yörük culture, shaped by a nomadic and semi-nomadic way of life, handwoven textiles hold a significant place not merely as products meeting daily needs, but as cultural narratives that convey social memory, beliefs, and aesthetic sensibilities. In this context, Yörük kilims, with their motifs, colors, and weaving techniques, hold a significant place among the carriers of the Yörük culture’s intangible cultural heritage. Today, Yörük kilim weaving in the Erdemli region is among the traditional handicrafts maintained by a limited number of masters and is increasingly facing the risk of being forgotten. The difficulties in sourcing raw materials, limited marketing opportunities, and the declining interest of younger generations in this tradition are negatively impacting the sustainability of cultural transmission. As an important tool of cultural tourism, handicrafts contribute to making cultural heritage visible and to rural development, particularly through unique products that reflect local identity. In this context, the Yörük kilims of the Erdemli region hold significant potential for rural tourism due to their unique weaving techniques and symbolic motif language. . This study examines the identification of handwoven products made by Yörük women living in the Erdemli region from the perspectives of culture and tourism, with the aim of contributing to the region’s economic and cultural development. The study was limited to the village of Erdemli, located within the district boundaries, as part of the field research. The scope of the study was limited to evaluating the handwoven productstents, kilims, sacks, and carpet weaving sets produced by Yörük women living in this region. Conducted using qualitative research methods, the study employed observation and interview techniques as part of the fieldwork; data was collected from Yörük women directly involved in kilim weaving. The research aims to highlight the sustainability of the cultural heritage value of Erdemli Yörük kilims, as well as the potential they hold in the context of cultural tourism and economic contributions, and to provide preliminary conservation recommendations for their transmission to future generations.

Anahtar Kelimeler

• Intangible Cultural Heritage
• Virtuous Yörük Culture
• Yörük Rugs
• Rural Tourism

Kaynakça

1. Bali, Aslı (2015). Mersin Konargöçerlerinin Halk Kültüründe İnanışlar ve Bunlara Bağlı Uygulamalar, Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
2. Aktan, Oğuz. (1996). “Antalya çevresinde ve güney Anadolu'da depreşen, dinen, konar-
3. göçer asabiyet”, Yörükler, Ankara: Kültür bakanlığı.
4. Başkale, H. (2016). Nitel araştırmalarda geçerlik, güvenirlik ve örneklem büyüklüğünün belirlenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9 (1), 23-28.
5. Baycan, M.(2020). Balıkesir Balya Yöresi Yörüklerinin Heybe ve Torba Dokumaları. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi / Güzel Sanatlar Enstitüsü / Geleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı / Halı-Kilim Eski Kumaş Desenleri Sanat Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. https://acikerisim.mersin.edu.tr/yayin/162762&dil=10&q= adresinden belirtilen erişim tarihinde alıntılanmıştır.
6. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century turkish. Oxford University Press, Erişim Adresi: https://archive.org/details/etymologicaldict0000clau/page/n9/mode/2up 28.03.2026 tarihinde alınmıştır.
7. Coşkun, R., Altunışık, R., & Yıldırım, E. (2017). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri SPSS Uygulamalı (9. Baskı). Sakarya Kitabevi.
8. Eröz, M. (1991). Yörükler, (1. Basım). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.

9. Gürbüz, S. ve Şahin, F. (2017). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri. (4. bs.). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
10. Kılınç, Nurdan (2010). Antalya Yöresi Yörük Fıkraları Üzerine Bir Araştırma. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
11. Kırmızı, Ömer (2015). Erdemli Halk Kültürü Araştırması. Mersin: Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Erişim Tarihi:22.02.2026
12. Kırzıoğlu, N. G. (1992). Türk halk kültüründe doğal renkler ve boyalarla dokuma yaygılar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
13. Komşu, U. C., Sakar, M. E., & Eban, F. (2025). Sürdürülebilir turizm bağlamında Mersin’in kültürel miras değerleri. M. Samirkaş Komşu (Ed.). Efe Akademi Yayınları.
14. Mason, M. (2010). Sample size and saturation in PhD studies using qualitative interviews. In Forum qualitative Sozialforschung/Forum Qualitative Social Research, 11(3).
15. Merriam, S.B. (2018). Nitel araştırma desen ve uygulama için bir rehber, (Çev. Ed: S. Turan), 3. Basımdan Çeviri. Ankara: Nobel Yayıncılık.
16. Oğuz, M. Ö. (2007). UNESCO, Kültür ve Türkiye, Millî Folklor, Yıl 19, Sayı 73:5-11.
17. Oğuz, M. Ö. (2013). Terim Olarak Somut Olmayan Kültürel Miras, Millî Folklor, Yıl 25, Sayı 100:5-13.
18. Oğuz, E. S. (2011). Toplum bilimlerinde kültür kavramı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 28(2), 123-139.
19. Richards, G. (2018). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 36, 12–21. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2018.03.005
20. Soylu, Sıtkı (1997). Göçebe Yörük kültürüyle ilgili bazı gözlemler, İçel Kültürü Dergisi, 46-61, s. 7-9.
21. Şahin, İ. (Ed.). (2020). Yörükler: Orta Asya’dan Anadolu’ya. Osmangazi Belediyesi Yayınları.
22. Timothy, D. J., & Boyd, S. W. (2003). Heritage tourism. Harlow: Prentice Hall.
23. Timothy, D. J. (2021). Cultural Heritage and Tourism: An Introduction. 2nd ed. Bristol: Channel View Publications.
24. Yüncü, A. (1998). Kayı Boyundan Sarıkeçili Yörükleri. Isparta, 103.
25. Türk Dil Kurumu Sözlükleri(2026). https://sozluk.gov.tr/ adresinden 28.01.2026 tarihinde alınmıştır.
26. Mustafa Kemal Atatürk/Türk Milleti, Erişim Adresi: https://tr.wikiquote.org/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk/T%C3%BCrk_Milleti adresinden 28.01.2026 tarihinde alınmıştır.
27. UNESCO. (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris: UNESCO. https://ich.unesco.org/en/convention adresinden 18.06.2026 tarihinde alınmıştır.
28. UNESCO (2022). Basic texts of the 2003 convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. Fransa, Unesco. https://ich.unesco.org/doc/src/2003_Convention_Basic_Texts-_2022_version-EN_.pdf adresinden 23.01.2026 tarihinde alınmıştır.
29. UNESCO (2024). What is intangible cultural heritage? https://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003 adresinden 23.01.2026 tarihinde alınmıştır.
30. K.1. Fikriye Yılmaz, 1980, Erdemli, üniversite, halk eğitim merkezi el sanatları öğretmeni,16.03.2026, Avgadı Köyü
31. K.2. Havva Kulak, 1938, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı, 16.03.2026,Toros köyü
32. K.3. Döndü Gök 1972, Erdemli, ilkokul, ev hanımı,17.03.2026, Pınarbaşı Köyü
33. K.4. Zeynep Uysal, 1995, Erdemli, ön lisans, halk eğitim el sanatları öğretmeni,18.03.2026, Arpaçbahşiş Mahallesi
34. K.5. Hürü İpek, 1966, Erdemli, ilkokul, ev hanımı, 18.03.2026, Arpaçbahşiş Mahallesi
35. K.6. Fatma İpek, 1948, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı, 18.03.2026, Arpaçbahşiş Mahallesi
36. K.7. Cennet Aydede, 1971, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı, 18.03.2026, Arpaçbahşiş Mahallesi
37. K.8. Meliha Sapmaz, 1959, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı, 19.03.2026, Kızılen Köyü
38. K.9. Dürüye Gürgenç, 1963, Erdemli, ilkokul, ev hanımı, 20.03.2026, Toros Köyü
39. K.10. Esma Akca, 1960, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı, 22.03.2026, Batısandal Köyü
40. K.11. Durdane Keş, 1955, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı,22.03.2026, Batısandal Köyü
41. K.12. Zeynur Seyran 1964, Erdemli, ilkokul, emekli, 23.03.2026, Pınarbaşı Köyü
42. K.13. Ayşe Çevik, 1967, Erdemli, okur-yazar değil, ev hanımı,23.03.2026, Kızılen Köyü
43. K.14. Özlem Mercan, 1983, Erdemli, ön lisans, halk eğitim merkezi el sanatları öğretmeni, 23.03.2026,Arpaçbahşiş Mahallesi
44. K.15. Neriman Üzer, 1965, Erdemli, ilkokul, ev hanımı,27.03.2026, Koramşalı Köyü