Doğu Anadolu Bölgesinin Biyokütle Enerji Potansiyelinin İncelenmesi

Öz

Yenilenebilir enerji kaynakları arasında önemli bir yer tutan biyokütle enerjisi, özellikle tarım ve hayvancılığa dayalı ekonomik yapıya sahip bölgelerde sürdürülebilir enerji üretimi açısından dikkat çekici bir alternatiftir. Bu çalışma, Doğu Anadolu Bölgesi’nin biyokütle enerji profilini araştırmak ve biyokütle enerji potansiyelini incelemek amacıyla yapılmıştır. Doğu Anadolu Bölgesi’ni oluşturan Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkâri, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Tunceli ve Van illerinde hayvansal atıklar, bitkisel atıklar, belediye atıkları ve orman atıkları dikkate alınarak biyokütle üretim potansiyeli incelenmiştir. Bu veriler kullanılarak Doğu Anadolu Bölgesi’nin toplam biyokütle enerji potansiyeli belirlenmiştir. Çalışmada ayrıca, bölgedeki mevcut biyokütle enerji santrallerinin kurulu güçleri incelenmiş, enerji arz güvenliği ve sürdürülebilir kalkınma hedefleri çerçevesinde öneriler sunulmuştur. Sonuçlar, bölgenin biyokütleye dayalı enerji üretiminde önemli bir potansiyel barındırdığını ve bu potansiyelin etkin şekilde değerlendirilebilmesi için altyapı yatırımları, teşvik mekanizmaları ve planlama çalışmalarının geliştirilmesine ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Biyokütle Enerjisi
• Enerji Potansiyeli
• Doğu Anadolu Bölgesi
• Sürdürülebilir Kalkınma
• Yenilenebilir Enerji

Investigation of Biomass Energy Potential of Eastern Anatolia Region

Abstract

Biomass energy, which holds a significant place among renewable energy sources, is a remarkable alternative for sustainable energy production, particularly in regions with economies based on agriculture and animal husbandry. This study was conducted to investigate the biomass energy profile of the Eastern Anatolia Region and examine its biomass energy potential. The biomass production potential of the provinces of Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Hakkari, Iğdır, Kars, Malatya, Muş, Tunceli, and Van, which constitute the Eastern Anatolia Region, was examined by considering animal waste, plant waste, municipal waste, and forest waste. Using this data, the total biomass energy potential of the Eastern Anatolia Region was determined. The study also examined the installed capacities of active biomass power plants in the region and presented recommendations within the framework of energy supply security and sustainable development goals. The results demonstrate that the region holds significant potential for biomass-based energy production and that infrastructure investments, incentive mechanisms, and planning efforts are needed to effectively utilize this potential.

Keywords

• Biomass Energy
• Energy Potential
• Eastern Anatolia Region
• Sustainable Development
• Renewable Energy

Kaynakça

1. IEA. International Energy Agency. World Energy Outlook. https://www.iea.org/reports/world-energyoutlook-2022.
2. REN21. Renewables global status report. Renewable Energy Policy Network for the 21st Century, 2023.
3. Demirbas A. Biofuels sources, biofuel policy, biofuel economy and global biofuel projections. Energy Conversion and Management, 49(8), 2106–2116, 2008.
4. Scarlat N., Fahl F., Dallemand J.-F. Status and opportunities for energy recovery from municipal solid waste in Europe. Waste and Biomass Valorization, 10, 2425–2444, 2019.
5. YEGM. Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü. Biyokütle enerjisi raporu. Ankara: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2022.
6. EIE. Elektrik İşleri Etüt İdaresi. Türkiye'nin Biyokütle Enerji Potansiyeli Raporu. Ankara, 2010.
7. Kaygusuz K., Türker M.F. Biomass energy potential in Turkey. Renewable Energy, 26(4), 661-678, 2002.
8. Avcioğlu A.O., Türker U. Status and potential of biogas energy from animal wastes in Turkey. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 16, 1557– 1561, 2012.

9. Ozturk M., Saba N., Altay V., Iqbal R., Hakeem K.R., Jawaid M., Ibrahim F.H. Biomass and bioenergy: An overview of the development potential in Turkey and Malaysia. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 79, 1285-1302, 2017.
10. Şenol H., Dereli M.A., Özbilgin F. Investigation of the distribution of bovine manure-based biomethane potential using an artificial neural network in Turkey to 2030. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 149, 111338, 2021.
11. Aksay M.V., Tabak A. Mapping of biogas potential of animal and agricultural wastes in Turkey. Biomass Conversion and Biorefinery, 12, 5345-5362, 2022.
12. Gürel, B. Türkiye’deki güncel biyokütle potansiyelinin belirlenmesi ve yakılmasıyla enerji üretimi iyi bir alternatif olan biyokütle atıklar için sektörel açıdan ve toplam yanma enerji değerlerinin hesaplanması. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 8(2), 407-416, 2020.
13. Çağal F.E. Biyokütle enerjisi potansiyelinin Türkiye açısından değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Teknik Üniversitesi, Enerji Enstitüsü, Enerji Bilim ve Teknoloji Anabilim Dalı, İstanbul, 2009.
14. Akbulut A., Dikici A. Elazığ ilinin biyogaz potansiyeli ve maliyet analizi. Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları, 2(2), 36–41, 2004.
15. Altıkat S., Çelik A. (2012). Iğdır ilinin hayvansal atık kaynaklı biyogaz potansiyeli. Iğdır Üni. Fen Bilimleri Enst. Der., 2(1), 61–66, 2012.
16. Çağlayan G.H., Koçer N.N. Muş ilinde hayvan potansiyelinin değerlendirilerek biyogaz üretiminin araştırılması. Muş Alparslan Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 2(1), 215–220, 2014.
17. Gündöndü F., Koç A.K. Van Büyükşehir Belediyesi Erçek biyogaz enerji üretim santrali projesi fizibilite raporu. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA), Van, 1-132, 2022.
18. Topal M., Topal E.I.A. Elazığ ili biyokütle enerji potansiyeli üzerine: 2000-2010. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(2), 21-30, 2012.
19. Cura, E. Yenilikçi bir çiftlik tipi biyogaz tesisinin tasarımına, fizibilitesine ve kurulumuna dair bir çalışma. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Çevre ve Enerji Sistemleri Mühendisliği Anabilim Dalı, İstanbul, 2022.
20. Akbulut A., Arslan O., Arat H., Erbaş O. Important aspects for the planning of biogas energy plants: Malatya case study. Case Studies in Thermal Engineering, 26(1), 101076, 2021.
21. Özdemir M. Gaziantep ili biyogaz enerji potansiyelinin araştırılması ve çiftlik tipi 50 m3 kapasiteli biyogaz tesis tasarımı. Yüksek Lisans Tezi. İskenderun Teknik Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Makine Mühendisliği Anabilim Dalı, İskenderun, 2023.
22. Kömür D., Göksu N. Türkiye’de biyogaz tesislerine genel bir bakış. Journal of West European Social Sciences, 2(1), 137-148, 2025.
23. Kaya D., Çağman S., Eyidoğan M., Aydoner C., Çoban V., Tırıs M. Türkiye’nin hayvansal atık kaynaklı biyogaz potansiyeli ve ekonomisi. Atık Teknolojileri Dergisi, Sayı 1, Temmuz-Ağustos 2009.
24. Ergişi B. Türkiye’de hayvansal kaynaklı biyogaz potansiyelinin hesaplanması ve tesis yerinin çok kriterli karar verme yöntemleriyle belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Kırıkkale Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Endüstri Mühendisliği Anabilim Dalı, Kırıkkale, 2019.
25. Koçer N., Ünlü A. Doğu Anadolu bölgesinin biyokütle potansiyeli ve enerji üretimi. Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları, 5(2), 175-181, 2007.
26. Çağlayan G.H. Doğu Anadolu Bölgesindeki büyükbaş ve küçükbaş hayvan atıklarının biyogaz potansiyelinin incelenmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 7(3), 672-681, 2020.
27. Pence I., Kumaş K., Cesmeli M.S., Akyüz A. Future prediction of biogas potential and CH4 emission with boosting algorithms: the case of cattle, small ruminant, and poultry manure from Turkey. Environmental Science and Pollution Research, 31, 24461–24479, 2024.
28. Erhan M.K. Ağrı ili büyükbaş hayvan varlığı ve hayvansal atıklardan biyogaz ve elektrik üretiminin Ağrı ili ve ülke ekonomisine katkısı. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 207-216, 2019.
29. Kılıç M.Y., Topaç F.O. Hayvansal atıklardan biyogaz potansiyelinin belirlenmesi: Ağrı ili örneği. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, 30(2), 407–417, 2025.
30. Boylam Mühendislik ve Çevre Yönetimi Ltd. Şti. Biyogaz ve enerji potansiyelinin araştırılmasına yönelik fizibilite çalışması. Ardahan: Ardahan Belediyesi, 2013.
31. Özer B. Biogas energy opportunity of Ardahan city of Turkey. Energy 139, 1144-1152, 2017.
32. SERKA. Serhat Kalkınma Ajansı. Ardahan ili biyogaz tesisi ön fizibilite raporu, 2020.
33. Demir Ü., Çulun P. Investigation of biogas potential from animal waste in Bingöl province. Türk Doğa ve Fen Dergisi, 11(1), 36–42, 2022.
34. Işık S., Yavuz S. Investigation of biogas production potential from livestock manure by anaerobic digestion in Bingöl province. Türk Doğa ve Fen Dergisi, 11(1), 116-122, 2022.
35. Yetiş A.D., Gazigil L., Yetiş R., Çelikezen B. Hayvansal atık kaynaklı biyogaz potansiyeli: Bitlis örneği. Academic Platform Journal of Engineering and Science, 7(1), 74–78, 2019.
36. FKA. Fırat Kalkınma Ajansı. Elazığ ili biyogaz üretim tesisi ön fizibilite raporu. 1-49, 2021.
37. Badem A. Erzincan ilindeki hayvansal atıkların biyogaz potansiyelinin değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Makine Mühendisliği Anabilim Dalı, Erzincan, 2017.
38. Seyhan A.K., Badem A. Erzincan ilindeki hayvansal atıkların biyogaz potansiyelinin araştırılması. Akademik Platform Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 6(1), 25-5, 2018.
39. Kobya M. Sığır gübresinden biyogaz üretimi ve Erzurum koşulları için bir biyogaz tesis tasarımı. Yüksek Lisans Tezi. Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Erzurum, 1992.
40. Yapraklı S., Bayramoğlu T. Biyokütle enerjisi potansiyeli ve ekonomik etkileri: TRA1 Bölgesi üzerine bir saha araştırması. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(2), 319–336, 2014.
41. Tırınk S. Hayvansal atıkların biyogaz üretim potansiyelinin hesaplanması: Iğdır ili örneği. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 12(1), 152-163, 2022.
42. Kuş E., Yıldırım Y., Kuş A.Ç., Demir B. Iğdır ili tarımsal biyokütle potansiyeli ve enerji eşdeğeri. Iğdır Üni. Fen Bilimleri Enst. Der. 6(1), 65-73, 2016.
43. Coşkun N.Y., Atalay H., Çoban M.T. Biyogaz enerjisi destekli süt soğutma sistemi performansının simülasyon ve deneysel olarak incelenmesi. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 13(2), 1199- 1211, 2023.
44. Demir M. Kars ilinin biyokütle enerji potansiyeli ve kullanılabilirliği. Türk Coğrafya Dergisi, 68, 31-41, 2017.
45. Matur U.C., Atasayın A. Hayvan gübresinden biyogaz üretim potansiyelinin belirlenmesi: Ankara, Gaziantep, Kars. Mühendis ve Makina, 65(716), 409–431, 2024.
46. Kurt G., Koçer N.N. Malatya ilinin biyokütle potansiyeli ve enerji üretimi. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 26(3), 240-247, 2010.
47. Koçer N.N., Kurt, G., Malatya’da hayvancılık potansiyeli ve biyogaz üretimi. SAÜ. Fen Bil. Der., 17(1), 1-8, 2013.
48. Arslan Ö. Muş kentinin hayvansal atıklarının biyogaz üretimiyle etkin değerlendirilmesinin kırsalın ekonomisine katkısı. In Stratejik Sektör: (İKSAD Yayınevi TARIM) pp. 87–110, 2022.
49. Şirin Ü., Karaman S., Erkuş F.Ş., Tüfenkçi Ş., Tuncay K. Van ilinde hayvan gübrelerinden elde edilecek biyogaz enerji potansiyelinin belirlenmesi. Türk Tarım-Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 10(1), 2848-2854, 2022.
50. Gazigil L., Yetiş R., Demir Yetiş A. Sürdürülebilir enerji geleceği: Hayvancılık atıklarıyla biyogaz üretimi ve enerji potansiyelinin araştırılması. Uludağ Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dergisi, 30(1), 107-122, 2025.
51. Demirbaş A. Biomass resource facilities and biomass conversion processing for fuels and chemicals. Energy Conversion and Management, 42(11), 1357-1378, 2001.
52. McKendry P. Energy production from biomass (part 1): overview of biomass. Bioresource Technology, 83(1), 37-46, 2002.
53. Bridgwater A.V. Renewable fuels and chemicals by thermal processing of biomass. Chemical Engineering Journal, 91(2–3), 87-102, 2003.
54. IEA Bioenergy. Bioenergy in the transition to a low carbon future, 2021.
55. Tilman D., Socolow R., Foley J.A., Hill J., Larson E., Lynd L., Pacala S., Reilly J., Serachinger T., Somerwille C., Williams R. Beneficial biofuels – The food, energy, and environment trilemma. Science, 325(5938), 270-271, 2009.
56. Nguyet D.T., Hoa P.T.T., Chau P.M. Biomass energy and the benefits ıt brings. EJERS, European Journal of Engineering Research and Science, 4(8), 2019.
57. BEPA. Biyokütle Enerji Potansiyeli Atlası. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. Enerji İşleri Genel Müdürlüğü. https://bepa.enerji.gov.tr/. Erişim tarihi: 1 Haziran 2025.
58. Hatunoğlu E.E. Biyoyakıt politikalarının tarım sektörüne etkileri. Devlet Planlama Teşkilatı Uzmanlık Tezleri, Yayın No. 2814, Ankara, 2010.
59. T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. Biyokütle. Ankara: T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. 2025. Erişim adresi: https://enerji.gov.tr/bilgi-merkezi-enerji-biyokutle (Erişim tarihi: 15 Eylül 2025).
60. T.C. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). İstatistiklerle Türkiye. Ankara: TÜİK. 2025. Erişim adresi: https://www.tuik.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10 Eylül 2025).
61. MTA. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü. Türkiye Fiziki Haritası ve İllerin Coğrafi Bilgileri, 2022.
62. A.K. Gabriel Bıomass As An Alternatıve Source Of Energy In Ghana. A Case Study for Biogas Production. Vaasan Ammattıkorkeakoulu Unıversıty Of Applıed Scıences Energy And Environmental Engineering, School of Technology, 2019.
63. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı iletişim sayfası. Ankara: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. 2025. Erişim adresi: https://www.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 13 Eylül 2025).
64. T.C. Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Ardahan’ın Coğrafi Özellikleri. 2025. Erişim adresi: https://ardahan.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 19 Eylül 2025).
65. T.C. Bitlis İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. İlimiz. 2025. Erişim adresi: https://bitlis.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 13 Eylül 2025).
66. T.C. Erzincan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Erzincan İli Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adresi: https://erzincan.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10 Ekim 2025).
67. T.C. Erzurum İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Erzurum İli Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adresi: https://erzurum.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10 Eylül 2025).
68. T.C. Hakkâri İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Hakkâri İli Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adresi: https://hakkari.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 12 Kasım 2025).
69. T.C. Iğdır İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Iğdır İli Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adresi: https://igdir.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10 Eylül 2025).
70. T.C. Kars İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Kars ili Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adresi: https://kars.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 10 Eylül 2025).
71. T.C. Malatya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Malatya ili Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adresi: https://malatya.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 01 Kasım 2025).
72. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Muş İl Çevre Durum Raporu. 2023. Erişim adresi: https://csb.gov.tr/ (Erişim tarihi: 20 Eylül 2025).
73. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Tunceli İl Çevre Durum Raporu. 2023. Erişim adresi: https://csb.gov.tr/ (Erişim tarihi: 20 Eylül 2025).
74. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. 2024 Yılı İl Çevre Durum Raporları. Erişim adresi: https://ced.csb.gov.tr/2024-yili-il-cevre-durum-raporlari-i-113266 (Erişim tarihi: 17 Eylül 2025).
75. T.C. Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü. Van İli Tarımsal Yapısı ve Potansiyeli. 2025. Erişim adres: https://van.tarimorman.gov.tr/ (Erişim tarihi: 11 Kasım 2025).
76. Çepel N. Ekosistem Ekolojisi ve Türkiye’nin Ekosistemleri. Ankara: T.C. Orman Bakanlığı Yayınları, 2008.
77. FAO. Food and Agriculture Organization. Agricultural Statistics in Eastern Anatolia: Trends and Opportunities. Roma: FAO, 2021. Erişim adresi: https://www.fao.org/ (Erişim tarihi: 12 Ekim 2025).
78. OECD. Organisation for Economic Cooperation and Development. Agriculture and Rural Development in Eastern Anatolia: Challenges and Policy Responses. Paris: OECD Publishing, 2020. Erişim adresi: https://www.oecd.org/ (Erişim tarihi:25 Eylül 2025).
79. Enerji Ajansı.2025 nihai YEK listesi, 2025. Erişim adresi: https://enerjiajansi.com.tr (Erişim tarihi: 20 Eylül 2025)